Ocena brak

Płazy ogoniaste

Autor /Bill Dodano /12.01.2012

Płazy ogoniaste stanowią najbardziej pierwotną grupę kręgowców lądowych. Ilustrują w pewnej mierze etap przejścia z wodnego do lądowego trybu życia. Na lądzie ich ruchy są powolne, będąc pochodną podstawowego sposobu ruchu za pomocą bocznych, wężowatych wygięć ciała. Wydłużone, walcowate lub nieznacznie spłaszczone bocznie ciało wspiera się na małych, stosunkowo słabych nogach. Tułów jest zakończony długim ogonem, którego obecność pozwala od razu odróżnić ten rząd płazów od płazów bezogonowych. Dlatego płazy ogoniaste określa się niekiedy również drugą nazwą naukową Caudata (cauda = ogon).

W odróżnieniu od skóry gadów zwykle wilgotnej, delikatna skóra płazów jest bezłuska. W związku z tym nie zapewnia im ochrony przed parowaniem wody z organizmu, co ogranicza występowanie płazów na lądzie do miejsc położonych w pobliżu wody, do środowisk wilgotnych lub okresów dużej wilgotności powietrza. Większość europejskich płazów ogoniastych należy do rodziny salamandrowatych (Salamandridae). Dzieli się je tradycyjnie na salamandry i traszki, chociaż podział ten ma niewiele wspólnego z systematyką tej grupy. Prowadzą bardzo skryty tryb życia, więc ich występowanie jest często przeocza-ne, a liczebność zaniżana. W okresie rozrodu poszukują, z wyjątkiem salamandry czarnej i s. anatolijskiej rodzących żywe młode, odpowiednich niewielkich zbiorników wodnych do złożenia jaj. Salamandra plamista może również wyjątkowo rodzić żywe młode. Pozostałe salamandrowate składają jaja pojedynczo, zawijając je w listki roślin wodnych lub składają je w niewielkich bryłkach bezpośrednio do wody. Larwy są drapieżnikami. Wyglądem różnią się zasadniczo od kijanek płazów bezogonowych. Przednie nogi rozwijają się u nich przed tylnymi. Występują u nich tylko skrzela zewnętrzne. Przypominają w znacznie większym stopniu osobniki dorosłe niż ma to miejsce u płazów bezogonowych.

Salamandry i traszki, a zwłaszcza te ostatnie, rozwinęły skomplikowany rytuał zalotów godowych, w czasie których samiec pozostawia pakiecik spermy, zwany spermatoforem. Po podjęciu go przez samicę następuje zapłodnienie wewnętrzne. Pod tym względem płazy ogoniaste wykazują wyższość nad płazami bezogonowymi, więc w żaden sposób nie mogą być uważane za prymitywną grupę.

Salamandrowate różnią się wieloma cechami od przedstawicieli dwóch innych europejskich rodzin płazów ogoniastych bezpłucnikowatych (salamander bezpłucnych) (Plethodontidae) i od-mieńcowatych (Proteidae). Do tej ostatniej rodziny należy jedyny gatunek europejski - odmieniec jaskiniowy - oraz 4 gatunki amerykańskie, przy czym odmieniec jaskiniowy jest bardzo wyspecjalizowaną, rozmnażającą się w postaci larwalnej (neoteniczną) formą. Bezpłucnikowate różnią się od salamandrowatych brakiem płuc, które u tych ostatnich są prostymi, słabo pofałdowanymi workami. Ich zapotrzebowanie na tlen pokrywa oddychanie skórne. Należące do bezpłucnikowatych europejskie pieczarniki (salamandry jaskiniowe) są zasadniczo mieszkańcami jaskiń i wspinają się znacznie lepiej od salamandrowatych.

Samice niektórych bezpłucnikowatych strzegą złożonych jaj; wyląg z nich może się przeciągnąć do roku.

Rodzina salamandrowate (Satamandridae)

Wygląd: duża, masywna i niezgrabna salamandra o szerokiej gtowie, zaokrąglonym pysku, wypukłych ciemnych oczach i wyraźnie zaznaczonych, podłużnych gruczołach przy-usznych, czyli parotydach. Kończyny są stosunkowo krótkie i słupowate - przednie zakończone czterema, tylne pięcioma krótkimi, grubymi palcami. Krótszy od łącznej długości głowy i tułowia ogon jest na przekroju zaokrąglony. Środkiem grzbietu biegną 2 rzędy porów gruczołowych, a na bokach ciała znajduje się rząd wyraźnych brodawek, oddzielonych od siebie poprzecznymi przewężeniami ciała. Postawową barwą ciała jest opalizująca głęboka czerń; strona brzuszna jest przeważnie szaroczarna lub czarno-brązowa.

