Ocena brak

Platon - Dialogi

Autor /zofia Dodano /17.03.2011

Wymagany Adobe Flash Player wesja 10.0.0 lub nowsza.

praca w formacie pdf Platon - Dialogi

Transkrypt

Aby rozpocząć lekturę,
kliknij na taki przycisk

,

który da ci pełny dostęp do spisu treści książki.
Jeśli chcesz połączyć się z Portem Wydawniczym
LITERATURA.NET.PL
kliknij na logo poniżej.

PLATON

DIALOGI
Fajdros · Uczta · Menon · Eutyfron
Obrona Sokratesa · Kriton · Fedon
Timaios · Kritias

2

Tower Press 2000
Copyright by Tower Press, Gdańsk 2000

3

FAJDROS
OSOBY DIALOGU:
SOKRATES
FAJDROS

4

SOKRATES. Kochany Fajdrosie, dokądże to i skąd?
FAJDROS. Od Lizjasza, Sokratesie, od syna Kefalosa.

A idę się przejść za miasto. Długo
tam u niego byłem; siedziałem od samego rana. A że słucham rad twojego i mojego przyjaciela Akumenosa, więc przechadzki odbywam po drogach; on powiada, że to mniej męczy niż
te po krętych ulicach miasta.
SOKRATES. Dobrze powiada, przyjacielu. A to widać, Lizjasz był w mieście.
FAJDROS. Tak, u Epikratesa, w tym domu u Morychosa, koło świątyni Zeusa Olimpijskiego.
SOKRATES. No a cóż tam była za rozmowa? Oczywista, że was Lizjasz mowami częstował.
FAJDROS. Dowiesz się, jeżeli masz czas pójść ze mną kawałek i posłuchać.
SOKRATES. Czemu nie? Nie wierzysz może, że ja tak jak Pindar powiada, „więcej niż czas
drogi cenię to”, żeby słyszeć twoją rozmowę z Lizjaszem?
FAJDROS. To prowadź!
SOKRATES. No więc może opowiesz?
FAJDROS. Tak, tak, Sokratesie; to właśnie coś dla ciebie do słuchania. Bo mowa, o którejśmy rozmawiali, miała strasznie erotyczny temat.
Lizjasz opisał zabiegi miłosne około jakiejś piękności, ale nie ze strony miłośnika, i w tym
właśnie cały figiel. Bo mówi, że powinno się raczej obdarzać względami tego, który nie kocha, niż tego, który kocha.
SOKRATES. To znakomity mąż! Żeby on tak napisał, że się powinno raczej ubogiego
przyjmować niż bogatego, i starego raczej niż młodego, i jaki tam jeszcze ja jestem i niejeden
z nas. To by dopiero były mowy „kulturalne i społeczne”!
Ja się tak zapaliłem do słuchania, że choćbyś tym spacerkiem i do Megary zaszedł i, jak
Herodikos zaleca, spod samych murów miejskich nazad wracał, nie opuszczę cię na krok.
FAJDROS. Co ty mówisz, Sokratesie poczciwy! Ty myślisz, że co Lizjasz długi czas i przy
wolnej głowie układał, on, pierwszy pisarz współczesny, to ja, laik, potrafię z pamięci powtórzyć, jak się należy – tak jak on? Daleko mi do tego, chociaż przyznam się, że chciałbym.
Wolałbym to niż worek złota!
SOKRATES. Ej, Fajdrosie! Jeżeli ja Fajdrosa nie znam, to chyba siebie samegom zapomniał.
Ale ani jedno, ani drugie nie zachodzi. Doskonale wiem, że on tej mowy Lizjasza nie jeden
raz słuchał, ale kilka razy. Raz po raz prosił, żeby mu powtarzać, a tamten powtarzał bardzo
chętnie. A temu nawet i tego nie było dość! Toteż wziął w końcu rękopis do ręki, przeglądał
na nowo to, co go najwięcej pociągało. Nad tą robotą siedział od rana, zmęczył się i poszedł
się przejść. A widzi mi się, dalibóg, że wykuł mowę na pamięć; chyba że była może bardzo

5

długa. A szedł za miasto, żeby ją przedeklamować. Spotkał po drodze człowieka, który cierpi
na słuchanie mów. Zobaczył go; zobaczył i ucieszył się, że będzie miał towarzysza zachwytów, i poprosił go z sobą. A kiedy go ten, rozkochany w mowach, prosi o powtórzenie, ten
zaczyna robić ceregiele, że naprawdę nie ma ochoty mówić. A na końcu, gdyby go człowiek
nie był chciał po dobrej woli słuchać, byłby gwałtem był mówił. Więc, mój Fajdrosie, poproś
Fajdrosa, żeby to, co i tak za chwilę zrobi, już teraz raczył zrobić!
FAJDROS. No nie; doprawdy; to dla mnie jest ogromna korzyść – tak, jak potrafię, mówić.
Tym bardziej że ty, zdaje się, nie puścisz mnie, zanim ci nie powiem; inna rzecz, jak.
SOKRATES. To bardzo ci się dobrze zdaje!
FAJDROS. No to już tak zrobię. Bo rzeczywiście, Sokratesie, słów zgoda nie umiem na pamięć. Tylko z treści pamiętam prawie że wszystko, czym się, jak Lizjasz mówił, różni zakochany i nie kochający, i to punkt za punktem przejdę po kolei, zacząwszy od pierwszego.
SOKRATES. Przejdziesz, przejdziesz, pokazawszy przede wszystkim, kochanie, co to tam
masz w lewym ręku pod himationem! Bo ja zgaduję, że właśnie tę mowę. Jeśli to ona, to bądź
przekonany, że ja cię wprawdzie bardzo kocham, ale skoro tu jest i Lizjasz – nie mam wielkiej ochoty służyć ci za okaz do ćwiczeń krasomówczych. Więc dawaj no to, pokaż!
FAJDROS. Daj spokój; prysła moja nadzieja w tobie; myślałem, że się trochę przećwiczę.
Więc może usiądziemy, gdzie chcesz, i będziemy czytali?
SOKRATES. Chodźmy stąd; wróćmy się wzdłuż Ilissu, a potem gdzie bądź usiądziemy spokojnie.
FAJDROS. Doskonale się trafiło, że nie mam trzewików na sobie. No, ty oczywiście nigdy.
Wiesz: najlepiej chodźmy rzeczką, zamaczawszy nogi. To nie jest nieprzyjemne, szczególnie
o tej porze roku i dnia.
SOKRATES. No to idź naprzód i rozglądaj się, gdzie by można usiąść.
FAJDROS. Widzisz tamten jawor, ten wysoki?
SOKRATES. Albo co?
FAJDROS. Tam cień jest i wiatru trochę, i trawa; jest gdzie usiąść, można się i wyciągnąć,
jak wolisz.
SOKRATES. No, no, prowadź.
FAJDROS. Słuchaj, Sokratesie, czy to nie stąd gdzieś, znad Ilissu, powiadają, Boreasz porwał Orejtyję?
SOKRATES. A powiadają.
FAJDROS. Może to właśnie stąd? Bo jakąż to cudna, czyściutka i przejrzysta woda. Doskonale by się tu mogły dziewczątka bawić nad brzegiem.
SOKRATES. To nie stąd; to tam niżej, z jakie dwie, trzy staje, gdzie się przechodzi do świątyni Artemidy. Tam jeszcze gdzieś jest ołtarz Boreasza.
FAJDROS. Nie uważałem. Ale powiedz, na Zeusa, Sokratesie, czy ty w ten mit wierzysz?
SOKRATES. Gdybym i nie wierzył, tak jak mędrcy dzisiejsi, nic by w tym nie było szczególnego. Wtedy bym mędrkował i mówił, że ją tchnienie Boreasza zepchnęło ze skał pobliskich, kiedy się bawiła z Farmakeją, a kiedy w ten sposób zginęła, zaczęto mówić, że ją Boreasz porwał. A może z pagórka Aresa; bo opowiadają i taki mit, że to stamtąd, a nie stąd została porwana. Ja to, wiesz, Fajdrosie, uważam za rzeczy bardzo miłe, ale żeby się tym zajmować, do tego trzeba kogoś, kto ma dużo zdolności, sił, czasu, cierpliwości, choćby już
dlatego, że potem musisz centaury stawiać na dwie nogi albo i Chimerę, a potem zatrzęsienie
rozmaitych Gorgon, Pegazów i innych jakichś dziwolągów głupich i nie wiadomo do czego
podobnych. Jak by człowiek w to nie wierzył, a brał się do wytłumaczenia wszystkiego na
gruby, chłopski rozum, to bardzo by dużo na to czasu potrzeba i głowy. Ja całkiem nie mam
na to głowy i czasu. A to, widzisz, dlatego: ja nie jestem w stanie, jak napis w Delfach powiada, poznać siebie samego. Więc mi się to śmieszne wydaje, kiedy siebie jeszcze nie znam,
bawić się w takie nieswojo, niesamowite dociekania. Więc mało się tymi rzeczami interesuję;

6

biorę je tak jak wszyscy inni i, jak mówię, nie to badam, ale siebie samego, czy ja sam nie
jestem bydlę bardziej zawiłe i zakręcone, i nadęte niż Tyfon, czy też prostsze i bardziej łaskawe, które z natury ma w sobie coś boskiego i coś niskiego. Ale, przyjacielu, tak pomiędzy
wierszami – czy to nie to drzewo, do któregoś nas prowadził?
FAJDROS. Tak, to właśnie ono.
SOKRATES. Na Herę! Toż to śliczna ustroń. Ten jawor ogromnie rozłożysty i wysoki. I ta
wierzba wysoka, a śliczny cień daje, a taka cała obsypana kwieciem; będzie nam tu cudnie
pachło. A jakież miłe źródełko płynie spod jaworu. Bardzo zimna woda, możesz nogą spróbować. Dziewice i posągi święte pod drzewami; widać, to uroczysko Acheloosa i nimf jakicheś. A proszę cię, ten wiatr tutaj – jaki strasznie miły i łagodny. To letni wiatr tak szumi, a
przy nim świerszczów chór. Ale z tego wszystkiego najlepsza trawa i najładniejsza, żeby się
tak przeciągnąć tam na tym łagodnym wzniesieniu. Doskonaleś wyprowadził, kochany Fajdrosie.
FAJDROS. Wiesz co, żeś ty jakiś dziwny człowiek. Zupełnie tak mówisz, jakbyś nie wiadomo skąd przyjechał, a nie był tutejszy. Ty się w ogóle nigdzie z miasta w okolicę nie ruszasz i
bodajżeś jeszcze nigdy nie był za murami.
SOKRATES. No, wybacz mi, mój kochany. Ja się przecież lubię uczyć. A okolice i drzewa
niczego mnie nie chcą nauczyć, tylko ludzie na mieście. Ale zdaje mi się, żeś ty dla mnie
znalazł lekarstwo na chodzenie, doprawdy; bo tak jak się wygłodniałe cielę prowadzi, że mu
się przed pyskiem jakimś wiechciem trzęsie czy gałęzią, tak ty mi będziesz pod nos podsuwał
mowy w rękopisie zwinięte i ciągał za sobą po całej Attyce, czy gdzie tam dalej zechcesz.
Tymczasem, kiedym już tu zaszedł, wyciągnę się na trawie, a ty przyjmij dowolną pozycję,
byleby ci czytać było wygodnie, i czytaj.
FAJDROS. To posłuchaj!
O co mi chodzi, wiesz, i że za właściwą uważam taką rzecz pomiędzy nami, toś słyszał.
Sądzę zaś, że nie powinno mnie omijać to, czego pragnę, dlatego że właśnie zakochany w
tobie nie jestem.
Toż takiemu później żal każdej wyświadczonej przysługi, skoro tylko żądzę nasyci. A taki
jak ja nigdy nie ma okresu wyrzutów. Bo nie z musu przysługi wyświadcza, ale z dobrej woli
o drugiego dba, jak może; tak że lepiej by i około własnych spraw nie chodził.
A jeszcze ci, co kochają, notują sobie wszystkie straty materialne, jakie ponieśli przez miłość, i wszystkie przysługi osobiste, a zważywszy jeszcze to, ile ich to wszystko trudów
kosztowało, uważają, że rachunki dawno wyrównane i nic się od nich więcej nie należy ukochanej osobie. Natomiast ci, co nie kochają, nie mogą się ani tym zasłaniać, że przez to zaniedbują interesy prywatne, ani wymawiać mogą trudy podczas zabiegów poniesione, ani się
skarżyć, że się przez to z rodziną poróżnili. Zaczem skoro tyle ujemnych stron odpada, nie
pozostaje nic, jak tylko dbać wedle najlepszej wiedzy i woli o względy drugiej strony.
A potem, jeśliby kochających cenić dlatego, że o swym afekcie najwyższym zapewniają
tych, których w danej chwili kochają, i mówią, że gotowi i słowem, i czynem poróżnić się ze
wszystkimi dla pięknych oczu osób ukochanych, łatwo poznać, jaka to prawda, skoro zawsze
wyżej cenią tych, w których się kiedyś później kochają, i gotowi się nawet źle obchodzić z
dawniejszymi przedmiotami miłości, jeśli się to późniejszym podoba. Więc któż widział
wdawać się w coś podobnego z ludźmi cierpiącymi wadę tego rodzaju, że nie brałby się do jej
leczenia nikt, kto ma doświadczenie w tych sprawach? Przecież sami przyznają, że stan ich to
choroba raczej niźli zdrowe zmysły, i choć wiedzą, że u nich w głowie źle, nie umieją zapanować nad sobą. Toteż jak mogą, przyszedłszy do siebie, uznawać za dobre to, czego im się
chciało w tym stanie osobliwym?
I to zważ, że gdybyś chciał wybrać najlepszego spośród tych, którzy cię kochają, to niewielki miałbyś wybór; przeciwnie, gdybyś spośród innych ludzi szukał tego, który by ci naj-

