Ocena brak

Płazy bezogonowe

Autor /Bill Dodano /12.01.2012

Plaży bezogonowe, określane naukową nazwą Anura lub niemal równie jeszcze często używaną nazwą Salientia, to rząd płazów, do którego należą m.in. żaby i ropuchy. W przeciwieństwie do słabo rozwiniętych nóg płazów ogoniastych, przystosowanych tylko do biegania lub wspinania się, kończyny płazów bez-ogonowych są bardzo silne. Szczególnie dobrze rozwinięta jest para nóg tylnych, które często są dłuższe od reszty ciała i dzięki potężnej muskulaturze pozwalają tym płazom na poruszanie się skokami. Duże żaby mogą wykonywać skoki nawet metrowej długości. Przednie nogi płazów bezogonowych są słabsze i u żabowatych, czyli żab właściwych (Ra-nidae), o ponad połowę krótsze od nóg tylnych, i w bezruchu służą głównie do utrzymywania przedniej części ciała ponad podłożem. Palce tylnych stóp są często połączone błoną pływną.

U jedynych 2 europejskich gatunków rzekotek z bogato reprezentowanej na świecie rodziny rzekotkowatych (Hylidae) wszystkie palce są zakończone lepkimi przylgami. Dzięki nim rzekotki znakomicie się wspinają i mogą pokonywać pionowe ściany. U wielu gatunków płazów bezogonowych występują zewnętrzne lub wewnętrzne rezonatory, czyli worki głosowe, umieszczone w okolicy kątów szczęk lub w dnie gardzieli. Rozdęte powietrzem wzmacniają one głosy samców, często złączone w jednolity chór. Rezonatory występują przeważnie po bokach głowy w okolicach zwykle dobrze widocznej błony bębenkowej.

Ukośnie nad nią położone są u ropuchowatych (Bufonidae) gruczoły przyuszne, czyli parotydy. U żabowatych gruczoły wydzielnicze skupione są w mniej lub bardziej widocznych listwach ciągnących się wzdłuż grzbietu. Skóra wielu płazów bezogonowych jest stale wilgotna. Zaloty godowe płazów bezogonowych są bez porównania słabiej rozwinięte niż płazów ogoniastych. Samice składają, zwykle jeden raz w roku, dużą liczbę jaj skupionych w gala retowatych sznurach lub kłębach i zapładnia-nych przez samce zewnętrznie w wodzie. Wyjątek stanowi tu pętówka babienica. Kijanki mają najpierw skrzela zewnętrzne, później wewnętrzne. Tylne nogi pojawiają się u nich przed przednimi. Kijanki w znacznie mniejszym stopniu przypominają osobniki dorosłe niż ma to miejsce w przypadku larw płazów ogoniastych.

Odżywiają się przeważnie lub wyłącznie jednokomórkowymi glonami i pierwotniakami, które zbierają z dna za pomocą rogowych ząbków na szczękach.! W czasie przeobrażenia, czyli metamorfozy, larwalny ogon zaczyna się kurczyć, a następnie ulega całkowitemu uwstecznieniu. Europejskie płazy bezogonowe należą do kilku rodzin. Najprymitywniejsze są ropuszkowa-te (Discoglossidae), zwane dawniej krągłoję-zycznymi. Należą do nich kumaki, ropuszki i pętówki. Nurzańcowate (Pelodytidae) reprezentowane są w Europie tylko przez jeden gatunek - nurzańca błotnego. Trzecią rodziną, której przedstawiciele cechują się szorstką, brodawkowatą skórą oraz dużymi parotydami i poziomą źrenicą, są ropuchowate (Bufonidae).

Trzy następne rodziny to płazy bezogonowe o gładkiej skórze. Grzebiusz-kowate (Peiobatidae) przypominają wyglądem ropuchy, ale mają, jak już wspomniano, gładką skórę oraz pionową źrenicę. Żabowate (Ra-nidae) i rzekotkowate (Hylidae) to najwyżej rozwinięte ewolucyjnie płazy bezogonowe. Żabowate rozwinęły w najwyższym stopniu zdolność do wykonywania skoków. Charakteryzują się gładką skórą, dwiema grzbietowymi listwami gruczołowymi (z wyjątkiem intro-dukowanej w Europie żaby ryczącej) i poziomą źrenicą. W sezonie rozrodczym jedna samica może złożyć średnio ponad 10 000 jaj. Prymitywny typ rozrodu jest więc u nich połączony ze znaczną specjalizacją budowy ciała.