Barwny deseń składa się z bardzo zmiennych, intensywnie żółtych, pomarańczowych, rzadziej również czerwonawych albo czerwonych plam lub pasów, występujących także, chociaż mniej wyraźnie, na brzuchu. Samce, w odróżnieniu od samic mają silniej zaznaczoną, często nieco rozwartą kloakę. Pomimo tego, że u każdego osobnika salamandry plamistej zarówno liczba, jak i ułożenie żółtych plam są bardzo zmienne, to niektóre z nich występują w stałych miejscach. Wiele zwierząt ma najczęściej po żółtej plamie na przednim ramieniu i przedramieniu, również na udzie i goleni oraz na wierzchu przednich i tylnych stóp. Niemal zawsze żółta plama występuje na górnej powiece i na gruczołach przyusznych. Dorasta do 20-28 cm długości (przyp. tłum.).

Występowanie: środkowa i południowa Europa; południowo-zachodnia Azja. Na tym rozległym obszarze salamandra plamista występuje w 11 (lub 12) podgatunkach, różniących się między sobą proporcjami ciała, ubarwieniem i częściowo także szczegółami biologii.

W wielu miejscach występowania podga-tunków ich zasięgi pokrywają się i spotyka się tam często mieszańce. W Polsce występuje jedynie podgatunek nominotypowy S. s. salamandra; jego zwarty zasięg obejmuje Sudety i Karpaty oraz ich pogórza, wyspowo na Wyżynie Krakowsko-Wieluńskiej (dane z Niżu wątpliwe), pod ochroną gatunkową.

Środowisko: zasiedla przede wszystkim porośnięte lasami liściastymi tereny pagórkowate i górskie w pobliżu krystalicznie czystych strumieni i potoków. Żyje w pokrytych bujną roślinnością parowach, na porośniętych mszakami, krzewami i ziołoroślami kamienistych stokach, oraz w lasach liściastych z grubą warstwą ściółki. Salamandra plamista rzadko występuje poniżej 400 m n.p.m.; żyje przeważnie na wysokości 700-1000 m n.p.m., w niektórych okolicach (na Bałkanach) znajduje się ją znacznie wyżej.

Tryb życia: salamandra plamista jest zwierzęciem aktywnym o zmierzchu i nocą, jednak przy chmurnej, deszczowej pogodzie opuszcza swoją kryjówkę o każdej porze doby. Odpoczywa ukryta w naturalnych jamach, norach małych gryzoni, szczelinach skalnych, pod leżącymi pniami i w starych pniakach drzew. Jest samotnikiem, jednak w szczególnie korzystnych kryjówkach można ją spotkać w większej liczbie osobników lub w towarzystwie traszki górskiej. W okresie aktywności wędruje powoli po okolicy. Unosi wtedy ciało nieco nad ziemią. Po przebyciu krótkiego odcinka następuje zazwyczaj dłuższa pauza, gdy salamandra odpoczywa leżąc na brzuchu; wówczas trzyma czujnie głowę wysoko uniesioną. Przestraszone zwierzę potrafi zupełnie zwinnie uciekać. Ponieważ jednak szybko traci siły, więc chwilę potem przechodzi ponownie w charakterystyczne dla siebie powolne tempo marszu.

Rozród: salamandra, w okresie godowym, staje się szczególnie aktywna i ruchliwa. Samce w poszukiwaniu samic niespokojnie penetrują całą okolicę lub z wysoko uniesioną głową obserwują najbliższe otoczenie. Reagują na każdy niezwykły ruch w polu widzenia, podbiegają niezwłocznie i każdego przedstawiciela swojego gatunku uważają najpierw za samicę. Długo rozpoznają węchem i po zachowaniu napotkanego osobnika, czy jest to samiec czy samica. Samiec wciska się pod ciało samicy i szybko stara się przesunąć do przodu, by dosięgnąć pyskiem okolicę jej podgardla, mocno przytrzymuje partnerkę swoimi silnymi przednimi nogami, założonymi od tyłu za jej przednie nogi (por. żebrowiec Waltla). Ponieważ samica początkowo usiłuje się bronić, sczepiona para miota się najpierw bezładnie tu i tam (przy czym samiec nosi samicę na grzbiecie), po czym zwierzęta odpoczywają. Następnie samiec pociera skierowanymi na boki ruchami tylnej części tułowia kloakę samicy. Jeśli samica jest właściwie podniecona, reaguje odpowiednimi ruchami ciała.