7

więcej odpowiadał, wybór masz ogromny. Przeto znacznie większe jest prawdopodobieństwo,
że właśnie gdzieś między tymi wieloma będzie człowiek godny twej przyjaźni.
A jeśli się obawiasz sądu opinii publicznej, abyś się nie skompromitował, kiedy się ludzie
o tym dowiedzą, to przecież ludzie zakochani zawsze myślą, że im cały świat zazdrości tak
jak oni jedni drugim, przeto ich język świerzbi i ambicja podnieca do przechwałek przed
wszystkimi, że ich trudy nie poszły na marne, a ci, co nie kochają, są od nich mocniejsi –
wolą to, co naprawdę dobre, niżeli sławę u ludzi.
Oprócz tego ludzie się zawsze muszą dowiedzieć i zobaczyć, jeżeli się ktoś w kimś kocha i
chodzi za nim, i robi z tego wielką rzecz, tak że jak ich tylko ktoś zobaczy rozmawiających,
zaraz myśli, że albo właśnie coś między nimi było, albo zaraz będzie. A tym, którzy się nie
kochają, nikt nawet nie myśli brać za złe schadzki, bo każdy wie, że trzeba się nieraz z drugim zobaczyć, czy to z przyjaźni, czy dla jakiejś innej przyjemności.
I jeszcze jedno: jeżeli się obawiasz zbliżeń osobistych, bo uważasz, że trudno o przyjaźń
trwałą, i niech tylko zajdzie jakieś nieporozumienie, to nieszczęście dla obu stron, a tyś dał,
co masz najdroższego, więc i tracisz ogromnie wiele – w takim razie więcej się obawiać powinien byś tych, którzy kochają. Ich przecież każdy drobiazg w rozpacz wprawia i wszystko
się dzieje, zdaniem ich, tylko na ich nieszczęście.
Więc też uniemożliwiają ukochanym osobom wszelkie stosunki z ludźmi, bo się boją ludzi
zamożnych, aby ich nie przewyższyli majątkiem, a ludzi wykształconych także, aby nie przyćmili poziomem umysłowym. Albo jeśli kto jaką inną zaletę posiada, każdego pilnują, czy
jakiego wpływu nie wywiera. I tak cię od wszelkich stosunków z ludźmi odwiodą, że będziesz sam wśród ludzi jak palec, a nie będziesz miał przyjaciela. A jeśli zechcesz swego dobra patrzeć i być mądrzejszym niż oni, nieporozumienie będziesz miał gotowe.
A jeśli ktoś wcale nie kochał, ale jako dzielny mąż tak postąpił, jak mu było potrzeba, ten
nie będzie zazdrosny o towarzyskie zbliżenia; przeciwnie: niechętnie by patrzył na tych, którzy by cię unikali; uważałby, że się chyba krzywią na ciebie, a stosunki towarzyskie to rzecz
pożyteczna. Toteż znacznie większe prawdopodobieństwo, że się stosunek z takim człowiekiem w przyjaźń rozwinie niż w nienawiść.
A oprócz tego niejeden kocha dlatego, że mu się ciało jakieś podobało prędzej, nim charakter czyjś poznał i stosunki domowe, przeto bardzo niepewna to rzecz, czy taki zechce być
przyjacielem jeszcze i wtedy, kiedy przestanie pragnąć. Ale jeśli się jacyś ludzie nie kochali
nigdy, ale żyjąc z sobą od dawna w przyjaźni zbliżają się do siebie, to niepodobna, żeby ich
przyjaźń umniejszyć miało to, co im przyjemność daje obopólną; nie – to będą dla nich trwałe
pamiątki na przyszłość.
A oprócz tego z pewnością lepszym się staniesz, jeżeli mnie posłuchasz raczej niż zakochanego w tobie. Bo taki najniesłuszniej w świecie będzie chwalił wszystko, co tylko powiesz
czy zrobisz, bo z jednej strony boi się twojej niechęci, a potem sam gorzej widzi, tak go żądza
zaślepia. Bo takie rzeczy miłość z ludźmi wyprawia: nieszczęśliwym każe się gryźć rzeczami,
którymi by się nikt inny nie martwił, a szczęśliwym chwalić każe i takie rzeczy, którymi się
cieszyć nie warto. Toteż raczej żałować należy ludzi kochanych niżeli im zazdrościć. Ale jeśli
mnie posłuchasz, będę z tobą obcował nie dla chwilowej rozkoszy, ale i na przyszłość będzie
z tego pożytek, i nie miłość nade mną będzie panowała, ale ja sam nad sobą, ani o drobnostki
między nami awantur nie będzie i nienawiści, tylko o wielkie rzeczy pomaleńku, po troszku
się kiedyś pogniewamy, bo ci mimowolne uchybienia przebaczę, a umyślne będę się starał
odsuwać. To jest jedyny probierz przyjaźni, która ma trwać długo.
A jeśli ci to przed oczyma stoi, że nie może się silna przyjaźń zawiązać tam, gdzie miłości
nie ma, to zastanów się, że w takim razie anibyśmy synów nie powinni kochać, ani ojców, ani
matek, anibyśmy wiernych przyjaciół pozyskać nie mogli, bo te stosunki nie wyrastają z żądzy tego rodzaju, tylko na całkiem innym tle.
Poza tym, jeśliby należało zawsze tym ustępować, którzy nas potrzebują najwięcej, toby

8

potrzeba i w innych sprawach uwzględniać nie ludzi najlepszych, ale najbardziej potrzebujących. Tacy będą najwdzięczniejsi, bośmy im najprzykrzejszy brak usunęli. A więc i na przyjęcia do domu własnego nie najbliższych przyjaciół zapraszać należy, ale tych, co się wpraszają i chcą się napchać do syta. Tacy cię będą kochać i chodzić za tobą, i pod same drzwi
przyjdą, i cieszyć się będą najwięcej, i ogromnie będą wdzięczni, i wszystkiego najlepszego ci
będą życzyli.
Więc uwzględniać może należy nie tych, którzy nas potrzebują najwięcej, ale tych, którzy
się najlepiej odwdzięczyć potrafią.
I nie tych, którzy tylko kochają, ale tych, którzy są nas najgodniejsi.
I nie takich, którzy się wdziękami twymi nasycą, ale którzy się i chlebem z tobą podzielić
zechcą, kiedy się postarzejesz.
I nie takich, którzy się potem chwalić będą przed ludźmi, ale takich, którzy o wszystkim
przyzwoicie przed ludźmi zamilczą.
I nie tych, którzy się krótki czas nami interesują, ale tych, którzy przyjaciółmi zostaną
przez całe życie.
I nie tych, którzy gdy ich żądza odejdzie, szukać będą pozoru do zwady, ale takich, którzy
gdy ich piękność opadnie, dopiero w całym blasku dzielności wystąpią.
Więc pamiętaj o tym, co mówię, a i to zważ, że i przyjaciele zakochanym nieraz czynią
uwagi, że się źle prowadzą, a takiemu, który nie kocha, nikt z bliskich nigdy nie czynił wyrzutów, jakoby się przez to źle urządzał.
Ale może chcesz mnie zapytać, czy ci radzę względami obdarzać wszystkich, którzy cię
nie kochają? Ja myślę, że nawet zakochany w tobie nie chciałby, żebyś się tak odnosił do
wszystkich, którzy cię kochają. Bo ani to wypada ze względu na drugiego, ani się to udać
może, jeśli chcesz, żeby ludzie o tym nie wiedzieli. A trzeba, żeby stąd żadna nie wynikała
szkoda, ale pożytek dla obu stron.
Zdaje mi się, że dość tego, co powiedziałem; a jeśli jeszcze czego pragniesz i myślisz, żem
pominął, to się pytaj!
Jakże ci się, Sokratesie, ten odczyt wydaje? Nieprawdaż, że nadzwyczajny! I w ogóle, i
przez ten dobór słów!
SOKRATES. Ależ to wprost boska rzecz, przyjacielu – toż mi zupełnie mowę odebrało. A
kiedym na ciebie patrzał, jak czytasz, Fajdrosie, miałem wrażenie, że cię ten odczyt cieszy, a
że się na tych rzeczach nie rozumiem tak dobrze jak ty, więc szedłem za tobą i w ślad za tobą
w szał zachwytu wpadałem, boska głowino!
FAJDROS. A tak, naturalnie, przecież ty żartujesz!
SOKRATES. Uważasz, że żartuję, a nie mówię serio?
FAJDROS. Oczywiście, Sokratesie; ale tak naprawdę powiedz, na Zeusa, na patrona przyjaźni: czy potrafiłby który Grek coś lepiej i więcej powiedzieć na ten temat?
SOKRATES. Jak to? To mamy i z tego względu odczyt chwalić, że autor powiedział, co potrzeba, a nie tylko z tego punktu, że zwroty były jasne, okrągłe, dosadne i wycyzelowane? Jak
potrzeba, to niech i tak będzie dla twojej przyjemności, bo ja tego nie uważałem; taki jestem
ladaco. Tyłkom na retoryczną stronę zwracał uwagę, a to mało, pewnie nawet i według Lizjasza. I takie odniosłem wrażenie, Fajdrosie, chyba że będziesz innego zdania, że on po dwa i
po trzy razy jedno i to samo powtarza, jakby nic miał naprawdę wiele do powiedzenia na ten
jeden temat albo jakby mu na czymś takim nic zależało. I miałem wrażenie, że on się popisuje
jak młodzik na zapasach; chce pokazać, że jedno i to samo potrafi i tak, i inaczej powiedzieć,
a zawsze to znakomicie wypadnie.
FAJDROS. Pleciesz, Sokratesie. Przecież odczyt ma przeważnie jeden i ten sam temat. A z
tego, co można z tego tematu wydobyć i co by warto o nim powiedzieć, on nic pominął niczego, tak że po jego odczycie nikt w ogóle nie może powiedzieć na ten temat nic więcej ani
lepiej.

