Ocena brak

PODEJŚCIE ETIOPATOGENETYCZNE W PSYCHOLOGII KLINICZNEJ

Autor /Gawel Dodano /09.09.2011

W podejściu patogenetycznym dominuje pytanie, co jest przyczyną choro­by i na skutek jakich czynników u człowieka przejawia się konkretna choroba i konkretne zaburzenia. W podejściu tym celem badań i analiz bieżących jest poszukiwanie czynników odpowiedzialnych za powstanie i rozwój zaburzeń i chorób. Psychologowie przejęli w tym względzie podstawowe terminy i pojęcia z nauk medycznych. Etiologia zajmuje się najogólniej przyczynami chorób i czynnikami kształtującymi ich przebieg. W tym względzie medycyna podzieliła choroby (np. na zakaźne, urazy, zatrucia, przemiany materii itp.).

Etiologię można też pojmować jako naukę o empirycznie ustalonych i teore­tycznie uzasadnionych przyczynach i okolicznościach powstawania chorób, które wyjaśniają związek między czynnikiem chorobotwórczym a procesem chorobowym. Pytano więc jak to się dzieje, że na skutek działania różnych czynników chorobotwórczych u człowieka powstaje zaburzenie. Najczęściej wnioskowano też - zgodnie z modelem biomedycznym - że zadziałanie patogenu zmienia stan organizmu i funkcjonowania człowieka ze zdrowego na chorobowy. W modelu biomedycznym, gdy zaczyna działać czynnik patogenetyczny, przestaje się traktować człowieka jako zdrowego; w modelu tym dominuje podejście dychotomiczne - zdrowie jest wtedy, gdy nie ma objawów choroby.

Dzięki odkryciom czynników chorobotwórczych wielu chorób możliwe stało się ich przyczynowe leczenie. Dotyczy to nie tylko chorób somatycznych (np. zakaźnych), ale także niektórych zaburzeń psychicznych (reakcje urazo­we, demencje, fobie).

Psychologa klinicznego interesuje oczywiście głównie etiologia i etiopa-togeneza zaburzeń psychicznych i psychosomatycznych, a także zaburzeń zachowania oraz osobowości. Stosunkowo rzadko można znaleźć współ­cześnie choroby, w których działa jeden czynnik etiologiczny, który cał­kowicie warunkuje powstanie choroby oraz jej przebieg.

Większość chorób powstaje na skutek współdziałania wielu ze sobą powią­zanych czynników. Wiadomo, że przyczyną gruźlicy jest prątek Kocha; wykrycie tego patogenu umożliwiło podjęcie skutecznej walki z tą chorobą.

Wiadomo jednak także, iż to, czy choroba się rozwinie oraz jaki będzie miała przebieg zależy od stanu organizmu człowieka, jego odporności, a ta odpor­ność także uwarunkowana jest czynnikami osobowościowymi i sytuacją życiową osób zagrożonych chorobotwórczymi zarazkami. Nawet złamania kości nie traktuje się już tylko jako prostą konsekwencję urazu mechanicznego, jedynego czynnika chorobotwórczego. To, czy upadek zakończy się złama­niem kości może także zależeć od np. stanu uwapnienia kości, może się też zdarzyć na zatłoczonym stoku narciarskim. Wypadek i złamanie kości mogą być także spowodowane ryzykancką jazdą, a ta wynikać może z chęci zaimponowania kolegom. W tej sytuacji złamanie kości lub inny uraz mogą być spowodowane zachowaniem wynikłym np. z silnej potrzeby stymulacji lub admiracji.

Do zaburzeń dochodzi na skutek interakcji wielu czynników.

W psychiatrii np. wymienia się najczęściej czynniki endogenne (tkwiące w człowieku), które związane są z predyspozycją genetyczną człowieka, somatogenne i psychogenne.

Czynniki somatogenne mogą być bardzo różnej natury. Mogą to być czynniki toksyczne powodujące przejściowe zmiany funkcjonowania mózgu, zmieniające metabolizm funkcji człowieka i trwale uszkadzające, jak alkohol, leki, substancje psychoaktywne. Także czynniki infekcyjne, zwłaszcza neuro-infekcje wpływają gwałtownie na zaburzenia funkcjonowania mózgu, często powodując zaburzenia świadomości. Zaburzenia psychiczne mogą wynikać z bezpośredniego wpływu zmienionych chorobowo funkcji somatycznych i funkcji mózgu lub mogą być pośrednim ogniwem uszkodzenia w bardzo złożonym łańcuchu oddziaływania na człowieka, czego przykładem jest np. choroba Alzheimera czy BSE. Czynniki te stosunkowo łatwo jest ujawnić dzięki wysokiemu dziś zaawansowaniu diagnostyki w medycynie.

Wśród czynników psychogennych wymienia się wszystkie te czynniki chorobowe, które są pierwotnie pochodzenia psychologicznego. Podobnie jak inne grupy czynników i ta jest bardzo złożona. Można tu najogólniej wydzielić czynniki sytuacyjno-środowiskowe, przez które rozumie się usz­kadzający typ stymulacji. Podobnie jak w medycynie, można wyodrębnić wydarzenia urazujące, czyli takie, które są tak silne i takiej treści, że powo­dują uraz psychiczny. Czynnikami wpływającymi na powstanie zaburzeń psychicznych i psychosomatycznych mogą być stresory i krytyczne wyda­rzenia życiowe, które nadmiernie obciążają mechanizm regulacji psychicznej człowieka.

