Ocena brak

POLITYKA BUDŻETOWA PAŃSTWA

Autor /Carmen Dodano /14.04.2011

 

Aby rząd w imieniu państwa realizował swoje cele, niezbędne jest posiadanie odpowiednich środków finansowych. W tym celu tworzony jest budżet państwa. Jest to plan finansowy zawierający dochody i wydatki rządowe związane z realizacją przyjętej polityki społecznej i gospodarczej. Jest on sporządzany na okres jednego roku oraz zatwierdzany przez władzę ustawodawczą. Po zatwierdzeniu staje się aktem prawnym umożliwiającym organom wykonawczym jego rezlizację, czyli gromadzenie dochodów i dokonywanie wydatków.

Za najważniejsze funkcje budżetu uznaje się zazwyczaj: funkcję fiskalną, która polega na gromadzeniu dochodów (pochodzących głównie z podatków) umożliwiających utrzymanie aparatu państwowego oraz realizację określonych zadań; funkcję redystrybucyjną, umożliwiająca dokonywanie pożądanych zmian w podziale dochodu narodowego, takich jak zmniejszanie nadmiernych różnic w wysokości dochodów różnych grup społecznych czy tworzenie warunków bezpieczeństwa społecznego dla grup najuboższych; realizację tej funkcji umożliwia system podatkowy(progresywne opodatkowanie dochodów ludności, ulgi i zwolnienia podatkowe, zróżnicowanie stawek podatków pośrednich nakładanych na dobra konsumpcyjne itp. ) oraz wydatki budżetowe głównie w postaci tzw. transferów, czyli świadczeń społecznych zwiększających dochody ludności bez potrzeby świadczenia w zamian żadnych usług (renty, emerytury, zasiłki dla bezrobotnych, zasiłki chorobowe) ; funkcję stymulującą, polegającą na oddziaływanu dochodów i wydatków budżetu państwa na życie gospodarcze i społeczne.

Najważniejsze źródło dochodu budżetu państwa stanowią podatki. Podatek jest to urególowane prawem podstawowe świadczenie na rzecz państwa.

Wśród różnych podziałów podatków, często stosowany jest podział na podatki: dochodowe, majątkowe, konsumpcyjne i przychodowe.

Podatki dochodowe to podatki płacone od dochodu osiągniętego przez płatnika. Mogą one występować w postaci podatku od dochodu ogólnego podatnika, obejmującego całość jego dochodów z różnych źródeł albo w postaci podatków od dochodów cząstkowych (ceduł) , czyli odrębnego opodatkowania każdego źródła dochodu. Istnieje też możliwość łączenia obu postaci tego podatku. Do tego typu podatków należą m. in. podatek dochodowy od osób fizycznych i prawnych, podatek od gier.

Podatki majątkowe (od kapitału) są wymierzane od majątku rzeczowego bądź od praw majątkowych podatnika, od stanu faktycznego bądź od przyrostu majątku.Stosuje się stawki procentowe. Podatki majątkowe mogą występować w postaci: ogólnego podatku od wartości majątku (kapitału trwałego lub obrotowego) bądź od jego przyrostu, przekazywania majątku w postaci spadku, selektywnego podatku od posiadania lub przeniesenia praw do majątku (np. podatek od nieruchomości) .

Podatki konsumpcyjne (od wydatków) są to podatki płacone przez konsumenta w cenie towaru lub usług (ogólnie VAT, akcyza) . Stanowią jedną z głównych form sterowania przez państwo strukturą spożycia, np. w odniesieniu do artykułów uznanych za szkodliwe dla zdrowia (alkohol, tytoń) , uciążliwe dla środowiska ( benzyna ołowiowa) , czy też artykułów luksusowych.

Podatki przychodowe są pobierane od przychodów ze sprzedaży. Ich wielkość nie zależy od poziomu kosztów własnych ani od wielkości dochodów podatnika. Stosuje się tutaj stawki procentowe, kwotowe bądź różnicowe.

Innym podziałem podatków jest podział na podatki bezbośrednie i pośrednie.

