Ocena brak

PODEJŚCIA DO KATEGORII ZDROWIE I ZDROWIE PSYCHICZNE - Model biomedyczny i holistyczno - funkcjonalny zdrowia

Autor /Gawel Dodano /09.09.2011

Model holistyczny został przywrócony medycynie i naukom o zdrowiu i chorobie w opozycji do modelu biomedycznego. Przypomnijmy więc krótko charakterystyczne cechy tego ostatniego. Model biomedyczny obowiązywał w naukach medycz­nych XX wieku. Jest on konsekwencją przyjęcia kartezjańskiego dualizmu, rozdzielenia ciała i psychiki. Na oddzielne traktowanie ciała wpłynął także rozwój nauk technicznych i ich coraz większy udział w medycynie. McCIelland pisał: „Ciało traktowane jest jak maszyna naprawiana za pomocą usu­wania lub wymiany wadliwych części, albo niszczenia ciał obcych stanowią­cych przyczynę problemu". Zdrowie i normalność jako naturalne stany nie są dostrzegane, zdrowie jest więc brakiem choroby.

W modelu biomedycznym zdrowie jest kategorią zobiek­tywizowaną. W stanie zdrowia organizm cechuje się brakiem dysfunkcji biologicznych, funkcje organizmu przebiegają według pewnych norm. Zdro­wie i choroba są kategoriami rozłącznymi - jest się albo zdrowym, albo chorym, nie ma stanów pośrednich. W stanie zdrowia profesjonalista nie jest potrzebny. Stan choroby pozostaje natomiast całkowicie pod kontrolą lekarza profesjonalisty, który stosując specjalistyczne metody naprawia organizm. Stąd w ruchu promocji zdrowia bierze się określenie „medycyna naprawcza". Zdrowie i choroba pozostają poza kontrolą podmiotu. Od człowieka nie oczekuje się aktywności prozdrowotnej, jedynie podporząd­kowania się zaleceniom profesjonalisty podczas choroby.

Niekontrolowany wzrost kosztów i kryzys opieki zdrowotnej spowodował bezradność naprawczej medycyny. Stwierdzono bowiem, że rzeczywisty wpływ opieki medycznej na stan zdrowia społeczeństw nie jest wysoki. To spowodowało, iż zaczęto inaczej myśleć o problemach zdrowia.

Powrócono więc do znanych w historii nauk o zdrowiu i w filozofii koncepcji holistycznych. W modelu holistycznym - mającym swoje korzenie w starożytności - uznaje się wzajemne powiązanie psychiki i ciała. To założenie znalazło najwyraźniejszy wyraz w podejściu psychosomatycznym do chorób, które w naukach medycznych nazywa się medycyną psycho­somatyczną, mającą swoją ponad siedemdziesięcioletnią historię. Ader, główny reprezentant współczesnego podejścia do psychosomatyki - twórca psychoneuroimmunologii - uważa, iż w ramach podejścia psychosomatycznego zgromadzono wiele danych dokumentujących wzajemne powiązania i oddziaływania psychiki i ciała, poznajemy też coraz lepiej mechanizmy łączące procesy psychiczne z reakcjami organizmu, ważnymi dla zdrowia. W nowszych wersjach tego podejścia włącza się także środowisko i poziom społecznego funkcjonowania człowieka. To, jak już stwierdziliśmy, znalazło swoje odzwierciedlenie w definicji zdrowia WHO.

Zdrowie w ujęciu holistyczno-funkcjonalnym wyraża się we wzajemnej relacji, jaka zachodzi pomiędzy strukturami funkcjonalnymi człowieka oraz między człowiekiem i jego środowiskiem. Jest to proces stałego dynamicz­nego równoważenia potrzeb człowieka i wymagań otoczenia. O poziomie zdrowia (por. też koncepcja salutogenezy) decydują zasoby człowieka (we­wnętrzne i znajdujące się w środowisku) oraz wymagania zwane też często stresorami. W tym holistyczno-funkcjonalnym modelu, ujmującym zdrowie jako proces, wyróżnione miejsce przypada świadomej aktywności podmiotu, który wykorzystując poczucie koherencji i inne zasoby odpornościowe (poten­cjały zdrowia) promuje swoje zdrowie, ochrania je i uczestniczy w procesie leczenia, gdy na skutek zbyt silnego działania patogenów i obniżonej odpor­ności dochodzi do załamania dynamicznej równowagi, czyli do choroby.