9

SOKRATES. O, tu ci się nie dam przekonać, choćbym chciał. Bo starzy i mądrzy ludzie i kobiety, które na ten temat mówiły i pisały, przekonają mnie, że nie mam racji, nawet gdybym
to dla ciebie zrobił i przyznał ci słuszność.
FAJDROS. A jacyż to? Gdzieżeś ty słyszał coś lepszego niż to?
SOKRATES. Tak, w tej chwili nie mogę ci przytoczyć. Ale naturalnie, żem gdzieś słyszał;
pewnie gdzieś u Safony, tej pięknej, albo u mądrego Anakreonta, albo u któregoś z prozaików. A na jakiej podstawie to mówię? Bo jakoś pełną pierś mam i czuję, że miałbym na ten
temat jeszcze niejedno do powiedzenia: coś całkiem innego, a bodajże nie gorszego. Żem ja
tego sam nie wymyślał, to dobrze wiem; ja się otwarcie przed sobą do głupoty przyznaję.
Więc nic innego, myślę, tylko we mnie jakieś obce źródła wpadły i napełniły mnie jak naczynie jakie. Ale taki jestem tuman, że i tom nawet zapomniał, jak i od kogo co słyszałem.
FAJDROS. Jesteś kapitalny i znakomicie mówisz. Jak i co od kogo słyszałeś, zaraz mi powiesz, nawet choćbym ci nie kazał. Zrób tylko tak, jak mówisz. Spróbuj powiedzieć coś lepszego, niż jest w tym rękopisie, a tyle samo co w nim, byle nie to samo. A ja ci, na dziewięciu
archontów, przyrzekam, że ci złoty posąg naturalnej wielkości w Delfach postawię; tak jest,
nie tylko mój, ale i twój!
SOKRATES. Kochany jesteś i naprawdę złoty, mój Fajdrosie, jeżeli myślisz, że ja wszystko
u Lizjasza odrzucam i gotówem powiedzieć coś zgoła innego, czego by i śladu nie było u niego. Coś się przecież trafi i u najlichszego pisarza. Weźmy na przykład to, o czym mowa.
Pewnie; jeżeli ktoś twierdzi, że należy względami obdarzać raczej nie kochającego niż zakochanego, to poza pochwałą rozsądku jednego i naganą nierozsądku drugiego – to przecież
rzeczy oczywiste – cóż może jeszcze więcej mieć do powiedzenia? Więc uważam, że na to
trzeba prelegentowi pozwolić i można się z nim na tym punkcie zgodzić. W takich razach
chwalić trzeba nie pomysł, tylko układ materiału; natomiast tam, gdzie coś nie jest samo
przez się oczywiste i niełatwe jako pomysł, chwali się oprócz układu i sam pomysł.
FAJDROS. Zgadzam się zupełnie. Mówisz w sam raz. Zrobię i ja tak samo. Pozwolę ci
wyjść z tego założenia, że zakochany jest raczej chory w porównaniu z tym, który nie kocha,
a jeśli poza tym potrafisz jeszcze coś więcej i lepiej niż Lizjasz powiedzieć, to obok posągu
synów Kypselosa w blasze złotej wykuty w Olimpii stawaj!
SOKRATES. Takeś się zapalił, Fajdrosie, bom zaczepił twojego kochanka; ja tak tylko tobie
na złość i na żart; cóż ty myślisz, że ja naprawdę chcę jego mądrość zaćmić i jeszcze bardziej
figlarne malowanki będę ze słów układał?
FAJDROS. Oo, co do tego, przyjacielu, to my znamy ten chwyt. Mówić musisz, nie ma rady;
tak jak potrafisz. Ale żebyśmy sobie nie zaczęli oddawać pięknym za nadobne, bo to nudne i
możliwe tylko w komedii, to uważaj, żebym ci znowu nie powiedział: Wiesz, Sokratesie, jeżeli ja Sokratesa nie znam, tom i siebie samego zapomniał, i że chciał mówić, ale robił ceregiele. Więc rozważ to sobie, że nie pójdziemy stąd, zanim nie powiesz tego, coś mówił, że
masz w piersi. Jesteśmy sami na pustym miejscu, a ja mocniejszy jestem i młodszy. Więc to
wszystko razem wziąwszy pod uwagę, chciej zrozumieć, co ci mówię, i nie doprowadzaj do
tego, żebyś pod gwałtem mówił, jak nie po dobremu.
SOKRATES. Ależ, kochany Fajdrosie; ja będę bardzo śmieszny, kiedy po znakomitym autorze zechcę bez przygotowania mówić na ten sam temat.
FAJDROS. A wiesz ty co? Przestań się ze mną przekomarzać. Ja tu mam jeszcze takie stówko, którym cię zmuszę do mówienia.
SOKRATES. Nie mówże tego stówka.
FAJDROS. Przeciwnie. Właśnie że powiem. A słówkiem tym będzie przysięga. Przysięgam
ci więc – tylko na które, na jakie bóstwo? o, może na ten tutaj jawor – dalibóg, jeżeli mi tu, w
jego obliczu nie powiesz prelekcji, to ci nigdy już żadnego odczytu, ale to żadnego, niczyjego
nie pokażę ani nie opowiem.

10

SOKRATES. Aj, aj, a ty gałganie, a toś znalazł sposób na moją ciekawość literacką; teraz będę musiał robić, co ci się podoba.
FAJDROS. Więc czego się znowu wykręcasz? Co ci jest?
SOKRATES. Nic już, kiedyś coś takiego poprzysiągł. Gdzieżbym ja wytrzymał bez takiego
pokarmu duchowego?
FAJDROS. Więc mów!
SOKRATES. Wiesz, jak to zrobię?
FAJDROS. Co?
SOKRATES. Zasłonię się i tak będę mówił, abym jak najprędzej wysypał wszystko. Gdybym
się patrzył na ciebie, to ze wstydu nie wiedziałbym, co dalej.
FAJDROS. Mów tylko, a poza tym rób, co chcesz.
SOKRATES. W pomoc przybądźcie mi, Muzy, czy to dla śpiewu Rozgłośne, czy też od ludu
gęślarzy rozgłośnych takiście dostały przydomek, opowieść moją wspomóżcie, do której mnie
ten poczciwisko zmusza, aby mu się przyjaciel jego, którego już i tak miał za mędrca, teraz
jeszcze mądrzejszy wydawał!
Był sobie tedy chłopiec, albo raczej chłopaczek, bardzo piękny. A miał miłośników bardzo
wielu. Jeden z nich bardzo był milutki a sprytny, i rozkochany był w chłopcu podobnie jak
inni; przekonywać go jednak zaczął, że go nie kocha. Raz mu się tedy zaczął napraszać i dowodził tego samego, że należy obdarzać względami nie kochającego raczej niż zakochanego.
A mówił tak:
Przede wszystkim, mój chłopcze, jest jedna zasada, od której się wyjść musi w każdej porządnej dyskusji. Przede wszystkim potrzeba wiedzieć, o czym się mówi, albo cała dyskusja
na nic, bezwarunkowo. A ludzie po większej części nie wiedzą nawet o tym, że nie znają
istoty każdej rzeczy. A jednak, tak jak gdyby ją znali, nie porozumiewają się co do tego na
początku rozważań, toteż w dalszym toku za to pokutują. Bo ani się sami z sobą potem, ani z
drugimi pogodzić nie mogą. Więc żeby i nas obu nie spotkało to, co innym za złe bierzemy,
to skoro mamy przed sobą temat, czy się należy wdawać w przyjaźń z zakochanym raczej,
czy z nie kochającym, o miłości naprzód pomówmy: czym ona jest i jaką ma władzę. Pogódźmy się naprzód co do tych określeń, a potem mając je ciągle na oku i odnosząc się do
nich ustawicznie, zastanówmy się nad tym, czy miłość pożytek przynosi, czy szkodę.
Że miłość jest pewnym pożądaniem, to rzecz jasna. A że i ludzie nie kochający pożądają
tego, co piękne, wiemy. Więc czym się różni kochający i nie kochający?
Otóż zważyć potrzeba, że w każdym z nas dwie jakieś mieszkają istoty, władczynie i
przewodniczki, za którymi idziemy w tę lub w inną stronę. Jedna z nich, wrodzona, to pragnienie rozkoszy; druga to nabyty rozsądek, który się do tego zwraca, co najlepsze. I czasem
się te potęgi w nas zgadzają, a bywa, że się i różnią. I raz jedna z nich, a innym razem druga
panuje. Władza rozsądku, który argumentami prowadzi do tego, co najlepsze, i panuje, to
„władza nad sobą”, a pierwiastek pragnienia, które bezmyślnie ciągnie nas do rozkoszy i opanowuje, to „buta”. Ale buta ma różne imiona. Bo wiele jest jej odmian i rodzajów. Jeśli która
z tych wielu istot w kimś ponad inne wyrośnie, ten zaraz od niej przezwisko dostaje, zgoła
niepiękne i całkiem nie do pozazdroszczenia.
Więc ta żądza, która w zakresie odżywiania się przezwycięża najlepsze argumenty i
wszelkie inne pragnienia, zwie się obżarstwem, a kto ją posiada, ten od niej przydomek dostaje. W zakresie picia zaś niepodzielnie władająca i wiodąca do tego ludzi, którymi owładnie, jasna rzecz, jak się będzie zwała. Znamy i inne pokrewne żądze i wiemy, jak w każdym
wypadku nazwać tę, która nad innymi i nad człowiekiem włada. I doskonale już teraz widać
to, do czego nasze dotychczasowe rozważania zmierzały. A lepiej, że się to powiedziało, niż
gdyby nie, bo wszystko teraz jakoś jaśniej występuje. Ta żądza, która bezmyślnie rozsądek
nasz opanowuje, rozsądek mający na celu to, co słuszne, a sama nas wiedzie do rozkoszy,
jaką piękność daje, żądza, którą pokrewne jej pragnienia do piękna ciał popędzają, ta żądza,