Podatki bezpośrednie to świadczenia wymierzone bezpośrednio w stosunku do źródła przychodu, a więc obciążają wielkość osiąganych dochodów podatnika - podmiotu mającego prawny obowiązek płacenia podatków. W ten sposób mają one istotny wpływ na przebieg strumienia pieniężnego od producentów do konsumentów w całej gospodarce, kształtując wielkość rozporządzalnych dochodów osobistych.

Podatki pośrednie to świadczenia wymierzone od tzw. przejawu istnienia dochodu, bowiem pobierane są od dokonywanego wydatku podatnika, np. zakupu danego produktu, z którym związana jest określona kwota podatku.

Głównym źródłem wpływów budżetowych są podatki bezpośrednie płacone od dochodów przedsiębiorstw, indywidualnych dochodów ludności oraz podatki pośrednie płacone za pośrednictwem cen przy nabywaniu dóbr i usług.

Podatek od dochodów przedsiębiorstw ma charakter liniowy tzn. stopa podatku dochodowego płaconego od zysku brutto jest jednakowa dla wszystkich producentów niezależnie od poziomu osiąganego dochodu.Progresywe opodatkowanie zysku zniechęcałoby do zwiekszania produkcji i obniżania kosztów wytwarzania, gdyż przy większym poziomie zysku obowiązywałaby wyższa stopa podatku dochodowego.

Podatek bezpośredni od dochodów indywidualnych zbudowany jest na zasadzie progresji podatkowej.Najniższa stopa podatku płacona od najniższych dochodów stopniowo wzrasta aż osiągnie górną granicę.W Polsce w 1997 roku obowiązują 3 stawki podatku dochodowego od osób fizycznych: 20%, 32%, 44%. Progresywna stopa podatkowa zmniejsza rozpiętości występujące między dochodami. Powszechny charakter podatku od dochodu uświadamia obywatelowi konieczność świadczenia usług czyli przekazywania części zarabianego dochodu na cele publiczne.

Podatki bezpośrednie uszczuplają możliwość ponoszenia wydatków na cele konsumpcyjne i inwestycyjne.Zwiększają jednak dochody i możliwości wydatków budżetu państwa.

W lipcu 1993 roku wprowadzono podatek od wartości dodanej zwany podatkiem VAT. Opodatkowaniu podlegają wszystkie ogniwa produkcji i obrotu. Podatek ten obejmuje również importowane i eksportowane towary i usługi. W Polsce podstawowa stawka podatku VAT wynosi 22%, natomiast stawki preferencyjne 7% i 0%. Jest również grupa towarów zwolniona z podatku VAT.

Za podstawową zaletę tego podatku uchodzi sposób jego poboru. Polega on na podwójnym ujmowaniu wysokości podatku tj. sprzedawca dolicza sobie od wartości sprzedawanych przez siebie wyrobów tzw. podatek VAT należny. Jednocześnie kupując usługi i towary płaci tzw. VAT naliczony. Różnica pomiędzy kwotą podatku należnego i naliczonego stanowi podstawę opodatkowania i odprowadzona jest do budżetu.

Ten system opodatkowania jest korzystny dla budżetu państwa. Zapewnia on szybszy i bardziej systematyczny napływ dochodów do budżetu, gdyż nie trzeba czekać, aż zostanie wytworzony i sprzedany produkt finalny.

Podatki wywierają duży wpływ na funkcjonowanie gospodarki. Refinansowe oddziaływanie państwa na procesy ekonomiczne zachodzące w gospodarce przez zmniejszanie za pośrednictwem podatków efektów wytwórczych podmiotów rynkowych i w części przekazywanie ich na realizację zadań wynikających z przyjętej polityki gospodarczej, znajduje swoje odzwierciedlenie w realnej wielkości osiąganego dochodu narodowego.

Podatek jest narzędziem regulowania dochodów społeczeństwa i podziału dochodu narodowego. Ponadto przez odpowiednie oddziaływanie za pomocą stopy podatkowej można w pewnym stopniu wpływać na strukturę gospodarki narodowej, przyśpieszając lub hamując inwestycje w określonych gałęziach produkcji. Udzielanie ulg podatkowych może sprzyjać lokalizacji inwestycji na obszarach wymagających aktywizacji gospodarczej.

