Ocena brak

PODSTAWOWE DZIEDZINY BADAŃ W PSYCHOLOGII ZDROWIA - Zachowania zdrowotne

Autor /Edgar Dodano /09.09.2011

Można by zaryzykować stwierdzenie, że wiedza o zachowaniach i przeko­naniach zdrowotnych jest najbardziej specyficzna dla psychologii zdrowia. Nawiązujemy jednak w niej do bardzo ogólnych koncepcji psychologicznych. Wygenerowanie tej wiedzy wymagało wielu prac reinterpretacyjnych i no­wych badań empirycznych. W efekcie uznano, że zachowania zdrowotne są to: :

„(...) reaktywne, nawykowe i/lub celowe formy aktywności człowieka, które pozostają - na gruncie wiedzy obiektywnej o zdrowiu i subiek­tywnego przekonania - w istotnym wzajemnym związku ze zdrowiem".

W definicji tej podkreśliłam, iż zachowania zdrowotne są związane z wiedzą obiektywną o zdrowiu i subiektywnymi przekonaniami, a te często wynikają z potocznych koncepcji zdrowia. Na te bardzo ważne zależności zwrócę uwagę w kolejnym podpunkcie. W toku analiz stwierdzono, że zachowania zdrowotne mogą sprzyjać rozwojowi i ochronie zdrowia, ale mogą też być antyzdrowotne. Ta klasyfikacja jest podstawowa, gdyż niektórzy badacze do zachowań zdrowot­nych zaliczają tylko prozdrowotne. Sądzę jednak, że jest to bezzasadne zawężenie pola badań. Podział ten ma bowiem bardzo ważne konsekwencje praktyczne, np. jak zachęcić człowieka do wprowadzenia do swojego stylu życia zachowań sprzyjających utrzymaniu dobrej kondycji psychofizycznej, lub też jak pomóc innemu człowiekowi w odzwyczajeniu się od palenia papierosów, czyli jak przekształcać zachowania antyzdrowotne (związane z uzależnieniem - tu związek z psychologią kliniczną) w zachowania prozdrowotne. W każdym z tych przypadków -jak pokazały badania empiryczne - potrzebne są zupełnie odmienne strategie działania. Z przytoczonej powyżej definicji wynika, że zachowania pro-i antyzdrowotne mogą mieć postać nawyków i celowych czynności.

Nawyki powstają w procesie pierwotnej i wtórnej socjalizacji, są wynikiem wpływu społecznego. Są to też stabilne, często mocno utrwalone wzory zachowań zautomatyzowanych (mycie rąk, zębów, higiena ciała, ubioru, po­mieszczeń itp.). Z punktu widzenia ochrony zdrowia dobrze jest, gdy nawyki mają charakter prozdrowotny, trudna sytuacja powstaje wówczas, gdy np. nawyki żywieniowe, spędzania wolnego czasu są zdecydowanie antyzdrowotne i należą do grupy znaczących czynników ryzyka niektórych chorób (otyłości, chorób układu krążenia, cukrzycy itp.).

Celowe, intencjonalne czynności zdrowotne są wybierane lub kreowane przez człowieka. Są to czynności świadome, kontrolowane przez podmiot, a skutki tych czynności można przewidzieć i ocenić własną skuteczność w realizowaniu celów zdrowotnych. Tej kategorii zachowań związanych ze zdrowiem poświęcono w psychologii zdrowia wiele badań, w konsekwencji powstała pokaźna, nowoczesna wiedza, którą można stosować w promocji zdrowia i jego ochronie. Czynności zdrowotne wprowadza człowiek sam, nie mogą one - i nie powinny - być konsekwencją wpływu społecznego i zdrowotnej reklamy. U ich podłoża znajduje się wolny wybór i to co nazwano dojrzałym zamiarem zmiany zachowania. Celowe czynności zdrowotne powstają u ludzi w toku indywidualnego rozwoju, autokreacji stylu życia, ale mogą być także konsekwencją wydarzeń życiowych, wymagających wprowadzenia zmian w życiu i sposobie postępowania.

O zachowaniach prozdrowotnych pisano w ramach psychologii medycznej, gdy analizowano zachowania człowieka wobec własnej choroby i podczas leczenia.