11

ten pęd zwycięski od swojej potęgi popędem miłosnym się zwie. No co, Fajdrosie kochany,
uważasz i ty, że coś jakby bóg we mnie wstąpił?
FAJDROS. Tak, tak, Sokratesie, coś niezwykłego u ciebie; tak cię coś pędzi!
SOKRATES. Więc w milczeniu mnie słuchaj. Doprawdy, to jakieś cudowne miejsce; jak będę dalej mówił, a zaczną mnie raz po raz nimfy brać, to się nie dziw. Już teraz mówię prawie
w dytyrambach.
FAJDROS. Naprawdę, że tak.
SOKRATES. To tylko przez ciebie. Ale słuchaj reszty. Może mnie nie zaraz nawiedzi to, co
ma przyjść. Bogu to zostawmy zresztą, a sami wracajmy do chłopaka i do naszych roztrząsań.
Więc tak, przyjacielu. Czym jest to, o czym mówić mamy, powiedzieliśmy i określili.
Więc pamiętając o tym, idźmy dalej i powiedzmy, jaki pożytek względnie jaka szkoda czekać
może człowieka oddanego miłości ze strony kogoś kochającego względnie nie kochającego.
Oczywista, że owładnięty żądzą a niewolnik rozkoszy będzie tak kochanka przyrządzał,
żeby mu był jak najmilszy. A choremu wszystko mile, co mu oporu nie stawia, a tylko co
mocniejsze albo i równej jak on siły, to mu niemiłe. Więc zakochany nigdy nie zniesie tego,
żeby go kochanek wartością przewyższał albo był mu równy; przeciwnie, zawsze go sam
słabszym zrobi i biedniejszym. Słabszym zaś jest nieuk w porównaniu z mądrym, tchórz w
porównaniu z odważnym, nie umiejący dwóch słów złożyć w porównaniu z mówcą, tępa
głowa w porównaniu z bystrym. Kiedy tyle i wiele innych intelektualnych braków zaczyna
objawiać kochanek i tyle ich ma z natury rzeczy, to zakochany z jednych się cieszyć musi, a o
inne sam się stara, jeśli go nie ma ominąć przyjemność chwilowa. I musi być zazdrosny i
utrudniać kochankowi wszelkie inne stosunki pożyteczne, w których by on dopiero wyrósł na
człowieka. Ogromną mu tym szkodę wyrządza, a największą tym, że przed nim najlepsze
źródło mądrości zamyka. Tym źródłem boskim jest filozofia, od której miłośnik musi kochanka odwodzić i trzymać go od niej z daleka, bo się boi, żeby nim młody człowiek nie
wzgardził. Wszystko możliwe będzie robił, żeby kochanek o niczym w ogóle nie miał pojęcia, a tylko się na miłośnika oglądał. Jemu z takim najlepiej, ale to właśnie najgorsze dla
tamtego. Więc o ile chodzi o rozwój umysłowy, to człowiek nawiedzony miłością żadną miarą się nie nadaje na kierownika ni na towarzysza.
A jak taki człowiek, który pod przymusem wewnętrznym gonić musi za tym, co przyjemne, a nie za tym, co dobre, jak on będzie dbał o to ciało, którym zdołał owładnąć, tym się teraz zajmiemy. Zobaczysz; będzie szukał miękkiego; on twardego nie chce, nie odpowiada mu
to, które w czystym blasku słońca wyrosło, ale gdzieś w półcieniu zatęchłym, on lubi ciało
takie, co nie zna trudów i walk i nie pamięta potu zaschłego na sobie, a zna tylko miękki,
niemęski tryb życia, także ozdobione niewłasnymi farbami w braku własnych barw, i jakie
tam jeszcze za tym idą nawyczki. To jasna rzecz i nie ma się co nad tym rozwodzić. Pod jeden wspólny nagłówek wszystko to podciągnijmy a idźmy dalej.
Takie ciało na wojnie i w innej potrzebie poważniejszej to dla nieprzyjaciół pociecha, a dla
przyjaciół, a nawet dla samych miłośników, strach! To jasne; zostawmy to.
Z kolei rzeczy powiedzmy, jaki pożytek lub jaką szkodę na mieniu przynosi obcowanie z
miłośnikiem i jego kierunek moralny. Zrozumie to każdy, a zakochany najlepiej, że miłośnik
najwięcej by pragnął, aby jego kochankowi brakło dóbr najbliższych sercu, najżyczliwszych
dusz, darów wprost od boga zesłanych. Niechby był sierotą, nie miał ojca i matki, ni krewnych i przyjaciół; oni go tylko ganią ciągle i utrudniają mu ono przemiłe obcowanie. A jeśli
kochanek zamożny, ma pieniądze czy jakieś inne dobra, będzie się miłośnik krzywił, bo
chłopca wtedy dostać trudniej, a jeśli go już dostał w ręce, nie tak łatwo nim wtedy kierować.
Wynika stąd jasno, że miłośnik musi zawistnym okiem patrzeć na majątek kochanka i cieszyć
się, jeśli ten majątek przepada. Więc i bezżennym, bezdzietnym, bezdomnym, i to jak najdłużej, rad by mieć kochanka; jak najdłużej pragnie sam tylko zrywać owoce, które mu tak smakują.

12

Są i inne licha na świecie, ale diabeł jakiś domieszał do każdego prawie pewien moment
rozkoszy. To tak jak z pochlebcą: straszna to bestia i nieszczęście wielkie, a jednak natura w
nim rozpuściła jakąś kroplę przyjemności; kroplę nie bez uroku. Tak samo gani niejeden
dziewczynę publiczną jako element szkodliwy, i inne takie nasienie czy zajęcie ludzkie, a
jednak bywają takie dni, właśnie te rzeczy dają człowiekowi bodajże największą przyjemność.
Dla kochanka jednak jest miłośnik nie tylko szkodliwy, ale jako towarzystwo na co dzień
zgoła nieznośny. Toteż i stare przysłowie powiada, że zawsze szuka swój swego. Nic dziwnego, uważam: ludzie równego wieku jednakie mają przyjemności, podobni są i stąd łatwo o
przyjaźń między nimi. A jednak i tacy miewają siebie dość. Z drugiej strony nic tak człowiekowi nie ciąży jak przymus. A to właśnie wchodzi w grę obok różnicy wieku w stosunku
między miłośnikiem i kochankiem.
Bo ten starszy, żyjąc z młodszym od siebie, nie odstępuje go ani w dzień, ani w nocy; jakiś
go mus wewnętrzny, jakieś żądło ukryte pędzi i daje mu nieprzerwany szereg przyjemności:
on kochanka widzi, słyszy, dotyka, pije go wszystkimi zmysłami, służy mu wiernie z rozkoszą. Tak, ale cóż stąd za pociecha dla kochanka i jakąż mu miłośnik rozkosz dać potrafi, aby
mu w ciągu długich dni i i nocy pożycia nie zaczęło życie brzydnąć do ostateczności?
Toż on patrzeć musi na twarz już starą i przekwitłą, a za tym idą inne rzeczy, o których i
słuchać niemiło, a cóż dopiero mieć z nimi ciągle do czynienia pod ustawicznym przymusem?
A ten nadzór ciągły i podejrzenia, a to pilnowanie na każdym kroku i przed wszystkimi, a te
niewczesne komplimenty i przesadne, a wyrzuty, których by człowiek nawet od trzeźwego
nie zniósł, a cóż dopiero od nietrzeźwego, gdzie się i wstyd dołącza, bo ten się całkiem nie
krępuje w grubiaństwach.
Jak długo kochał, szkodliwy był i wstrętny, a kiedy kochać przestał, nie zna żadnych obowiązków na przyszłość, o której tyle mówił i przysięgał, nieraz błagał i przyrzekał, aż wreszcie utrzymał z biedą to pożycie ciężkie, ale ostatecznie jeszcze znośne w ponętnym świetle
przyszłych wynagrodzeń. Teraz, kiedy się czas uiścić z moralnego długu, on zmienia pana i
władcę w swym wnętrzu: ma teraz rozum i moc nad sobą zamiast miłości i szału; kochanek
nie spostrzega nawet, jak się z miłośnika zrobił inny człowiek. Żąda nagrody za to co, co było, i przypomina dawne postępki i słowa, jak gdyby mówił do tego samego człowieka. A ten
się wstydzi i nie śmie się przyznać, że już jest kimś innym i nie może dotrzymać owych przysiąg i obietnic, które był ów dawny jego bezrozumny rząd wewnętrzny złożył. On dziś już ma
rozum, już wytrzeźwiał; nie może postępować tak jak dawniej, aby nie zaczął być do siebie
dawnego podobnym i nie stał się znowu tym samym. Zbiegiem się staje z tego wszystkiego;
musi się teraz sam usunąć; on, dawny miłośnik; skorupka padła w drugą stronę; on się rzuca
na łeb do ucieczki. A tamten musi go ścigać; rzuca się i przeklina, a nie wiedział tego i nie
pamiętał na samym początku, że nic należało względami obdarzać takiego, który kocha, a
żalem nic ma rozumu, ale raczej już takiego, który nie kocha i ma rozum. A jeśli nie, to się
oddać w ręce tego przechery, grubianina, zazdrośnika, obrzydliwca, szkodnika, który jest
zgubą dla majątku, zgubą dla rozwoju ciała, ale największą zgubą dla wychowania duszy, nad
którą nic cenniejszego ani ludzie, ani bogowie nie mają ani mieć nie będą. Trzeba się nad
tym, chłopcze, zastanowić i wiedzieć, co to jest przyjaźń miłośnika, że ona nie z dobrego serca rośnie, ale jak potrawa jaka ma tylko nasycić głód.
Jak wilcy lubią barana, tak chłopca kocha miłośnik.
Tyle więc, Fajdrosie. Już nic więcej ode mnie nie usłyszysz – to już niech będzie koniec
prelekcji.
FAJDROS. Byłem przekonany, że to dopiero połowa i jeszcze tyle samo powiesz o tym, który nie kocha, że jego raczej należy względami obdarzać. Trzeba przecież znowu jego zalety
omówić. Czemu więc teraz urywasz, Sokratesie?

13

SOKRATES. Nie uważałeś, że już zaczynam heksametry piać zamiast dytyrambów, i to kiedym ganił? Jak myślisz, co będę wyrabiał, kiedy zacznę chwalić tamtego? Bądź pewny, że we
mnie nimfy wstąpią, boś ty mnie umyślnie podał im na igraszkę. Więc jednym słowem powiadam, że ileśmy tamtemu łatek przypięli, tyle ten znowu zalet posiada. Po co długo mówić?
O jednym i drugim dość się już mówiło. Już się koniec należy naszej opowieści. Już i ja pójdę
poprzez tę rzeczkę do domu, żebyś mnie znowu do czegoś cięższego jeszcze nie zmuszał.
FAJDROS. No, nie jeszcze, Sokratesie, pokąd upał nie przejdzie! Nie widzisz, że słońce stoi
w samym szczycie drogi? Zostańmy jeszcze trochę; pogadamy i pójdziemy zaraz, jak się tylko ochłodzi.
SOKRATES. Jeśli o mowy chodzi, to ty jesteś boski, Fajdrosie, i doprawdy zadziwiasz płodnością autorską. Przecież z mów, wypowiedzianych za twojego życia, nikt ich chyba tyle nie
spłodził co ty. Bo albo sam mówisz, albo drugich do mówienia gwałcisz, więc nie mówiąc o
Simiaszu z Teb innych autorów przewyższasz bez żadnego porównania. Mam wrażenie, że
dziś będziesz znowu takim ojcem jednej mowy.
FAJDROS. No, to przecież nie zaczepka! Ale jak to, jakiejże?
SOKRATES. Kiedym chciał, mój dobrodzieju, przejść rzeczkę na drugą stronę, boski głos
poczułem – zwyczajny to u mnie znak, zawsze mnie powstrzymuje, kiedy coś mam zrobić –
więc jakbym jakiś głos stamtąd usłyszał, który mi nie pozwalał odejść, zanim się nic oczyszczę, bom oto zgrzeszył przeciwko bóstwu. Jestem ci ja wieszczek, tylko niewiele wart, ale tak
jak niewprawny w pisaniu: tyle tylko, co na swoje własne potrzeby. Już wiem teraz, jaki to
był grzech. Że ci też to, przyjacielu, i dusza jest niby wieszczkiem! Bo ja już i przedtem, kiedym mówił tę mowę, miałem jakiś niepokój i tak się niejako oglądałem poza siebie, bojąc się,
jak Ibikos powiada, czy bogom w czym nie uchybiam dla marnej sławy u ludzi. A teraz, widzę, grzech!
FAJDROS. Grzech, powiadasz; jaki?
SOKRATES. Straszną, Fajdrosie, straszną mowę czytałeś i że mnieś taką wymusił!
FAJDROS. Jak to?
SOKRATES Głupią, a nawet bezbożną! Cóż może być straszniejszego?
FAJDROS. No nic, jeżeli jest tak, jak mówisz.
SOKRATES. Bo jakże? Czy nie wierzysz, że Eros to syn Afrodyty i bóg?
FAJDROS. Powiadają, że tak.
SOKRATES. Tak jest, ale nie tak mówił Lizjasz, ani twoja mowa, ani moje usta, któreś ty
urzekł i zatruł. Bo jeśli Eros to bóg lub jakiś boski pierwiastek, a on tym jest naprawdę, to nie
może być niczym złym. A tak o nim mówiły obie mowy dzisiejsze. Więc to był grzech przeciw Erosowi. I co za wyszukana tych mów głupota: żeby nic mądrego ani prawdziwego nie
powiedzieć, a wyglądać tak uroczyście, jakby nie wiadomo co, byle się tym tylko jacyś ludziska bałamucili a nie szczędzili pochwał. Mnie tedy, przyjacielu, oczyszczenia trzeba. A jest
starodawne oczyszczenie dla tych, którzy przeciwko nauce o bogach grzech popełnili; Homer
go nie znał, ale znał je Stezichor. Przecież stracił wzrok za to, że bluźnił przeciwko Helenie;
ale gdy Homer nie znał przyczyny, Stezichor, Muz przyjaciel, doszedł, skąd utrata wzroku, i
zaraz pisze: „Nieprawdą były słowa me: twa stopa okrętu nie tknęła; nie widział cię Troi
gród”. I jak tylko tę przebłagalną pieśń napisał, zaraz wzrok odzyskał. Więc ja będę mądrzejszy niż oni w tym położeniu. Bo zanim mi się co stanie za to bluźnierstwo przeciw Erosowi,
spróbuję mu oddać pieśń przebłagalną, z odkrytą głową, a nie, jak przedtem, ze wstydu zakryty.
FAJDROS. Sokratesie, nie mogłeś mi nic przyjemniejszego powiedzieć.
SOKRATES. No tak, zacny Fajdrosie, nie uważasz, jakie to były bezecne mowy obydwie: ta
ostatnia i tamta, odczytana z rękopisu. Gdyby nas tak był słyszał jakiś przyzwoity, dzielny
człowiek, a łagodnego usposobienia, który by albo teraz, albo kiedyś dawniej kochał kogoś
takiego jak on sam, a myśmy mówili, jak to kochankowie awantury wszczynają o drobiazgi i