Podobne znaczenie ma model socjoekologiczny, który powstał w nurcie promocji zdrowia i jest upowszechniany głównie przez socjologów. Obejmuje on jeszcze więcej elementów i jest jeszcze bardziej złożony. Model ten zbudowano na metaforze „mandali", figury symbolizującej wszechświat.

W krąg „mandali" wpisano pojęcie hierarchii systemów, w myśl którego każdy podsystem jest częścią ogólniejszego i pozostaje z nim we wzajemnych związkach. Jak pisze Włodarczykczłowiek jako punkt środka i dwa skrajne kręgi - biosfera i kultura - tworzą podstawowe odniesienia w defi­niowaniu zdrowia, zarówno w sensie wyznaczania zakresu przedmiotu, jak i pewnych odniesień wartościujących". W te kręgi wpisane są „pola zdrowia", które można zrozumieć jako uwarunkowania zdrowia. Są to:

czynniki biologiczne (bagaż genetyczny, cechy wrodzone, system im­munologiczny), cechy biochemiczne, fizjologiczne i anatomiczne;

• zachowania człowieka związane ze zdrowiem;

• środowisko fizyczne (warunki mieszkaniowe, cechy otoczenia człowieka, siedliska jego aktywności);

• środowisko społeczno-kulturowe.

Najbliżej człowieka znajduje się krąg rodziny, który przenika pola uwarun­kowań zdrowotnych, co jest interpretowane w ten sposób, że rodzina jest bliskim i ważnym systemem pośredniczącym pomiędzy człowiekiem, „polami zdrowia" i instytucjami zdrowotnymi.

W modelu socjoekologicznym człowiek jest ujmowany też jako całościowy system funkcjonujący biologicznie, umysłowo i duchowo. Zdrowie człowieka podlega wielorakim wpływom, spośród których najistotniejsze są dążenia i działania człowieka zmierzające w kierunku rozwoju swoich potencjałów, w uzgodnieniu z wymaganiami społecznymi. Bardzo ważnym założeniem tego modelu jest, że człowiek posiada własne pojęcie zdrowia i że każdy człowiek nadaje znaczenie zdrowiu w swoim codziennym życiu. Oznacza to, że człowiek może swojemu zdrowiu nadać indywidualny sens i umieścić je w systemie swoich wartości. Należy więc nie tyle nadawać, przypisywać człowiekowi koncepcję zdrowia, ile ją w nim odkrywać.

Podstawowe pojęcia tego modelu to dynamiczna równowaga powiązanych systemów i potencjał zdrowia. Zdrowie jest tu pojmowane jako proces dynamicznej równowagi między systemami, np. między potrzebami jednostki i wymaganiami otoczenia. Ten stan dynamicznej równowagi jest spostrzegany przez człowieka i oceniamy jako dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny. Jego poziom może być badany przez profesjonalistów odpowiednimi dla danego systemu metodami, np. za pomocą analiz molekularnych lub oceny równowagi ekosystemu.

Potencjał zdrowia to te cechy systemów, które sprzyjają utrzymywaniu dynamicznej równowagi między nimi i zapobiegają działaniu sił i zmian istotnie naruszających ten dynamiczny proces. Potencjałem zdrowia mogą być zasoby odpornościowe człowieka, ale także zasoby zawarte we wszyst­kich istotnych kręgach i polach „mandali" zdrowia.

W tym modelu można więc zdrowie definiować jako proces, a także jako właściwość człowieka, będącego centrum tego modelu. Słońska wybrała tę drugą możliwości, gdyż określiła zdrowie jako zdolność człowieka do osiągania pełni własnych możliwości (fizycznych, psychicznych i społecz­nych) i reagowania na wyzwania otoczenia. Model społeczno-ekologiczny, nawiązujący do dynamiki powiązań systemowych, umożliwia także zbudo­wanie funkcjonalnej i procesualnej definicji zdrowia.

Podobne prace

Do góry