Rodzina ropuszkowate (Discoglossidae)

Wygląd: dorosłe osobniki tego gatunku są znacznie mniejsze od ropuchy szarej. Osiągają długość ciała od 4 do co najwyżej 5 cm. Kumak górski cechuje się spłaszczonym ciałem o szeroko rozstawionych nogach. Skóra nie rzucającej się w oczy brązowawej, szarawej lub oliwkowozielon-kawej strony grzbietowej jest brodawkowata. Każda brodawka jest zakończona porem i ma, szczególnie dobrze rozwinięty u samców, mały kolec rogowy, dzięki czemu skóra wydaje się szorstka w dotyku. Skóra na brzuchu jest natomiast niemal gładka, jaskrawo żółta lub żółtopomarańczowa, pokryta stosunkowo dużymi szarymi, szaroniebieskawymi lub czarniawymi plamami. Dzięki nim brzuch sprawia wrażenie marmurkowanego. W polach żółtej barwy rozmieszczone są delikatne, czarne punkty.

W odróżnieniu od kumaka nizinnego czarne plamy nie są pokryte lub tylko bardzo skąpo białymi punktami. Ponieważ ubarwienie strony brzusznej nie zawsze jest absolutnie pewną cechą pozwalającą odróżnić te 2 gatunki kumaka, należy wziąć pod uwagę jeszcze inne cechy. U kumaka górskiego końce palców są zazwyczaj zabarwione żółto lub pomarańczowo, podobnie jak strona brzuszna, a u k. nizinnego są ciemne lub jaśniejsze, ale nigdy jaskrawo zabarwione. U k. górskiego na tylnej stronie uda może występować dodatkowo żółta plama. Cechą wyróżniającą oba gatunki kumaka jest sercowata (lub trójkątną z wierzchołkiem skierowanym ku dołowi - przyp. tłum.) źrenica (I). Gdy kumak tkwi ukryty w błocie, to z dużym trudem można dostrzec tylko jego oczy wystające ponad lustro wody.

Głos, czy też śpiew godowy samca jest dźwięcznym, ale stosunkowo cichym tonem przypominającym sylabę „u", wydawanym dwukrotnie w ciągu sekundy, dźwięczniej i szybciej niż to robi samiec k. nizinnego. Samce gromadzą się przeważnie w większej liczbie i kumkają - trzymając się w pewnym oddaleniu od siebie - chóralnie. Szczególnie w czasie chłodnej pogody wydawanie głosów godowych może przeciągnąć się aż do lata. Nierzadko kumkanie usłyszeć można w ciągu dnia, przeważnie jednak słychać je wieczorem i we wczesnych godzinach nocnych. Samiec nie ma rezonatorów. W porze godowej można go odróżnić od samicy po ciemnych modzelach rogowych na wewnętrznej stronie przedramienia i masywniejszych ramionach. Modzele rogowe wykształcają się także na pierwszym, drugim i trzecim palcu przednich nóg i drugim, trzecim i czwartym palcu tylnych kończyn.  

Występowanie: środkowa i południowa Europa, od Francji na zachodzie po Morze Czarne na wschodzie, oraz południowe Włochy i Grecję na południu; brak go w południowo-zachodniej i północnej Europie. W obrębie całego tego zasięgu wyróżniono 4 podgatunki: podgatunek nominotypowy B. v. variegata występuje we Francji, w oddalonych od wybrzeży częściach krajów Beneluksu, zachodnich i południowych Niemczech, obszarze alpejskim, byłej Czechosłowacji oraz na Bałkanach. W Polsce zwarcie w Karpatach i ich pogórzu, na wschodnim przedgórzu Sudetów oraz wyspowo na Grzbiecie Krakowsko-Chrzanowskim; pod ochroną gatunkową.

Podgatunek nominotypowy rozsiedlony jest w większej części areału gatunkowego. We Włoszech na południe od Padu występuje B. v. pachypus. Zamieszkujący Bałkany B. v. scabra ma bardziej kolczaste brodawki skórne i bardziej żółty brzuch niż przedstawiciele podgatunku nominotypowego. Populacje żyjące w Dalmacji opisano jako odrębny podgatunek B. v. kolombałovici. Osobniki tego podgatunku przypominają wprawdzie B. v. scabra, ale jeszcze silniej zaznacza się u nich tendencja do niemal zupełnego braku plam na stronie brzusznej.

Środowisko: kumaki należą do niewielkiej, reprezentowanej przez małą liczbę gatunków, prymitywnej rodziny ropuszkowatych (Discoglossidae). Ich wymagania środowiskowe nie są zbyt duże. Zasiedlają wszelkiego typu drobne zbiorniki wodne. Najczęściej można je znaleźć w kałuży lub niewielkim stawku, w którym brak innych płazów bezogonowych. Zasiedlają także koleiny na drogach, w których woda utrzymuje się przez zaledwie kilka tygodni.