Globalnie natomiast polityka podatkowa jest narzędziem kształtowania rozmiarów akumulacji i konsumpcji. W warunkach spadku tempa wzrostu gospodarczego ulgi podatkowe polegające np. na obniżeniu lub zwolnieniu od podatku z zysku przeznaczonego na inwestycje stanowią środek aktywizujący koniunkturę i zwiększające rozmiary akumulacji społecznej. Stosując zaś progresywną stopę podatkową od wysokich zysków i dochodów można zgromadzić więcej środków w budżecie państwa, aby z kolei dokonywać wyższych transferów pieniężnych na rzecz ludności o najniższych dochodach, zwiększając tym samym konsumpcję.

Celem zwiększenia popytu konsumpcyjnego można obniżyć podatki pośrednie (konsumpcyjne) nakładane na towary konsumpcyjne. Obniżanie podatków zwiększa popyt, natomiast wzrost podatków obniża wielkość popytu. W warunkach " przegrzewania się koniunktury" niepożadany jest dalszy wzrost popytu i wówczas , dążąc do zahamowania tempa wzrostu popytu, rząd może podnieść stopę podatkową zarówno od zysków, jak i od dochodów ludności.

Istnieją pewne granice pozyskiwania dochodów bez wzrostu sektora publicznego. Granice te trudno jest sklasyfikwać, niemniej jednak przekroczenie ich wywołuje reakcje obronne ze strony społeczeństwa. Do zagadnienia granic opodatkowania oraz zależności między uzyskiwanymi wpływami podatkowymi a stopami opodatkowania odnosi się krzywa Laffera.

Krzywa Laffera przedstawia całkowite wpływy podatkowe jako funcję stóp opodatkowania.

Konstrukcja tej krzywej oparta została na przeświadczeniu o antymotywacyjnym działaniu podatków, tzn. im są one wyższe (niższe) tym mniejsza (większa) jest skłonność podmiotów rynkowych do podejmowania działań wytwórczych, odkładania w czasie decyzji dotyczących zakupów konsumpcyjnych, czyli oszczędności i podejmowania inwestycji. Wzrost stopy podatkowej z t1 do poziomu t2 na ogół wywoła wzrost wielkości wpływów podatkowych do budżetu z Pbp1 do Pbp2. Tendencja ta będzie utrzymywana aż do określonego poziomu stopy procentowej- t3, który zagwarantuje maksymalną wielkość wpływów-Pbp3 max. Dalszy wzrost stopy procentowej z t3 do t4 spowoduje jedynie obniżenie wielkości wpływów podatkowych z Pbp3 max do Pbp4.

W sytuacji, kiedy stopy podatkowe w gospodarce wynosiłyby 0% i 100%, wielkość wpływów do budżetu z tytułu podatków byłaby jednakowa- równa zero.

Problemem pozostaje tutaj dokładne określenie, w którym miejscu na krzywej Laffera znajdują się aktualnie obowiązujące w gospodarce wielkości stóp podatkowych i tym samym, czy istnieją jeszcze możliwości ich zwiększania bez zakłócenia prawidłowości przebiegu procesów ekonomicznych.

Nadmiar ciężarów podatkowych przejawić się może falą strajków oraz powstawaniem i narastaniem zjawisk patologicznych tj. unikanie opodatkowania, ucieczka kapitału za granicę. Natomiast nadmierny wzrost opłat, np. za usługi spowodować może spadek popytu, a więc zmniejszanie się dochodów z tego tytułu.

Wydatki budżetu państwa możemy podzielić na dwie kategorie:

1. wydatki państwa na dobra i usługi konsumpcyjne oraz inwestycje publiczne(G)

2. budżetowe transfery- emerytury, renty, zasiłki, subwencje itp. (Bt)

Wydatki państwa na zakup dóbr i usług tworzą bezpośredni popyt konsumpcyjny i inwestycyjny w sektorze publicznym i tym samym wpływają na poziom dochodu narodowego oraz na stan zatrudnienia w gospodarce narodowej. Pozostała część wydatków, stanowiących budżetowe transfery, nie powiększa bezpośrednio globalnego popytu, lecz zwiększa rozporządzalny dochód ludności.