W fizycznym, przyrodniczym, materialnym, ekonomicznym i społeczno--kulturowym środowisku człowieka tkwi wiele czynników patogenetycznych. Są to między innymi braki zasobów do zaspokajania podstawowych i wyż­szych potrzeb, przeszkody, utrudnienia i szkodliwe bodźce lub układy bodź­ców. Przyczynami zaburzeń mogą być też formy uczenia się, np. szkodliwych nawyków w toku socjalizacji i kontaktów z otoczeniem. Warunki życia mogą pozbawiać człowieka wartości i możliwości nabywania kompetencji.

Badania epidemiologii behawioralnej wykazały, że do szkodliwych czyn­ników chorobotwórczych należy zaliczyć wzory zachowań antyzdrowotnych, które stanowią bardzo poważne czynniki ryzyka wielu chorób cywilizacyj­nych.

Wreszcie przyczyna zaburzeń może tkwić w osobowości człowieka, w jego umyśle, systemie potrzeb i popędów, w konfliktach i nastawieniach w struk­turze Ja. Te patologizujące struktury osobowości mogą wyrastać z pewnych preferencji endogennych, z wczesnych doświadczeń rozwojowych, z inter­akcji czynników środowiskowych, oddziaływania społecznego i własnej aktywności człowieka.

Czynniki etiopatogenetyczne mogą pozostawać ze sobą w różnej interakcji, a interakcja ta może podlegać dynamicznym zmianom w toku rozwoju ontogenetycznego człowieka. O tych złożonych zależnościach odnoszących się do psychiatrii pisze Bilikiewicz w swojej teorii etioepigenezy. W ujęciu tego autora etiologia i patogeneza chorób psychicznych jest zjawis­kiem nie tylko wielowymiarowym, ale także dynamicznym. Etioepigeneza najściślej wyraża nakładanie się w toku ontogenezy czynników etiologicz­nych. W koncepcji Bilikiewicza występują trzy warstwy procesu patogenetycznego:

I. warstwa dziedziczno-konstytucjonalna;

II. warstwa czynników etiopatogenetycznych uszkadzających lub zakłó­cających funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego (OUN);

III. warstwa nakładających się zespołów psychopatologicznych.

Tak więc aktualny stan choroby jest wynikiem współdziałania w czasie i w toku indywidualnego rozwoju czynników chorobowych sprawczych i usposabiających.

W najnowszych pojęciach etiopatogenezy zaburzeń warstwa I pełni rolę czynników predysponujących do zadziałania czynnika chorobowego. Ludziezatem w różnym stopniu „uwrażliwieni" i podatni na działanie czynników patogennych. W związku z tym mówi się o osobach cechujących są taką predyspozycją genetyczno-konstytucjonalną, która stanowi podmio­towy czynnik podwyższonego ryzyka zachorowania lub innego typu uzależ­nienia, np. od alkoholu.

Warstwa II, to zdaniem autora koncepcji, uszkodzenia funkcji OUN. Tę część teorii etioepigenezy szkoły humanistyczne najsilniej krytykują, gdyż w zaburzeniach psychicznych nie tak często, ich zdaniem, można dowieść istnienia patogennych czynników uszkadzających OUN. Warstwą II mogłyby być np. także struktury osobowości, wówczas warstwa III, która decyduje o kolorycie zaburzenia byłaby aktualnym nawarstwieniem się na czynniki etiopatogenetyczne czynników wyzwalających i patoplastycznych.

W modelu patogenezy wyróżnia się między innymi czynniki wyzwalające. Do najczęstszych czynników wyzwalających zaburzenia należą czynniki przejściowo obniżające odporność. Mogą to być wydarzenia życiowe, które stanowią w łańcuchu patogenetycznym czynniki przeciążające możliwości zaradcze. Stres i silne przeżycia mogą u osób predysponowanych (genetycznie i osobowościowe) doprowadzić, przez zmiany emocjonalne i procesy psycho-fizjologiczne, do inicjacji lub progresji procesu chorobowego, np. nowo­tworowego. Dlatego w tym sensie mówi się o psychologicznych uwarun­kowaniach chorób onkologicznych.

W modelu patogenetycznym uwzględnia się także czynniki patoplastyczne. Są to te czynniki, które współwystępując z przyczyną choroby, mają wpływ na jej przebieg i treść, np. treść urojeń lub natrętnych myśli. Poszukiwaniom czynników etiopatogenetycznych dla różnych zaburzeń i chorób towarzyszą studia nad mechanizmami współdziałania czynników warunkujących choroby. Badacze starają się tworzyć modele wyjaśniające patomechanizm choroby (patrz rycina 4.3). Najbardziej złożone i ogólne modele tworzono dla okreś­lenia patogenezy i patomechanizmu zaburzeń psychosomatycznych. W kon­cepcji Leviego stwierdza się, że w otoczeniu człowieka i w nim samym pojawiają się takie zmiany, które uniemożliwiają zaspokojenie po­trzeb, a więc działają jak stresory. Człowiek jest wyposażony w indywidualny program psychobiologiczny. Są to jego predyspozycje i wzory reagowania powstałe w wyniku gromadzenia się doświadczeń. Istotę napięć tworzą sprzeczności między wymaganiami życia a własnym programem psycho-biologicznym. Dlatego też przede wszystkim ludzie z niezgodnością między temperamentem, reaktywnością, potrzebą stymulacji i z tendencją do Wzoru Zachowania A są narażeni na silne napięcia, które powodują ryzykowne zachowania i tworzenie wzajemnych niekorzyst­nie nakładających się czynników ryzyka choroby, np. wieńcowej. Wystąpienie choroby jest poprzedzone przez jej zwiastunów. W tym modelu niemal wszystkie czynniki współdziałające mają znaczenie patogenne - działają jako czynniki ryzyka zaburzeń.

Podobne prace

Do góry