14

zazdrośni są, i szkody kochankom przynoszą, to byłby z pewnością myślał, żeśmy się gdzieś
między marynarzami wychowali, a żaden z nas nie widział, jak się przyzwoici ludzie kochają.
Nie myślisz tak? Gdzieżby się on był z nami zgodził na te nagany Erosa!?
FAJDROS. A może być, na Zeusa, no wiesz, Sokratesie!
SOKRATES. Więc ja się tych rzeczy wstydzę, a przy tym boję się Erosa, więc chciałbym już
czystymi słowy słony smak tamtych mów z uszu spłukać. A Lizjaszowi także bym radził,
niech czym prędzej napisze, że w równych okolicznościach należy raczej zakochanemu folgować niż temu, który nie kocha.
FAJDROS. Ależ bądź pewny, że tak. Toż jak tylko powiesz pochwałę miłośnika, ja z wszelką pewnością wymuszę to na Lizjaszu, żeby mowę na ten temat napisał.
SOKRATES. W to bardzo wierzę, o ile nie przestaniesz być sobą.
FAJDROS. Więc bądź o to spokojny i mów!
SOKRATES. Ale gdzież ten chłopak, do którego mówiłem? Niechże i tego posłucha; jeszcze
się gotów pośpieszyć i oddać się takiemu, co nie kocha.
FAJDROS. Ten przy tobie bardzo blisko; zawsze przy tobie, kiedy tylko chcesz.
SOKRATES. Więc tak, piękny chłopczyku, rozważ to sobie, że poprzednią mowę mówił
Rozpromieniony, syn Węszysława z Mirtowych Gaików, a tę, którą teraz powiem, mówi Stechizor, syn Świętosława z Uroczyska Wielkiego. A mówi tak: Nieprawdą były słowa te, że
gdy jest pod ręką miłośnik, lepiej się oddać temu, co nie kocha, niż zakochanemu, bo ten jest
maniak, a tamten ma zdrowe zmysły. Bo gdyby to było takie proste, że mania to coś złego, to
jeszcze. Tymczasem my największe dobra zawdzięczamy szaleństwu, które, co prawda, bóg
nam zsyłać raczy. Przecież ta prorokini w Delfach i owe kapłanki w Dodonie już wiele dobrego zrobiły ludziom i państwom helleńskim w szale, a po trzeźwemu mało co albo i nic.
Albo weźmy Sybillę i inne postacie wieszczym duchem opętane; one niejednemu już niejedno
przepowiedziały i dobrze się tak stało. To rzeczy tak znane i jasne każdemu, że nie warto się
nad nimi rozwodzić. Ale to warto stwierdzić, że i starożytni Hellenowie, którzy słowa greckie
tworzyli, nie uważali manii za coś brzydkiego ani za obelgę. Boby nie byli wpletli tego wyrazu w nazwę bardzo pięknej sztuki, która przyszłość ocenia, a którą oni „maniką” nazwali.
Widocznie wierzyli, że szał to piękna rzecz, o ile go wyroki opatrzności ześlą, i stąd ta nazwa.
A tylko współcześni, nie mając smaku za grosz, wsadzili tam literę: nie wiadomo po co, i zrobili z niej „mantikę”. Podobnie i tę sztukę, z pomocą której ludzie o zdrowych zmysłach przyszłość próbują odsłaniać, uważając na lot ptaków i inne wróżby, i kabałki, aby domysłom
ludzkim dać podstawę myślową – rodzaj wiedzy; starożytni to wiedzbiarstwem nazwali, a
dziś ją współcześni, zadowoleni z nowego, płynniejszego dźwięku „szcz”, wieszczbiarstwem
zwą. O ile więc doskonalsza jest i zacniejsza mantika od wieszczbiarstwa, zarówno słowo od
słowa, jak i rzecz sama od rzeczy, tak też, wedle świadectwa starożytnych, piękniejsze jest
szaleństwo od rozsądku, bo tamto od boga pochodzi, a ten jest od ludzi. Bywało też, że choroby i nieszczęścia największe, jak to w niektórych rodach za jakieś dawne zbrodnie bywa,
ustępują, kiedy szaleństwo przyjdzie, a z nim proroczy głos, komu potrzeba, i modły, i nabożeństwa, a stąd oczyszczenie i uświęcenie dotkniętego szaleństwem, który już odtąd wolny
jest ode złego i bezpieczny na przyszłość.
Oto dobry szał zbawia opętańca ode złego. Trzeci od Muz pochodzi szał i natchnienie takie, co młodą, świeżą, czystą duszę porywa, a ona się budzi i wybucha w pieśniach i w innej
twórczości artysty, a tysiączne czyny przodków zdobiąc, potomnych wychowuje. Kto bez
tego szału Muz do wrót poezji przystępuje, przekonany, że dzięki samej technice będzie wielkim artystą, ten nie ma święceń potrzebnych i twórczość szaleńców zaćmi jego sztukę z rozsądku zrodzoną.
Tyle i więcej jeszcze mógłbym ci wymienić błogosławieństw, jakie szał od bogów zesłany
sprowadza. Więc się o to nie bójmy i niech nas taka mowa nie straszy, która się bać każe
przyjaźni opętańca, a obierać przyjaźń rozsądnego. Palmę zwycięstwa przyznamy jej dopiero

15

wtedy, gdy nas przekona, że to na nieszczęście kochanków i zakochanych bogowie miłość
zsyłają. My tymczasem wprost przeciwnie dowieść mamy, że największym szczęściem jest
szał tego rodzaju, największym darem boskim. Mędrek tych wywodów nie uzna; mędrzec w
nich znajdzie prawdę. Naprzód więc naturę duszy, zarówno boskiej, jak i ludzkiej, rozpatrzmy, przyjrzyjmy się jej stanom biernym i czynnym, a prawdę zobaczymy.
Początek zaś wywodów taki.
Wszelka dusza jest nieśmiertelna. Bo co się wiecznie rusza, nie umiera. Tylko to, co inne
rzeczy porusza, a samo skądinąd ruch bierze, mając koniec ruchu, ma też i koniec życia. Jedynie tylko to, co samo siebie porusza, jako iż samo siebie nie opuści, nigdy się poruszać nie
przestaje, ale jest dla wszystkich innych rzeczy, którym ruch nadaje, ruchu tego źródłem i
początkiem. A początek nie ma chwili narodzin. Z niego się rodzić musi wszystko, co się tylko rodzi, ale on sam z niczego. Przecież gdyby się rodził z czegoś, nie byłby początkiem. A
skoro jest nie zrodzony, musi też być i niezniszczalny. Bo gdyby początek zginął, to aniby już
on sam z czegokolwiek, aniby nic z niego nie powstało, skoro wszystko się musi z niego rodzić. Tak więc początkiem ruchu jest to, co samo siebie porusza. A to ani ginąć, ani się rodzić
nie może, boby się całe niebo i wszystko stworzenie zwaliło i stanęło, a nie miałoby skąd
znowu ruchu nabrać i przyjść na świat. Skoro się tedy pokazuje, że nieśmiertelne jest to, co
samo siebie porusza, wolno powiedzieć zupełnie śmiało, że to właśnie jest istota i pojęcie
duszy. Bo każde ciało, które ruch bierze z zewnątrz, jest bezduszne, martwe, a które z wnętrza, samo z siebie, to ma duszę, bo taka jest natura duszy. Jeżeli tak jest rzeczywiście, że niczym innym nie jest to, co porusza samo siebie, jak tylko duszą, to z konieczności dusza będzie nie zrodzoną i nieśmiertelną. Więc o nieśmiertelności jej dość.
A o istocie jej to trzeba powiedzieć: Jaką jest w ogóle i pod każdym względem, na to potrzeba boskich i długich wywodów, ale do czego jest podobna, na to wystarczą ludzkie i krótsze. Tak więc mówmy.
Niechaj tedy będzie podobna do w jedno zrosłej siły skrzydlatego zaprzęgu i woźnicy. U
bogów i konie, i woźnice, wszystko to dzielne i z dobrego rodu, a u innych mieszanina. I tak,
naprzód parą musi powozić nasz wódz, a potem konia ma jednego doskonałego, z pięknej i
dobrej rasy, a drugiego z całkiem przeciwnej, rumaka zupełnie tamtemu przeciwnego. Ciężkie
to i trudne, oczywiście, powożenie nami. Otóż skąd poszła nazwa śmiertelników i nieśmiertelnych, spróbujmy powiedzieć.
Dusza w ogóle włada nad tym, co bezduszne, i po całym świecie wędruje, rodząc się tu w
tej, a tam w innej postaci. A że doskonała jest i skrzydlata, więc po niebie lata i całym światem włada, i gospodaruje w nim jak u siebie w domu. A jeśli pióra straci, spada, aż coś stałego napotka, uchwyci i zamieszka tam, ciało ziemskie na siebie wziąwszy, które teraz, niby
samo z siebie, poruszać się zaczyna dzięki jej sile i nazwę otrzymuje wszelkiej istoty żywej.
Taki kompleks duszy i ciała nazywa się śmiertelnikiem. Nieśmiertelnym zaś, bez żadnej logicznej postawy, tylko dzięki naszej fantazji, wyobrażamy sobie boga, któregośmy ani nie
widzieli, ani nie pojęli należycie, niby jakąś istotę żywą, a nieśmiertelną: istotę, która ma duszę i ma ciało, a tylko one się zrosły ze sobą na wieki. No, takie wyobrażenia, doprawdy, jeśli
taka wola boża, niech już takie zostaną; nie brońmy nikomu tak mówić. Ale dlaczego dusza
skrzydła traci, dlaczego jej odpadają, weźmy to – przyczyna jest taka mniej więcej:
Przyrodzoną mają skrzydła siłę, to, co ciężkie, podnosić w górę, w niebo, gdzie bogów rodzina mieszka. Żadne ciało nie ma w sobie tyle boskiego pierwiastka, co skrzydła. A boski
pierwiastek – to piękno, dobro, rozum i wszystkie tym podobne rzeczy. Takim pokarmem się
żywią i z niego rosną najszybciej pióra duszy, a od bezeceństwa i zła marnieją i nikną.
Wielki wódz wszechrzeczy, Zeus, przodem pędzi na wozie skrzydlatym, porządkuje
wszystko i na wszystko baczy, i wszystkim zarządza. A za nim wojsko bogów i duchów dobrych i złych w jedenastu oddziałach. Bo tylko Hestia sama jedna w przybytku bogów pozo-

