Ocena brak

PODSTAWOWE DZIEDZINY BADAŃ W PSYCHOLOGII ZDROWIA - Potoczne i naukowe koncepcje zdrowia

Autor /Edgar Dodano /09.09.2011

W psychologii zdrowia niemal obowiązkowo cytuje się klasyczne badania Ciaudine Herzlich - francuskiej psycholog społecznej - która stosując metodę pogłębionego wywiadu na temat zdrowia i choroby, dążyła do opisania potocznego sposobu rozumienia pojęć zdrowia i choroby, przyczyn tych zjawisk oraz ich wzajemnego powiązania z zachowaniem i wartościami. Do najważniejszych wyników tych badań należy zaliczyć stwierdzenie, że w potocznej wiedzy zdrowie i choroba mogą ze sobą współistnieć. Osoba może posiadać obiektywnie stwierdzoną chorobę, a mimo to czuć się w pew­nym sensie zdrową. Może być też tak, że mimo obiektywnie normalnego przebiegu procesów zdrowotnych, osoba czuje się chora. Mogą wystąpić także różne oceny zdrowia w zależności od tego, czy pojęciem tym obejmuje się poziom fizyczny, psychiczny, czy społeczny. Zasadniczo te badania są zgodne z pojmowaniem zdrowia na kontinuum a nie jako na różnych wymiarach, całkowicie odrębnych kategorii.

 Gdy zdrowie pojmuje się jako próżnię oznacza to, że zdrowie nie jest odbierane jako stan pozytywny, o tym, czym zdrowie jest dowiadujemy się w momen­cie, gdy choroba ten stan zburzy. Takie doświadczanie braku choroby, bo nie zdrowia, jest często związane z brakiem percepcji własnego ciała, psy­chiki, brakiem świadomości ciała i własnej osoby. Diagnoza takiego stanu świadomości zdrowia i choroby jest niezwykle istotna w promocji zdrowia.

Zdrowie ujmowane jako potencjał jest czymś, co człowiek posiada, z czym się rodzi i co się kształtuje głównie w okresie dzieciństwa. W cyto­wanych badaniach chodziło głównie o zasoby odpornościowe ciała, dzięki którym człowiek przeciwstawia się chorobie. Właściwości te człowiek może poznać i świadomie na nie wpływać.

Pod określeniem zdrowia jako równowagi Herzlich zawarła te wypowiedzi badanych, z których wynikało, że doświadczają oni zdrowie w sposób bezpośredni, mogą sobie je uświadomić. W doświadczaniu równowagi i har­monii wyraża się poziom funkcjonowania ciała, psychiki i jakość kontaktów społecznych. Jest to stan pełnego dobrostanu fizycznego, psychicznego i społecznego porównywalny z poczuciem szczęścia, radości, twórczości, aktywności i spełnienia (por. definicja zdrowia WHO).

W późniejszych badaniach z lat osiemdziesiątych stwierdzone przez Herzlich wymiary się powtórzyły i dołączył do nich wymiar funkcjonalny, tj. ujmowanie zdrowia jako zdolności do rozwiązywa­nia zadań życiowych. Warto w tym miejscu przypomnieć, że potoczne koncepcje zdrowia są zasadniczo podobne do tych, jakie proponują specjali­ści. W naukach o zdrowiu używa się bowiem następujących określeń:

• negatywnego pojęcia zdrowia jako stanu, w którym nie występują objawy chorobowe;

• zdrowia jako zasobów, potencjałów, czy też zdolności do realizowania wszystkich swoich możliwości;

• zdrowia jako procesu wykorzystania danej człowiekowi energii i potenc­jałów do sprostania wymaganiom wewnętrznym i zewnętrznym w realizacji celów i zaspokojeniu potrzeb bez naruszenia procesów dynamicznej rów­nowagi - definicja funkcjonalna i procesualna;

• zdrowia jako wyniku równoważenia zasobów odpornościowych i wymagań, objawiającego się dobrostanem fizycznym, psychicznym, społecznym i duchowym.