Samiec składa spermatofor i unosi się nieco nad powierzchnię podłoża, aby przesunąć tylną część ciała w bok. Dzięki temu samica może dokładnie natrafić kloaką na pakiecik spermy i podjąć go. Cały akt płciowy trwa 15-30 minut. Po nim samiec rozluźnia mocny uchwyt swoich ramion. Salamandra plamista jest u nas jajożyworodna: rodzi już obdarzone zdolnością ruchu larwy. Rozwój zarodków odbywa się w brzuchu matki, głównie w miesiącach letnich i jesiennych; pomimo tego, że w tym momencie larwy są już gotowe do wylęgu, pozostają w matczynym brzuchu przez całą zimę i rodzą się dopiero następnej wiosny lub latem.

Samica poszukuje wolno płynącego potoku lub strumienia, ale poród często ma miejsce na odcinku spienionej wody o bardzo bystrym prądzie. Ponieważ odpowiednie miejsca są zwykle rzadkie, samice odbywają w ich poszukiwaniu dalekie wędrówki. Na poród larw potrzebują płaskiego brzegu nad spokojniejszą wodą. Gdy prąd jest zbyt silny, samica musi znaleźć takie miejsce między kamieniami lub skalnymi blokami, gdzie prąd jest słabszy. Jeśli w tym miejscu głębokość wody wynosi tylko kilka milimetrów to samica często wchodzi cała do wody. Przy większej głębokości wody samica usadawia się tak, by jedynie zanurzyć tylną część ciała. Poród larw odbywa się przeważnie nocą. Większe samice rodzą do 70 młodych. Larwy wylęgają się z osłon jajowych krótko przed lub w trakcie opuszczania kloaki (co dzieje się bardzo szybko).

Rodzą się skierowane do przodu głową lub ogonem; nierzadko są zwinięte w kłębek. Ponieważ samica w czasie porodu przeważnie unosi tylne nogi do góry, przytrzymuje się brzegu tylko przednimi kończynami. Na słabo ustalonych brzegach grozi jej wtedy utrata oparcia, zmycie i utonięcie (salamandra plamista jest kiepskim pływakiem). Larwy w chwili porodu mają 25-35 mm długości, masywne ciało, w pełni rozwinięte kończyny i szeroką głowę z umieszczonymi po bokach 3 pierzastymi skrzelami zewnętrznymi. Na górnej stronie nasad przednich i tylnych nóg mają jasną plamę, po której można je rozpoznać! Polują na drobne skorupiaki i skąposzczety. Przeobrażenie, czyli metamorfoza, w żyjącą na lądzie salamandrę odbywa się po 4-5 miesiącach. Świeżo przeobrażona salamandra, przypominająca osobnika dorosłego, potrzebuje 4 lat do osiągnięcia dojrzałości płciowej.

Poza takim „normalnym" przebiegiem rozwoju, gdy larwy rodzą się w wodzie, wiadomo od dawna, że samice żyjącego w północnej Hiszpanii w Pirenejach i Górach Kantabryjskich podgatunku S. s. fastuosa rodzą w pełni przeobrażone salamandry. W pełni żyworodny i dzięki temu niezależny od wody jest również zamieszkujący północną Hiszpanię podgatu-nek S. s. benardezi, który jednak już prawdopodobnie wyginął. Niedostatecznie poznany pozostaje żyjący w środkowej Hiszpanii na wysokości 2000 m n.p.m. podgatunek S. s. almazoris: czarno ubarwiony, osiąga nieduże rozmiary ciała, ma lekko bocznie spłaszczony ogon i część życia spędza w głębokiej wodzie.

Pokarm: różnorodne owady, ślimaki nagie, pająki, wije, stonogi i skąposzczety.

Podobne prace

Do góry