Wydatki budżetowe zwiększają globalny popyt i wpływają na wzrost dochodu narodowego, zaś podatki netto obniżają poziom wydatków na konsumpcję indywidualną. Zmniejszenie wydatków na konsumpcję nie kompensuje jednak w całości dodatniego efektu wzrostu globalnego popytu z tytułu wydatków rządowych.

Fakt stałego istnienia wydatków rządowych działa jak automatyczny stabilizator, podtrzymujący aktywność gospodarczą przedsiębiorstw, powoduje, że poziom dochodu narodowego oraz zatrudnienia jest wyższy w porównaniu z poziomem możliwym do osiągnięcia bez wydatków rządowych.

Polityka fiskalna prowadzona obecnie w większości krajów rozwinętych gospodarczo wiąże się z wysokimi wydatkami publicznymi, często przewyższającymi bieżące dochody budżetowe. Mamy wtedy do czynienia z deficytem budżetowym.W ostatnich kilku dekadach w wielu krajach deficyt budżetowy rośnie. Prowadzi to do wzrostu zadłużenia publicznego. Dług państwowy jest finansowym zobowiązaniem państwa z tytułu zaciągniętych pożyczek oraz innych form działalności, w wyniku których państwo płaci odszkodowanie.

Biorąc pod uwagę źródła zaciągania kredytu można mówić o długu publicznyn krajowym i zagranicznym. Krajowymi wierzycielami długu publicznego mogą być osoby fizyczne lub przedsiębiorstwa, w tym banki, firmy ubezpieczeniowe i inne instytucje finansowe. Część dochodów budżetowych państwa jest przeznaczona na "obsługę długu publicznego".

Efekty, jakie społeczeństwo uzyskuje z tytułu zadłużenia zagranicznego zależą w poważnym stopniu od sposobu wykorzystania pożyczek. Jeżeli pożyczki są przeznaczone na opłacalne inwestycje, wówczas umożliwiają wzrost dochodu narodowego oraz efektywny eksport. Jeżeli pożyczki zostaną wykorzystane na nieefektywne programy inwestycyjne lub na cele konsumpcyjne, ciężar długu publicznego ponoszą przyszłe pokolenia.

Można więc powiedzieć, że polityka budżetowa opiera się na wykorzystaniu podatków i wydatków budżetowych do stabilizacji gospodarki oraz realizacji innych celów ekonomicznych i społecznych. Instrumenty te mogą być wykorzystane w różny sposób. Aktywna polityka fiskalna polega na podejmowaniu decyzji dotyczących zmian dochodu narodowego, zatrudnienia i innych wielkości ekonomicznych. Instrumenty te niejako samoczynnie, bez potrzeby podejmowania konkretnych decyzji dostosowanych, reagują na zmianę koniunktury. Określa się je więc jako automatyczne stabilizatory koniunktury. Aktywna polityka fiskalna polega na świadomym interwencjoniźmie wymagającym każdorazowo podejmowania decyzji o wykorzystaniu konkretnych instrumentów fiskalnych, tj. zwiększenie lub zmniejszenie wydatków budżetowych na konkretne cele, zmiana stawek i zasad opodatkowania, zmiana zasad subwencjonowania przedsiębiorstw oraz określenia sposobu, zakresu, terminu, w jakim instrumenty te zostały wykorzystane.

Rząd zawsze może prowadzić dyskrecjonalną politykę fiskalną wyrażającą się w preferowaniu określonej stopy podatkowej i określonego rodzaju wydatków w tym celu, aby uzyskać możliwie najwyższy efekt w postaci wzrostu dochodu narodowego i wzrostu zatrudnienia, co jest głównyn celem polityki gospodarczej państwa.

Podobne prace

Do góry