16

staje. A z innych bogów, w dwunastkę uporządkowanych, każdy dowodzi tym szykiem, na
którego czele został postawiony.
Liczne i cudowne bywają we wszechświecie widowiska i pochody, kiedy szczęśliwy bogów ród wszechświat przebiega, a każdy z nich czyni, co do niego należy. A idzie za nimi
każdy, kto tylko chce i może, bo zawiść poza chórem bogów stoi. A kiedy idą na ucztę, na
biesiadę, przechodzą pod samym szczytem niebieskiej kopuły. Rydwany bogów równiuteńko
idą, łatwo nimi kierować; inne wozy gorzej. Bo koń, który ma w sobie zło, ciągnie w dół, ku
ziemi ciągnie, jeśli go woźnica dobrze nie wychował. Tu się dusza najwięcej trudzić i wytężać musi. Bo istoty zwane nieśmiertelnymi, kiedy dojdą do szczytu, stają na grzbiecie nieba i
stojąco zjeżdżają po sklepieniu na drugą stronę, a te tylko patrzą na to, co poza niebem.
A miejsca tego, które jest ponad niebem, ani nie oddał nigdy żaden z poetów ziemskich w
pieśni, ani go w pieśni godnie oddać zdoła. A ono takie (nie bójmy się prawdy, skoro już
świat prawdy słowami malujemy):
Miejsce to zajmuje nie ubrana w barwy, ani w kształty, ani w słowa istota istotnie istniejąca, którą sam jeden tylko rozum, duszy kierownik, oglądać może. Naokoło niej świat przedmiotów prawdziwej wiedzy. A że boski umysł rozumem się karmi i najczystszą wiedzą, a
podobnie umysł każdej duszy, która chce przyjmować to, co jej odpowiada, przeto każda się
radością napełnia, kiedy byt od czasu do czasu zobaczy, widokiem prawdy się karmi i rozradowuje, aż ją obręcz drogi znowu na to samo miejsce przyniesie. A podczas tego obiegu
ogląda sprawiedliwość samą, ogląda władzę nad sobą, ogląda wiedzę nie tę, która się z wolna
tworzyć musi, a jest różna o różnych rzeczach, które my dziś bytami nazywamy, ale wiedzę
rzeczywiście istniejącą, o tym, co jest istotnym bytem. I inne, tak samo istotne byty ogląda, a
tym się nakarmiwszy, z powrotem się w głąb wszechświata zanurza i do domu wraca. A kiedy
wróci do domu, woźnica konie u żłobu stawia, ambrozję im rzuca a nektarem poi.
Oto jak żyją bogowie. A z innych dusz taka, co najlepiej za bogiem szła i była mu najpodobniejsza, ponad głowę woźnicy w miejsce poza niebem zagląda i drogę okrężną odbywa,
ale jej konie przeszkadzają ciągle, tak że ledwie się może bytom rzeczywistym przyjrzeć. A
inna raz się podnosi, raz zniża; konie jej patrzeć nie dają, więc jedno zobaczy, a drugiego nie
dojrzy. A inne za nią, choć się wszystkie rwą do góry, nie mają sił dotrzymać kroku, toną w
tłumie, który je okrężną drogą niesie, depcą się nawzajem i roztrącają, bo się jedna ciśnie
przed drugą. Robi się ciżba, hałas, ścisk i pot okropny. Przez niedołęstwo woźniców niejedna
tam zostaje kaleką; niejednej się skrzydła połamią. Wszystkie razem zmordowane strasznie,
jako iż niegodne były bytu rzeczywistego oglądać, odchodzą, a odszedłszy pożywają pokarm
prawdopodobieństwa. A czemu się tak rwą gwałtownie, żeby oglądać zagony prawdy, widzieć, gdzie one są – to dlatego, że tam, właśnie na tym łanie, rośnie pokarm, którego najlepsza część duszy potrzebuje; z niego nabierają siły skrzydła, które duszę unoszą do góry.
A oto prawo Konieczności: jeśli która dusza, za bogiem w ślad idąc, zobaczy coś ze świata
prawdy, nic się jej stać nic może aż do następnego obiegu, i jeśliby to zawsze potrafiła, nigdy
żadnej szkody nie poniesie.
Ale jeśli nic zdoła dociągnąć do szczytu i nic nie zobaczy, a przypadkiem jakimś napije się
niepamięci i złością się ciężką napełni, a ociężała pióra straci i na ziemię spadnie, nic wolno
jej wtedy wejść w żaden organizm zwierzęcy przy tych pierwszych narodzinach; prawo nakazuje, żeby ta, co najwięcej zobaczy, weszła w zarodek człowieka, który będzie filozofem albo
będzie oddany pięknu, Muzom jakimś lub miłości, a druga w ciało króla, który praw słucha,
wojownika lub władcy, trzecia w polityka, gospodarza, wielkiego przedsiębiorcy, czwarta
wejdzie w zapalonego gimnastyka albo jakiegoś lekarza, piątej żywiołem będą wróżby i misteria, szóstej żywot przypadnie twórcy lub naśladowcy, siódmej rzemiosło lub rola, ósma to
będzie sofista lub mówca ludowy, dziewiąta – tyran.
A w tych wszystkich żywotach, kto się dobrze prowadzi, lepszy los dostaje w udziale, a
kto źle, ten gorszy.

17

A na to samo miejsce, skąd przychodzi dusza każda, nie wróci żadna, nim dziesięć tysięcy
lat minie. Bo nie odrosną jej pióra prędzej, chyba że się ktoś filozofii bez kruczków oddawał
albo kochał młodych ludzi jak filozof.
Takie dusze po trzecim okresie tysiącletnim, jeśli trzy razy z kolei taki żywot wybrały, dostają pióra na nowo i w trzytysięcznym roku odlatują. A inne, kiedy pierwszy żywot ukończą,
idą na sąd. A po sądzie jedne do więzień podziemnych idą karę odbywać, a inne, lżejsze po
wyroku, odchodzą w jakieś miejsce wszechświata, gdzie pędzą żywot taki, na jaki w ludzkiej
postaci zasłużyły. A po tysiącu lat przychodzą jedne i drugie ciągnąć losy i wybierać nowe
życie. A wybiera każda takie, jakie chce. Tam i w zwierzęce ciało dusza człowieka przechodzi, a ze zwierzęcia, które kiedyś było człowiekiem, znowu w człowieka wstępuje. Ale ta,
która nigdy prawdy nie oglądała, nigdy do tej nie przyjdzie postaci. Bo człowiek musi rozumieć pojęcia rodzajów, kiedy rozumowanie od wielu spostrzeżeń rozpoczyna, a potem je myślą w jedno zbiera. A to jest przypominanie sobie tego, co niegdyś oglądała nasza dusza, kiedy z bogiem wędrowała i nie patrzyła nawet na to, co my dziś rzeczywistością nazywamy,
kiedy wychylała głowę w sferę bytu istotnego. Toteż słusznie jedynie tylko dusza filozofa ma
skrzydła. Bo jej pamięć zawsze wedle sił do tego się zwraca, co nawet bogu boskości użycza.
Człowiek, który w takich przypomnieniach żyje jak należy i doskonałych zawsze święceń
dostępuje, tylko on jeden istotnie doskonałym się staje. A że o ludzkich sprawach zapomina, a
z tym, co boskie, obcuje, gani go wielu jako narwańca, ale że bóg w nim mieszka, o tym nie
wiedzą ci, których jest wielu.
Wszystko to, cośmy dotąd mówili, tyczy się czwartego rodzaju szaleństwa, którym człowiek dotknięty, jeśli piękność ziemską zobaczy, przypomina sobie piękność prawdziwą i oto
skrzydła mu odrastają; on je rozpinać usiłuje i chciałby wzlecieć, a nie może; tedy, jak ptak, w
górę tylko patrzy, a że nie dba o to, co na dole, przeto go ludzie biorą za wariata.
Ze wszystkich szaleństw takie obłąkanie najlepsze i z najlepszych źródeł spływa na człowieka wprost albo się go człowiek skądeś nabawia i kocha piękno, a ludzie mówią, że jest
kochliwy. Bo jakeśmy mówili, w naturze każdej duszy człowieka leży oglądanie bytów; inaczej by nie była weszła w nasze ciało. Ale przypomnieć sobie z tego, co tu, rzeczy z tamtego
świata, nie każda dusza równie łatwo potrafi, bo niejedna za krótko widziała to, co tam, a inna, spadłszy tu, nie miała szczęścia i jakimś podobieństwem zwiedziona tknęła się grzechu i
zapomina o tym świętym, co kiedyś oglądała. Mało która pamięta należycie. I taka, jeśli kiedy
zobaczy coś podobnego do tego, co tam, zapamiętywa się i już nie panuję nad sobą i nie wie,
co się z nią dzieje, bo nie rozpoznaje należycie swego stanu.
Toteż sprawiedliwość i władza nad sobą i inne wartości duchowe nie mają swych odblasków w podobiznach ziemskich; przeto z trudem tylko, i to nieliczni ludzie, patrząc, jak przez
zapocone szkła, na ich wizerunki tutaj, umieją dojrzeć rodzaj przedmiotów odbitych.
A piękno wtedy można było widzieć w pełnym blasku, kiedyśmy wraz z chórem istot
szczęśliwych błogosławione widowisko oglądali; my tuż za Zeusem, a inni za innymi bogami; kiedyśmy święceń dostępowali, otwierających tajemne bramy szczęścia najwyższego,
kiedyśmy w obchodzie owym udział brali nieskalani i nie znali jeszcze zła, jakie na nas później przyszło, i owe niepokalane, proste, niezmienne i błogosławione tajemnice oglądali z
bliska w blasku przeczystym, czyści sami i nie pogrzebani jeszcze w tym, co dziś ciałem nazywamy, a nosimy to na sobie jak ostrygi w skorupach zamknięte.
Niechże pozdrowiona będzie ta pamięć, przez którą, tęskniąc za tym, co wtedy, mówiliśmy
teraz o tym trochę dłużej.
A o piękności tośmy już mówili, że między tamtymi świeciła jako byt, a my tutaj przyszedłszy chwytamy ją najjaśniejszym ze zmysłów naszych: blask od niej bije świetny. A najbystrzejszym ze zmysłów naszych cielesnych jest wzrok. Rozumu nim widzieć nie można, bo
straszne by stąd wynikały szały miłosne, gdyby coś takiego jak rozum dawać mogło oczom
swe wierne odbicie albo gdyby je dawał jakiś inny byt kochania godny.