Wynika z tego, że możemy wyróżnić zachowania zdrowotne w sytuacji zdrowia i choroby oraz wówczas, gdy pełnimy rolę pacjenta. Dzięki tym wyróżnionym kryteriom uporządkowano zachowania zdrowotne uwzględ­niając wiele możliwości.

Warto może jeszcze dodać, że uwzględniając stosunek do poziomu zdrowia można wyróżnić zachowania promocyjne, prewencyjne (w tym nastawione na mini­malizację ryzyka), zachowania diagnostyczne (w tym zalecane badania stanu zdrowia), zachowania w roli chorego i pacjenta, czyli zachowania zachodzące w sytuacji choroby. Do rodzicielskich zachowań zdrowotnych Kolbe zaliczył wszystkie zachowania osób dorosłych w związku z funkcjami prokre­acyjnymi - czyli zachowania w czasie ciąży zarówno matki, jak i ojca - zachowania w okresie okołoporodowym i zachowania w stosunku do dziecka oraz zachowania w stosunku do dziewczyny lub dorastającego młodzieńca. Istotne jest modelowanie zachowań zdrowotnych pro- i anty-. Rodzicielskie zachowania zdrowotne względem siebie, dziecka i środowiska stanowią bardzo ważną dziedzinę edukacji zdrowotnej, promocji zdrowia i prewencji, na którą można spojrzeć z odmiennej niż dotychczas perspektywy.

Zachowania zdrowotne można też uporządkować w bardzo przejrzysty sposób, biorąc po uwagę stosunek do zasobów. Wedle tego kryterium można zachowania podzielić na rozwijające zasoby, konserwujące zasoby i zmniej­szające lub niszczące zasoby zarówno osobiste, jak i środowiskowe.

Tematyka zachowań zdrowotnych pojawiła się w związku z różnymi akcjami rządów i towarzystw. Szczególną rolę odegrała w tym względzie Światowa Organizacja Zdrowia i jej liczne rezolucje. Pisano nawet o swois­tych rewolucjach zdrowotnych związanych z opa­nowaniem chorób zakaźnych i następnie z wykryciem chorób cywilizacyjnych związanych ze stylem życia, który jak wykazano jest przyczyną ponad pięćdziesięciu problemów zdrowotnych. Współcześnie sądzi się, że świadomość problemów zdrowia i jego zagrożeń jest tą siłą sprawczą, która spowoduje przejęcie osobistej odpowiedzialności za zdrowie własne, zdrowie innych ludzi i zasoby zdrowotne w środowisku. W najnowszej rezolucji Zdrowie XXI akcentuje się dbanie o zdrowie w ciągu całego życia i mówi się o od­powiedzialności każdego człowieka, ale także o odpowiedzialnym zarządza­niu zasobami i opieką zdrowotną. Od współczesnego człowieka oczekuje się, aby zdrowie znalazło się w jego systemie wartości i stylu życia.

W naukach społecznych i medycznych związanych z medycyną behawioralną wiele miejsca zajmują rozważania o prozdrowotnym i antyzdrowotnym stylu życia. W badaniach medycznych i epidemiologii behawioralnej styl życia oznacza luźno powiązany zespół zachowań (nawyków i czynności) charakterystyczny dla danej jednostki lub grupy (warstwy) społecznej mający istotne znaczenie dla zdrowia. Na mocy obiektywnych badań prospektywnych ustala się zespoły zachowań szkodzących zdrowiu oraz służących ochronie i rozwojowi zdrowia (w sensie wellness). W tym też znaczeniu użyto terminu styl życia w „polu zdrowia" w raporcie Lalonda. W tej definicji ujmującej problem czysto behawioralnie, wyróż­nia się prozdrowotne style życia (prozdrowotną dietę, życie aktywne ruchowo, racjonalny wypoczynek, powstrzymywanie się od zachowań szkodliwych i radzenie sobie ze stresem) i antyzdrowotne style życia (np. styl życia typowy dla Wzoru Zachowania A: koncentracja na pracy, intensywny tryb życia, pośpiech, rywalizacja i nastawienie na osiąganie sukcesów). W epidemiologii behawioralnej mówi się w związku z tym o chorobach ryzykownego stylu życia. To podejście czysto behawioralne wykazuje oderwanie od psychologii klinicznej i narażone jest na uproszczenia.