Chętnie przebywają w małych, płytkich, porośniętych rzęsą kałużach, stawkach śródleśnych lub rowach odwadniających na łąkach. Występują również w kwaśnych wodach niewielkich zbiorników na torfowiskach wysokich i w dołach potorfowych, natomiast unikają wód płynących. Gdy kumak górski występuje w tych samych okolicach co k. nizinny, wówczas zasiedla małe zbiorniki wodne na terenach pagórkowatych i górzystych, dochodząc w górach do wysokości 1500-2000 m n.p.m.; w Tatrach występuje do 1600 m n.p.m.

Występowanie obu gatunków kumaka w tym samym zbiorniku zdarza się wyjątkowo.

Tryb życia: kumak górski jest bardzo silnie związany z wodą. Spędza w niej, poza okresem zimowania, większość czasu. W ciągu dnia przebywa przeważnie w ukryciu, a uaktywnia się pod wieczór. W zacienionych, zalanych żwirowniach i leśnych kałużach można go zaobserwować także w ciągu dnia. Kumaki leżą w wodzie z ukośnie rozpostartymi na boki kończynami, „zawieszone" przy jej powierzchni lub odpoczywają na płyciźnie. Pływają za pomocą krótkich odbić nóg, często nurkują, zaniepokojone kryją się w mule. Ich strona grzbietowa „błotnistej" barwy doskonale je wtedy maskuje. Jeśli znajdą się w niebezpieczeństwie poza wodą, wykazują zazwyczaj tzw. odruch, czy też refleks, kumaka.

Z wygiętymi do góry przednimi i tylnymi kończynami i z załamanym ku tyłowi grzbietem demonstrują żółto-czarny wzór na stronie brzusznej. Stanowi to ostrzeżenie i zarazem wskazuje na nieprzydatność tak ubarwionego zwierzęcia do zjedzenia. Wydzielina gruczołów skórnych kumaków jest żrąca i może u wrażliwych osób spowodować miejscową reakcję uczuleniową. Niewielkie drapieżniki skutecznie powstrzymuje wydzielana przez kumaki substancja, która drażni śluzówkę napastnika i powoduje jego reakcje wymiotne. Kumaki górskie zimują od października do przełomu marca i kwietnia zagrzebane w mule zbiorników wodnych lub w glebie.

Rozród: po opuszczeniu kryjówek zimowych kumaki poszukują odpowiedniego małego zbiornika, najlepiej takiego, w którym brak innych płazów bezogonowych. Teraz samce zaczynają wydawać swoje charakterystyczne głosy, które nie są łatwe do zlokalizowania dla ludzkiego ucha. Zachowują przy tym między sobą stałe odstępy wynoszące od 35 do 50 cm. Jeśli inny samiec zbytnio się zbliży, to „właściciel rewiru" stara się go odepchnąć tylnymi nogami. Rozbrzmiewające chóralne dźwięki sygnalizują samicom miejsce godów.

Podczas kumkania samce w mniej lub bardziej regularnych odstępach uderzają nogami, tak że na powierzchni wody powstaje wyraźna, rozchodząca się koliście fala, co prawdopodobnie stanowi dla samic dodatkowy sygnał. Do rewiru samca oznaczonego jego głosem wpływa teraz jedynie samica gotowa do rozrodu. Samiec chwyta ją mocno w pachwinach za pomocą modzeli godowych na palcach i przedramionach (ampleksus pachwinowy). Samica składa pojedynczo lub w niewielkich kłębach do 100 jaj na wodnych roślinach, kawałkach gałęzi lub podwodnych kamieniach, w tym czasie samiec zapładnia je. Po ok. 8 dniach wylęgają się kijanki. Późnym latem po osiągnięciu 3-5 cm długości kijanki przeobrażają się w małe kumaki, niekiedy jednak zimują.

Samice kumaka górskiego mogą latem przystępować wielokrotnie do rozrodu. Taki typ rozmnażania, który nie jest ściśle związany z określonym terminem, zwiększa szanse przeżycia skrzeku i kijanek w okresowych małych zbiornikach wodnych. Ponadto w wodzie znajduje się w ten sposób jednocześnie niezbyt dużo larw, które konkurowałyby ze sobą o skąpe zasoby pokarmu. Poza tym w przypadku, gdyby zbiornik wysechł, samica nie traci całego wydawanego w ciągu roku potomstwa.

Pokarm: skąposzczety i inne niewielkie zwierzęta.

Podobne prace

Do góry