18

Sama tylko piękność ma ten przymiot. Los nam ją najjaśniej widzieć pozwolił i najgoręcej
kochać. Toteż człowieka, który zbyt dawno odebrał one tajemne święcenia, albo człowieka
zepsutego nie bardzo ciągnie stąd do tamtego świata, do piękności samej, kiedy ogląda jakiś
ziemski przedmiot, nazwę piękności noszący.
On się do piękności nie modli oczyma, ale rozkoszy oddany okrakiem się na nią pcha, jak
czworonożne zwierzę, i brać ją chce; a butą uniesiony, nie boi się i nie wstydzi szukać rozkoszy nawet przeciw naturze. Ale ten, który świeżo przeszedł święcenia, a wiele tam, na tamtym
świecie widział, kiedy zobaczy twarz jakąś lub postać do bogów podobną, która piękność
dobrze naśladuje, to naprzód dreszcz po nim chodzi, coś z owych lęków tam wtedy. A potem
patrzy na nią, modląc się oczyma jak przed ołtarzem bóstwa i gdyby się nie bat, że go za
kompletnego wariata wezmą, kładłby jak przed posągiem, jak przed bogiem samym, ofiary u
stóp kochanka. Zobaczył go, a oto po pierwszym dreszczu odmiana. Pot go oblewa i gorącość
go ogarnia niezwyczajna. Bo oto weszły weń przez oczy promienie piękna i rozgrzały w nim
soki odżywcze dla piór. A gdy się soki ogrzeją, zaczyna tajać twarda powłoka, w której od
dawna zarodki piór zamknięte tkwiły, a kiełkować nic mogły. Kiedy teraz pokarm napływa,
zaczynają pęcznieć i od korzonków rosnąć trzony piór po całej duszy, bo cała była niegdyś w
piórach.
Więc kipi w niej teraz wszystko i wytryska, i tak. jak ten, któremu zęby wyrastają, jakieś
ma swędzenia i ból w dziąsłach, tak samo czuje się dusza człowieka, który zaczął pióra puszczać. Coś w niej kipi i coś się burzy, i boli, i łechce, kiedy pióra rosną. I tylko kiedy na piękność kochanka patrzy i bierze w siebie cząstki, które z niego promieniami idą, a nazywają się
urokiem, natenczas się rozpływa i rozgrzewa, przestaje się męczyć i napełnia się radością.
Ale gdy się oddali, przeschnie, zsychają się, krzepną i zatykają ujścia, którymi pióra wychodzić miały, i zarodki piór pozamykane w swoich torebkach, a skropione urokiem, tłuc się
zaczynają na podobieństwo tętnic i wciskać ostrzami w ujścia swoich komór, tak że dusza ze
wszech stron tysiącem żądeł dźgana wścieka się i cierpi. A kiedy sobie przypomni to, co
piękne, raduje się. Miesza się w niej radość i wściekłość, i stąd jej rozpacz; dziwnie głupi stan
wewnętrzny: człowiek nie wie, co się z nim dzieje, i jest wściekły. Chodzi jak wariat i ani w
nocy spać, ani w dzień sobie miejsca znaleźć nic może. Tęskni i goni tam, gdzie się spodziewa zobaczyć tego, co ma piękność.
A gdy zobaczy i weźmie w siebie strumienie uroku, topnieją skrzepy, ustają na chwilę owe
żądła i męki, a przychodzi słodka chwila rozkoszy najwyższej. Toteż odchodzić od niego nic
chce za nic na świecie i kochanka ceni nade wszystko.
Zapomina o matce i braciach, i o znajomych najbliższych; nie dba o to, że się majątek zaniedbany rozlatuje, nie zważa na opinię i za nic ma wszelkie normy przyzwoitości, których
poszanowaniem niegdyś tak się chlubił: gardzi wszystkim; chce tylko służyć ukochanemu i
tak blisko niego spać, jak tylko można. Bo nie tylko nabożeństwo jakieś ma do tego, który
piękność posiada, ale w nim lekarza znajduje na najcięższą słabość swoją.
Ten stan, chłopczyku piękny, stan ten, o którym mówię, ludzie Erosem nazywają, a jak go
zwą bogowie, będziesz się może śmiał, kiedy ci powiem, boś młody. Zachowały się bowiem
dwa wiersze, prawdopodobnie ze szkoły homerydów, z których jeden trochę jest wolny zarówno w treści swej jak i w formie. A mówią tak:
Ludzie skrzydlatym Erosa zwą, a bogowie
Zwą go latawcem, bo wiecznie piórka go świerzbią do lotu.
Wolno w to wierzyć, a wolno i nie; ale w każdym razie takie są kochania przyczyny i takie
są uczucia kochanków.
Ktoś, kto na ziemię spadł z orszaku Zeusa, potrafi znieść i cięższe ataki Skrzydlatego. Inaczej ci, którzy byli sługami Aresa i za nim niegdyś chodzili. Tych kiedy Eros napadnie, a

19

zdaje się im, że ich w czymś krzywdzi kochanek, gotowi mordować zaraz i poświęcić siebie
wraz z kochankiem na ołtarzu bóstwa. A podobnie, jeśli kto należał do chóru innego boga, to
tego znowu czci i naśladuje jak może, na wzór jego obcuje z tymi, których kocha, i do innych
się podobnie odnosi, jak długo nie jest zepsuty, a pierwszy dopiero żywot tutaj spędza. A miłość ziemską wybiera każdy inaczej, zależnie od charakteru, i jakby kochanek bogiem był dla
niego, tak go każdy, niby posąg bóstwa, rzeźbi i przyozdabia, i czci, i na cześć jego święta
obchodzi szalone.
Więc towarzysze Zeusa szukają zawsze w duszach swych kochanków czegoś, co by Zeusa
przypominało. Patrzą więc, czy ktoś ma w swej naturze pierwiastki filozoficzne i władcze, a
jeśli takiego znajdą i pokochają, robią wtedy wszystko, żeby kochanek tych cech nabrał w
całej pełni. I jeśli się przedtem tą sztuką nie zajmowali, zabierają się do niej teraz, uczą się jej,
skąd tylko mogą, i na własną rękę próbują dusze kochanków zgłębiać i rozwijać. A chcąc we
własnym wnętrzu odkryć po śladach naturę bóstwa opiekuńczego, dochodzą z czasem do tego; bo z konieczności patrzą ustawicznie w twarz boga i stykają się z nim pamięcią; przeto w
nich bóg wstępuje i oni biorą z niego charakter i naśladują jego sprawy, o ile człowiek w
ogóle może wziąć w siebie i mieć coś z boga. A przypisują to wpływowi osób ukochanych; za
czym je jeszcze więcej kochają. I chociaż sami z Zeusa czerpią, jak bachantki przelewają
wszystko na dusze osób wybranych, a teraz im coraz to bliższych, i starają się o to, żeby
możliwie najwierniej przypominały ich boga.
Ci, którzy za Herą szli, szukają natur królewskich, a jeśli którą znajdą, tak samo z nią postępują.
A którzy za Apollonem lub jakim innym bogiem, ci znowu w ślady swego boga wstępując
szukają chłopca na swoją modłę, a jeśli im się uda go znaleźć, naśladują bóstwo sami i nakłaniają do tego kochanków; wdrażają ich w sprawy swego bóstwa i starają się ich w miarę sił do
istoty bóstwa doprowadzić.
Tam nie ma miejsca na zazdrość ani na ordynarne sceny; całe ich postępowanie zmierza
tylko do tego, żeby jak największe i jak najbardziej wszechstronne podobieństwo stworzyć
między kochankiem a sobą i bogiem, którego czczą.
Więc piękne to usiłowania i święcenia wstępne u tych, którzy prawdziwie kochają; jeśli je
skutek pożądany uwieńczy, wówczas te usiłowania przyjaciół, cierpiących na szał Erosa,
szczęściem się stają dla osób ukochanych, o ile się wziąć dadzą. A bierze się ludzi wybranych
w taki sposób:
Jakeśmy na początku tej opowieści na trzy części każdą duszę podzielili: dwie niby na
kształt koni, a trzecia na kształt woźnicy, zostańmy i teraz przy tym porównaniu. Z koni zaś,
powiedzieliśmy, jeden dobry jest, a drugi nie. Ale na czym polega dobroć jednego, a złość
drugiego, tegośmy nie przechodzili; więc powiedzmy teraz. Otóż ten z nich, który lepsze ma
stanowisko, kształty ma proste a proporcjonalne i zgrabne; wysoko nosi kark, nos ma łagodnie zgarbiony, białą maść, czarne oczy; ma ambicję, ale i ma władzę nad sobą, i wstyd w
oczach. Lubi zasłużoną chwałę; batoga nie potrzebuje, dobre słowo mu wystarcza. A drugi
krzywy, gruby i lada jako związany; twardy ma kark, krótką szyję, nos do góry zadarty, czarną sierść, ogień w krwią nabiegłych oczach; buta i bezczelność to jego żywioł. Nie słyszy
całkiem, bo ma kudły w uszach; ledwie że bicza i ościenia posłucha.
Więc kiedy woźnica ujrzy jakąś zjawę miłosną i żar mu duszę ogarnia, kiedy mu tęsknota
pierś rozpiera, a żądła łechcą na wszystkie strony, jeden koń, który zawsze słucha woźnicy,
wtedy także wstydem się kieruje i sam siebie zatrzymuje, żeby nie wskoczyć przednimi nogami na kochanka; za to drugi nie zważa na ukłucia ani razy, których mu woźnica nie szczędzi, i w dzikich podskokach pędzi wprost przed siebie. Męczy się z nim strasznie jego sąsiad
w zaprzęgu; rady mu nie może dać i woźnica. On ich rwie wprost na kochanka, żeby tam odświeżyć wspomnienie wdzięków Afrodyty. A ci obaj oburzają się zrazu i ciągną w przeciwną
stronę, bo ten ich zmusić chce do bezeceństwa strasznego. W końcu, kiedy wszystko nic nie

20

pomaga, idą za nim; on ich wlecze za sobą. Już ustąpili: już się godzą czynić, co im każe.
Zbliżają się do kochanka i oto staje przed nimi jego postać jasna. Kiedy ją ujrzał woźnica,
błyskawicą mu wtedy przed oczyma staje wspomnienie piękności; myśl jego ulatuje do jej
istoty i ogląda ją znowu: ona tam stoi obok władzy nad sobą, tam na świętych stopniach. Myśl
jego przejrzała i lęk ją oblatuje święty; więc pada na wznak i tym samym szarpie w tył cugle
tak mocno, że oba konie stają dęba na zadach. Jeden z nich rad, bo nie ciągnął w stronę przeciwną, a tamten butny, bestia, nierad bardzo. Cofają się jednak oba; jeden ze wstydu i strachu
kroplami potu skrapia całą duszę, a drugi, kiedy mu już uzda warg nie rani, a upadek wstecz
nie grozi, ledwie że tchu nabrał, ciskać się zaczyna w pasji i obelgi miotać; od tchórzów wymyśla woźnicy i towarzyszowi w zaprzęgu, że to ze strachu i nie po męsku popsuli szyki i
złamali umowę. I znowu ich chce gwałtem, wbrew ich chęci, naprzód wlec i ledwie im ustąpić raczy, kiedy się proszą, żeby im to na następny raz odłożył.
Kiedy termin umówiony przyjdzie, oni udają, że zapomnieli, ale on go przypomina i znowu gwałt im zadaje, rży, wlecze za sobą i wymusić chce na nich zbliżenie do chłopaka w takiej samej myśli jak poprzednim razem. Kiedy już są blisko, spuszcza łeb, stawia ogon do
góry, bierze wędzidło na kieł i rwie naprzód bez pamięci i wstydu. Woźnicy tym razem jeszcze gorzej, toteż się jeszcze gwałtowniej rzuca wstecz, jak u mety wyścigów, i tym gwałtowniej butnej bestii munsztuk z zębów wyrywa, język mu przebrzydły i paszczękę do krwi
zdziera, a zad i stopy w ziemię wpiera; niech się bestia męczy.
Po kilku takich lekcjach pokornieje butna szelma i zaczyna słuchać przezornego woźnicy,
a kiedy piękną postać zobaczy, wtenczas ginie ze strachu.
Odtąd zaczyna dusza tego, który kocha, chodzić ze wstydem i czcią, i z obawą śladami
ukochanej osoby.
Kiedy zaś człowiek, który nie udaje miłości, ale doznaje tego uczucia naprawdę, boskim
kultem otacza wybrańca, ten żywi wprawdzie dla niego pewną naturalną sympatię, jednakże
trzyma go zrazu z daleka, może i dlatego, że między kolegami kiedyś plotki krążyły o tym,
który kocha, i mówiono, że się nie wypada wdawać w poufalsze stosunki na tle erotycznym.
Z czasem jednak wiek i konieczność robi swoje i dochodzi do zbliżenia między nimi.
Bo nigdzie nie jest napisane, żeby się tylko źli ludzie musieli do siebie zbliżać, a ludzie
dzielni nie mogli. Kiedy się zaś stosunki i rozmowy częstsze nawiążą, wybrany spostrzega ku
swemu wielkiemu zdumieniu coraz nowe objawy życzliwości ze strony zakochanego i zaczyna dochodzić do przekonania, że wszyscy inni przyjaciele i bliscy nic mu właściwie nie dają
w porównaniu z tym człowiekiem, w którego bóg wstąpił.
A kiedy ten dłuższy czas tak postępuje i zbliża się do niego, i styka z nim w salach gimnastycznych i gdzie indziej także, wtedy bić zaczyna źródło owych promieni, które Zeus, w Ganimedesie zakochany, urokiem nazwał, i strumień ich obfity płynie ku temu, który kocha,
wnika weń i wypełnia go po brzegi, a co zostaje, przelewa się, i tak jak wiatr albo echo jakieś
od gładkich a twardych ciał odbite znowu tam wraca, skąd wyszło, tak i strumień piękności
znowu do swego źródła przez oczy – zwyczajna to jego droga do duszy – wraca, a wróciwszy
skrapia pory, którymi się pióra cisnąć zwykły; pióra rosną i oto się dusza kochanka miłością
napełnia. I on już kocha, ale jeszcze sam nie wie kogo. I ani wie, co się z nim dzieje, aniby to
powiedzieć potrafił. Ale jakby się od kogoś choroby oczu nabawił, nie wie, skąd mu to przyszło, i nie wie, że w przyjacielu swym, jakby w zwierciadle, siebie samego ogląda. Kiedy on
jest przy nim, lżej mu, podobnie jak i tamtemu. A kiedy go nie ma, tęskni, podobnie jak i
tamten za nim, bo jest w nim Eros Wzajemny. Ale on go nie nazywa miłością, tylko przyjaźnią, i myśli, że tak jest naprawdę. A pragnie podobnie jak tamten, chociaż nie tak silnie; pragnie go widzieć, czuć, ściskać, całować i leżeć razem blisko. I oczywiście, niezadługo zaczyna to wszystko robić.
Kiedy tak leżą koło siebie, wtedy nieposkromiony koń zakochanego ma niejedno do powiedzenia woźnicy. Za tyle trudów rad by sobie użył choć trochę. A koń wybrańca nic nie