Problemy stylu życia związanego ze zdrowiem przedstawiam zgodnie z tym, co już publikowałam w innych ujęciach podręcznikowych.

W obrębie nauk społecznych, a zwłaszcza w socjologii problematyka stylu życia została uznana za jedną z najbardziej złożonych. W ujęciu socjologii styl życia jest odzwierciedleniem przynależności do warstwy społecznej i wyrazem działania prawidłowości systemu społeczno-politycznego, gospodarczego i kulturowe­go. Człowiek reprezentuje w swoim stylu życia wzory wpływów społecznych i wzory kultury. Styl zachowania związanego ze zdrowiem jest więc odbiciem procesów socjalizacyjnych i składa się z utrwalonych w jednostce wzorów nawyków pozytywnie lub negatywnie związanych ze zdrowiem. Te trwałe wzory zachowań zdrowotnych mogą być także pochodne w stosunku do zasad religijnych. Niektórzy socjologowie działający na rzecz promocji zdrowia i „krzewienia zdrowych stylów życia" uważają, iż w kształtowaniu stylu życia należy zwrócić uwagę na problem interakcji czynników indywidualnych i środowiskowych. W związku z tym w rozumieniu WHO styl życia oznacza:

„(...) sposób życia oparty o wzajemny związek pomiędzy warunkami życia (...) a indywidualnymi wzorami zachowań zdeterminowanymi przez czynniki społeczno-kulturowe i cechy indywidualne".

W pracach socjologicznych podkreśla się jednak, że na styl życia jednostki składają się wzory przejęte w drodze socjalizacji i że można wyodrębnić typowe style życia dla grup społecznych (klasy średniej „białych kołnierzy­ków", przedsiębiorców itp.) oraz styl życia całych społeczeństw. Pisze się też o miejskich i wiejskich stylach życia, o stylach życia w gospodarce centralistycznej i wolnorynkowej; pisze się też o tym, że styl życia społe­czeństw podlega silnym zmianom społecznym i transformacjom.

Gniazdowski pokazuje, że nastawienia behawioralne mogą mieć postać postawy roszczeniowej jako relikt nadopiekuńczego państwa, co może powodować znaczne trudności w kształtowaniu stylów życia zdrowotnego świadomych i opartych na odpowiedzialności indywidualnej. Bezpłatna i nadopiekuńcza opieka zdrowotna powoduje zależny i nacechowany wyuczoną bezradnością styl funkcjonowania zdrowotnego. Zmian w tym zakresie należy się spo­dziewać w związku z tworzeniem się stylu życia wspartym kompetencjami, indywidualną zaradnością i przedsiębiorczością. Nastawienia behawioralne ważne dla zdrowego stylu życia są także pochodną biedy, bezrobocia i warun­ków życia. Zdrowy styl życia jest więc wynikiem interakcji wielu zmiennych. Edukacji zdrowotnej powinna więc towarzyszyć troska o tworzenie zdrowych warunków życia, stanowiących o możliwościach realizacji celów zdrowot­nych. Niemniej jednak podkreśla się, że styl życia zdrowotnego może mieć charakter świadomego wyboru i autokreacji.

Z psychologicznego punktu widzenia można więc określić styl życia związany ze zdrowiem jako:

„(...) charakterystyczny dla jednostki system zachowań zdrowotnych uwarunkowanych cechami temperamentu, wiedzą, uogólnionymi po­glądami i przekonaniami na temat świata, życia i własnej osoby, kompetencjami, systemem wartości i indywidualnymi doświadczeniami w zakresie zdrowia oraz zmiennymi społeczno-kulturowymi".

O tym, że styl życia związany ze zdrowiem należy badać przez pryzmat tak złożonych uwarunkowań, świadczą między innymi wieloletnie badania z zakresu ryzyka dla zdrowia uwarunkowanego Wzorem Zachowania A i Wzorem Zachowania C oraz inne badania nad wpływem osobowości na zdrowie i chorobę. Badania psychologiczne nad prozdrowotnymi stylami życia, to sprawa przyszłości.

Do góry