Zdaniem Paltermeiera promocja zdrowia realizowana w kontekście życia codziennego powinna się opierać na dokładnym rozeznaniu świadomo­ści potocznej i gotowości do podejmowania celów zdrowotnych i zaniechania działań antyzdrowotnych, co jest także związane z systemem wartości kon­kretnego człowieka i jego relacjami z otoczeniem. Autor ten prowadził badania jakościowe - podobne do tych jakie realizowała Herzlich - po­sługując się następującym modelem.

Pierwszą ważną zmienną jest subiektywne znaczenie zdrowia, czyli miejsce jakie zdrowie zajmuje w indywidualnym systemie znaczeń człowieka. Za­kłada się, że zdrowie jest wartością, która u wszystkich ludzi zajmuje wysokie miejsce. Niektórzy nawet sądzą, że jest to wartość ostateczna. Tymczasem nieliczne badania empiryczne pokazują, że zdrowie zajmuje dalsze (4. i 5.) miejsce w indywidualnym systemie wartości. Zdaniem Faltermeiera zdrowia nie należy traktować jako wartości ostatecznej, nie żyjemy bowiem dla zdrowia, to zdrowie towarzyszy nam w sensownym życiu. Jeżeli myślimy o zdrowiu fizycznym, to można powiedzieć, że jest ono warunkiem realizacji wartości i osiągania celów.

Jeżeli jednak ujmujemy zdrowie holistycznie i zgodnie z niektórymi koncepcjami uznamy, że istotą życia jest jego sens lub samorealizacja, lub osiąganie wartościowych celów społecznych, to właśnie takie wartości mogą stać się w życiu główne. Ciekawe, że w literaturze to podejście jest niezwykle rzadko reprezentowane, dlatego nasze rozważania mimo wszystko w pierwszym rzędzie odnoszą się do wymiaru fizycznego.

Subiektywna koncepcja zdrowia odnosi się do różnych struktur poznaw­czych, są to odczucia, wyobrażenia, metafory, wreszcie pojęcia. Na ogół jednak zdrowie nie jest bezpośrednio uświadamiane, wymaga zaktywizowania refleksji i zawiera - jak powyżej stwierdziliśmy - różne treści. Cytowany autor umieszcza w bloku podmiotowej wiedzy o zdrowiu także subiektywne koncepcje choroby, które -jak wynika z badań nad wiedzą potoczną - różnią się nie tylko treścią, ale i formalną strukturą od koncepcji zdrowia. W tym miejscu warto przywołać polskie badania Kulczyckiego i Heszen--Klemens. Według tych autorów subiektywna wiedza o własnej chorobie może być obrazem choroby lub mieć strukturę pojęciową. Może być w niej zawarta wiedza o tym, czym choroba jest, jakie są jej przyczyny, skutki, przebieg i sposoby leczenia. Wiedza ta może być trafna lub błędna i różny może być poziom kompletności indywidualnej koncepcji choroby. Podobnie można zapytać, jaki jest indywidualny obraz czy koncepcja zdrowia, co je warunkuje i jakie jest ich znaczenie dla życia.

Wracając do omawianego schematu, trzeba zauważyć, że jego autor przy­pisuje ważne znaczenie percepcji i świadomości ciała. Chodzi o zdolność do odczuwania dobrych stanów (świeżości, energii, odprężenia, koncentracji itp.) i zaburzonych stanów (bólu, napięcia, zmęczenia, braku energii, doleg­liwości pochodzących z różnych części i ogólnego samopoczucia). Ważne dla problematyki zdrowia jest też Ja-cielesne i cielesny aspekt poczucia własnej tożsamości.

Subiektywne koncepcje zdrowia i choroby można rekonstruować, analizu­jąc wydarzenia biograficzne i doświadczenia człowieka. Inną płaszczyzną analizy jest kontekst społeczno-kulturowy, w którym człowiek żyje, wzory socjalizacyjne, tradycje, zwyczaje, wierzenia i przekazy pokoleniowe. Czyli wiedza o zdrowiu ma u człowieka wymiar biograficzny i społeczno-kulturo­wy, o czym koniecznie trzeba pamiętać rekonstruując ją w badaniach i prak­tyce psychologicznej.

