Ocena brak

Poezja D. Naborowskiego i J. A. Morsztyna jako realizacja barokowej konwencji literackiej

Autor /emilcia Dodano /07.03.2011

Jednym z naczelnych wyznaczników poezji barokowej była jej wirtuozeria formalna, prowadząca do prymatu formy artystycznej nad błahą, zazwyczaj miłosna treścią. Tendencja ta najpełniej ujawniła się w nurcie marynizmu i konceptyzmu. Oba te kierunki, charakterystyczne dla literatury europejskiej, znacząco wpłynęły na kształt poezji polskich twórców, zwłaszcza tych reprezentujących barok dworski, czyli Daniela Naborowskiego i Jana Andrzeja Morsztyna.

Przedmiotem barokowej poezji dworskiej była najczęściej miłość, rozumiana jako towarzyski flirt, gra i zabawa, której reguły określane były zazwyczaj przez etykietę i konwenanse dworu. Tematem Bierzmowania Morsztyna są uczucia i namiętności, jakie wzbudza w podmiocie lirycznym ukochana Agnieszka. W Cudach

miłości poeta prowadzi rozważania na temat fenomenu miłości, która niemożliwa do ogarnięcia rozumem, niewoli umysł człowieka i prowadzi go do zguby. Sonet Do trupa oparty jest na porównaniu człowieka nieszczęśliwie zakochanego do zmarłego. W Niestatku Morsztyn oskarża kobiety o niestałość, która staje się przyczyną cierpienia mężczyzny. W epigramacie Na Tomka ukazuje materialny aspekt zawierania związków między dwojgiem ludzi. Tomek stara się pozyskać względy brzydkiej Kaśki, ze względu na jej wysoki posag. W poezji Morsztyna pojawia się niekiedy tęsknota za prawdziwą, czystą miłością, która w świecie zdominowanym przez rozwój cywilizacji i konwenanse obyczajowe niemożliwa jest do zrealizowania. W twórczości poety problem miłości uzyskuje dwa wymiary : z jednej strony uczucie przedstawione zostaje jako wyrafinowana gra towarzyska, z drugiej zaś jako związek czysto erotyczny.

Motyw uczucia do kobiety pojawia się także w wierszach Daniela Naborowskiego, w którego poezji ścierają się dwa nurty : dworski i metafizyczny. W utworze Do Anny podmiot liryczny wyraża swoją niezmierzona miłość do ukochanej kobiety.

Miłosna tematyka dworskiej poezji barokowej ubrana była zazwyczaj w kunsztowną formę. Celem utworu poetyckiego było bowiem zaciekawienie i zaskoczenie odbiorcy poprzez użycie nieoczekiwanych skojarzeń i wyrafinowanych środków artystycznych. Najbardziej cenionym przez poetów barokowych zabiegiem był koncert, czyli niezwykłe skojarzenie lub oryginalny pomysł kompozycyjny. Takim konceptem będzie porównanie zakochanego do trupa (Do trupa), prowadzące do wniosku, że lepiej być nie żywym, który już nic nie czuje, niż spalać się w nieszczęśliwej miłości do kobiety. Również zaskakujący jest wniosek płynący z sonetu Cuda miłości, w którym miłość ukazana jest jako pasmo cierpień, na które człowiek się godzi. Chętnie stosowanym przez poetów chwytem był paradoks, czyli niezgodne z powszechnym mniemaniem twierdzenie, zawierające w sobie ukrytą prawdę. W Cudach miłości Morsztyn pisze „(..) Jak żyję, serca już nie mając?” i zastanawia się dlaczego zakochany człowiek lubuje się w swoim cierpieniu i kocha przyczynę swojego bólu. Sprzeczności rządzące życiem człowieka i światem ukazywali poeci także za pomocą oksymoronów i antytez („Jak w płaczu żyję, wśród ognia pałając” – A. Morsztyn Cuda miłości). Siłę zaskakującej puenty podkreślały liczne wyliczenia i nagromadzenia. W Niestatku Morsztyn spiętrza nieprawdopodobnie fizycznie sytuacje, aby w konkluzji utworu dojść do wniosku, że wszystkie one prędzej się zdarzą „Niźli będzie stateczna która białogłowa”. Podobnego zabiegu używa Naborowski w wierszu Do Anny. Wyliczając wszystkie zjawiska świadczące o przemijalności świata i człowieka, w puencie przeciw stawia im swoja niewzruszoną i wieczna miłość do ukochanej. Formalne bogactwo barokowych wierszy wzbogacone zostaje przez użycie anafor chwytów polegających na powtarzaniu tego samego słowa na początku wersu lub zdania (Do Anny – „Z czasem”, Niestatek – „Prędzej”) i powtórzenia.

Barokowa poezja dworska reprezentowana w literaturze polskiej przez twórczość Naborowskiego i Morsztyna, wykorzystując doświadczenia europejskiego baroku charakteryzowała się formalnym bogactwem, którego celem było zaskoczenie czytelnika i wytrącenie go ze stereotypowego sposobu myślenia. Nagromadzenia paradoksów, konceptów i oryginalnych puent było wyrazem sprzeczności rządzących światem i dowodem na to, że wewnętrznego życia człowieka nie da się określić w sposób jednoznaczny.

 

 

Podobne prace

Do góry