W świadomości zdrowia zawarte są także wiedza i doświadczenie z relacji z otoczeniem, które można rozpatrywać jako zagrażające zdrowiu (czynniki ryzyka i ich subiektywna ocena) i obciążające człowieka (poziom stresu i trudności) oraz jako wspomagające zdrowie, przez co rozumie się przede wszystkim zasoby zdrowotne otoczenia. Chodzi o wyznaczniki zaspokajania potrzeb i subiektywnej jakości życia. Środowisko jest jednak zdrowym polem życiowym wówczas, gdy można je zrozumieć i gdy jest dostosowane do możliwości adaptacyjnych podmiotu. Gdy analizujemy zasoby środowiska możemy także - pamiętając o polach zdrowia w mandali zdrowia

• wziąć pod uwagę zdrowotność rodziny, środowisk edukacji, pracy i wresz­cie prozdrowotność oraz dostępność systemów opieki zdrowotnej (np. spraw­dzony lekarz rodzinny, sprawne, szybkie laboratorium analiz medycznych, całodobowe centrum zdrowotnego poradnictwa itp.).

W toku rekonstruowania subiektywnych koncepcji zdrowia stwierdzono zarówno w badaniach własnych, jak i w badaniach Faltermeiera, że stosunkowo mała liczba badanych osób (16% re­prezentacyjna próba polska i 12% reprezentacyjna próba niemiecka) nie potrafi podać pozytywnego skojarzenia lub pozytywnej definicji zdrowia

• uważając, że jest to brak choroby i zaburzeń. Czyli ludzie - zachęceni do refleksji nad własnym zdrowiem - są w stanie podać jego pozytywne at­rybuty. Stwierdzono, że sposoby ujmowania zdrowia są treściowo różne i dają się sprowadzić do kilku kategorii:

• wartość niezbędna do życia (woda, powietrze, światło, słońce);

dobro wymagające pielęgnacji (dziecko, które się rozwija, kwiat wymaga­jący podlewania);

• źródło energii (siła życia, żywa woda, witalność);

• cenna rzecz (skarb, szlachetny kamień, złoto);

przyjemność, warunek dobrostanu (wiosenny poranek, muśnięcie wiatru, uśmiech dziecka);

zjawisko zmienne, ulotne (bańka mydlana, kruche szkło, zmienna pogoda).

Do najczęstszych należały metafory związane z cenioną rzeczą (zwłaszcza u mężczyzn) i źródłem energii (głównie u kobiet).

Badania Blaxtera wykazały natomiast, że ludzie posługują się następującymi pojęciami zdrowia:

• zdrowie - to brak choroby;

zdrowie - to stan zrównoważenia i sprawności psychicznej;

• zdrowie - to zdolność do działania;

• zdrowie - to energia ciała i sprawność organizmu.

W badaniach Faltermeiera obok powyższych pojęć znalazły się jeszcze:

• zdrowie jako dobrostan fizyczny;

• zdrowie jako harmonia z otoczeniem.

Z badań tych wynika, że pojęcie zdrowia, podobnie jak szczęścia, jest wysoce zindywidualizowane i że częściowo odzwierciedla koncepcje nauko­we z różnych modeli.

W psychologii zdrowia najwięcej badań wykonano nad przekonaniami zdrowotnymi. Badano między innymi, w jakim stopniu w subiektywnych koncepcjach (przekonaniach) zdrowia odzwierciedlają się założenia różnych modeli zdrowia. Stwierdzono, że naukowe modele biomedyczny i holistyczno-funkcjonalny (por. rozdział 3) są odzwierciedlane w świadomości potocznej. Ludzie są bardziej przekonani, co do trafności modelu holistycznego i sta­wiają na pierwszym miejscu przekonanie o własnym wpływie na poziom zdrowia oraz zasadę załamania zdrowia wskutek wyczerpania zasobów odpornościowych. Przekonania zgodne z nowoczesnymi, naukowymi mode­lami zdrowia częściej spotyka się u ludzi młodych i bardziej wykształconych. Przekonania te wiążą się pozytywnie z zachowaniami prozdrowotnymi.

Do góry