21

mówi, tylko żądza wre i nie wie sam, co ma robić, ściska przyjaciela i całuje za to, że taki dla
niego dobry strasznie; leżą blisko siebie, a jemu tak jest, że nie umiałby niczego ze swej strony odmówić tamtemu, gdyby on czegokolwiek chciał od niego. Ale towarzysz w zaprzęgu i
woźnica ciągną w stronę przeciwną. Mają wstyd i rozum.
Jeśli w nich tedy zwyciężą lepsze strony duszy, wiodące do porządnego życia i do filozofii,
pędzą wtedy obaj żywot w szczęściu i w jedności, panują nad sobą – przyzwoici. Umieli w
swojej duszy ujarzmić to, w czym się jej zło kryło, a wyzwolili to, w czym dzielność. Kiedy
pomrą, skrzydła ich poniosą wysoko; palmę zwycięstwa wzięli w jednym z trzech naprawdę
olimpijskich zawodów, a większego dobra nad to ani rozsądek ludzki, ani szał boski dać
człowiekowi nie zdoła.
Jeżeliby zaś podlejszy jaki żywot wiedli, nie mieli nic wspólnego z filozofią, a dbali o to,
co pochwala wielu, łatwo się im trafić może, że gdzieś przy pijatyce czy innej wesołej sposobności owe nieposkromione rumaki dusze ich zastaną bez straży, zaciągną ich na jedno
miejsce, i ci wezmą wtedy i zrobią to, co wielu chwali jako szczęście. Później się to będzie
powtarzało, choć nieczęsto, bo się ich cała dusza na to nie zgadza.
W przyjaźni żyją z sobą i tacy dwaj, chociaż już nie tak jak tamci, zarówno wtedy, kiedy
ich miłość łączy, jak i potem, kiedy ich miłość przeminie. Uważają obaj, że sobie winni wzajem szacunek i zaufanie największe, którego się nigdy łamać nie godzi, a rozpoczynać wojnę.
W chwili śmierci skrzydeł nie dostaną, ale wyjdą z ciał na poły w piórach; i tak dość wielka
dla nich nagroda za szał miłości. Bo w ciemność i czeluści podziemne nie godziłoby się iść
tym, którzy już stąpali po ścieżkach podniebnych. Więc gdzieś po jasnych drogach chodzą w
szczęściu, a gdy godzina przyjdzie, równocześnie skrzydeł dostają – za to, że kiedyś kochali.
Takie dary, takie skarby boskie przyniesie ci, chłopcze, przyjaźń tego, który kocha. A
pieszczota i poufałość z tym, co nie kocha, rozsądkiem śmiertelnym podlana, skąpą ręką znikome ziemskie dobra ci wydzieli, a czymś tak podłym i niskim, choć to u tłumu zaleta, duszę
ci zaprawi, że się dziewięć tysięcy lat będzie musiała około ziemi kręcić i pod ziemią jeszcze
do rozumu nie przyjdzie.
Oto ci, przyjacielu nasz, Erosie, wedle sił naszych najpiękniejszą i najlepszą oddajemy
powinna pieśń przebłagalną. Jeśli w ogóle, a przede wszystkim w słowach musiała być trochę
poetycka, to tylko ze względu na Fajdrosa. Więc pierwszą mowę mi odpuść, a dając nagrodę
za drugą, nie racz mi w dobroci swej i w łasce odbierać sztuki kochania ani mi jej w gniewie
swym nie popsuj. Daj, żeby mnie piękni ludzie jeszcze więcej niż dzisiaj cenili. A w pierwszej mowie, jeżeliśmy ci coś przykrego powiedzieli, Fajdros i ja, to pomny, że Lizjasz był tej
mowy ojcem i winowajcą, spraw, żeby on takim mowom dał nareszcie pokój, a do filozofii go
za przykładem brata jego Polemarcha nawróć, aby się i ten tutaj człowiek w nim zakochany
przestał chwiać na obie strony, lecz Erosowi i filozofii życie swe poświęcił!
FAJDROS. Modlę się i ja z tobą, Sokratesie; niech się tak stanie, jeżeli tak lepiej dla nas. A
mowę twoją już od chwili podziwiam. O ileż ładniej ją zrobiłeś niż pierwszą! Doprawdy, boję
się, czy mi się Lizjasz teraz nędzarzem nie wyda, nawet gdyby się spróbował mierzyć i jeszcze inną napisał. A wiesz ty, cudowny człowieku, że jego o to pisanie niedawno już nabierał
jeden z polityków w pamflecie. W całym paszkwilu ciągle go pisarzyną przezywa. Więc może się w nim ambicja ruszy i przesianie pisać.
SOKRATES. Eh, to zabawny argument, a przyjaciela swego całkiem nie znasz, jeśli myślisz,
że on sobie wiele robi z besztania. A czy myślisz, że i paszkwilant serio brał to, co mówił?
FAJDROS. Tak to przynajmniej wyglądało, Sokratesie. A zresztą sam wiesz, że najwyższe i
najpoważniejsze figury w państwie wstydzą się pisywać studia i nie lubią pism po sobie zostawiać. Zupełnie ich nie nęci taka sława u potomności; nie chcą kiedyś uchodzić za sofistów.
SOKRATES. Słodki wykręt, Fajdrosie! Nie wiesz, że to poszło od Wielkiego Wykrętu na
Nilu? A oprócz tego, że to wykręt, to i tego nie wiesz, że najbardziej ambitni politycy najwię-

22

cej lubią pisać swoje myśli i zostawiać pismo po sobie. A jak który pisze mowę, to tak kocha
swoich chwalców, że na samym początku wypisuje tych, co go pochwalili.
FAJDROS. Jak to myślisz? Nie rozumiem.
SOKRATES. Nie rozumiesz? Przecież na początku każdej mowy politycznej masz zawsze
imię tych, którzy danego polityka pochwalili.
FAJDROS. Jak to?
SOKRATES. Ano: „Na podstawie uchwały Wielkiej Rady albo Zgromadzenia Ludowego,
albo jednej i drugiej instytucji”, tak się przecież zaczynają mowy polityczne. A ten, co uzasadniał wniosek dany, samego siebie wymienia bardzo uroczyście i pochlebnie o sobie
wspomina, ten pisarz niby; a potem mówi długo i szeroko i popisuje się mądrością przed tymi, którzy go chwalą. No cóż, może inaczej się pisze mowy polityczne?
FAJDROS. No nie.
SOKRATES. Nieprawdaż? I jeżeli uchwalą, to autor wychodzi wesoły z teatru; a jak skreślą i nie
ma co pisać mowy, bo ktoś nie dorósł do tego, to i on ma smutek, i martwią się jego towarzysze.
FAJDROS. I bardzo.
SOKRATES. Więc chyba nie gardzą tą robotą, ale ją podziwiają.
FAJDROS. No pewnie.
SOKRATES. A cóż dopiero, jak się trafi zdolny mówca albo król, a dojdzie do potęgi takiego
Likurga albo Solona, albo Dariusza i nieśmiertelnym zostanie w państwie pisarzem – czyż nie
uważa się sam za równego bogom jeszcze za życia i czy potomni nie myślą o nim tak samo,
kiedy patrzą na te pisma, jakie po sobie zostawił.
FAJDROS. I bardzo.
SOKRATES. Więc weź jednego z takich ludzi, choćby nawet był troszkę nierad Lizjaszowi;
czy myślisz, że on by mu także brał za złe to, że pisuje?
FAJDROS. Oczywiście, że nie, wedle tego, co mówisz; toż musiałby i sam sobie brać za złe
własne upodobania.
SOKRATES. Więc to rzecz oczywista, że samo pisanie mów nie hańbi.
FAJDROS. A co?
SOKRATES. A to, uważam, jeżeli ktoś nie pięknie mówi i pisze, ale haniebnie i źle.
FAIDROS. No oczywiście.
SOKRATES. Więc jakże się to pisze pięknie i nie pięknie? Chcesz, Fajdrosie, i z tego punktu
rozpatrzyć Lizjasza i innych dawniejszych i przyszłych pisarzy politycznych i obyczajowych,
poetów i prozaików?
FAJDROS. Ty się pytasz, czy chcę? A na cóż by człowiek żył, jak nie dla takich przyjemności? Toż przecież nie dla takich, przed którymi się naprzód ma jakąś przykrość albo się w
ogóle nic z nich nie ma. A takie są bodajże wszystkie przyjemności ciała. Toteż się słusznie
przyjemnościami niewolników nazywają.
SOKRATES. No tak – czas mamy, zdaje się. A przy tym uważam, jak tam nad naszymi głowami piewiki, jak to zwykle w upał, śpiewają i coś rozmawiają z sobą, i na nas patrzą z góry.
Gdyby tak widziały, że i my dwaj, jak to niejeden w południe, nie rozmawiamy, a tylko się
jeden z drugim kiwa i jako ciężko myślący usypia oczarowany ich głosami, słusznie by się z
nas śmiały; myślałyby, że to może jakichś dwóch niewolników przyszło do nich, do gospody,
spać jak owieczki w południe koło źródła. A jak zobaczą, że rozmawiamy i umiemy koło nich
jak koło Syren przepłynąć nie oczarowani, to pewnie się ucieszą i przyniosą nam dar, który
im bogowie pozwolili ludziom dawać.
FAJDROS. A jakiż one mają dar? Zdaje się, że tego nie słyszałem.
SOKRATES. O, to nieładnie, żeby przyjaciel Muz czegoś podobnego nie słyszał. Otóż powiadają, że one były niegdyś ludźmi, kiedy jeszcze Muz nie było. A kiedy przyszły Muzy i
zjawił się śpiew po raz pierwszy, taki zachwyt szalony ogarnął niektórych ludzi ówczesnych,
że dla śpiewu zaniedbywali jadła i napoju. Śpiewali tylko i marli, nie zdając sobie z tego sprawy.

23

Od nich pochodzi ród piewików, które od Muz ten dar otrzymały, że się umieją obyć bez
jedzenia. Już od urodzenia nie potrzebują jadła ani napoju, tylko śpiewają wciąż, aż do śmierci, a potem idą do Muz i opowiadają każdej, kto je czcił tutaj na ziemi, Terpsychorze mówią o
tych, którzy jej w chórach cześć oddawali, i pozyskują dla nich łaskę Muzy. Erato się od nich
dowiaduje o naszych sprawach miłosnych, a inne Muzy podobnie, jako że rozmaite są ich
kulty. A najstarszej, Kalliopie, i drugiej z rzędu, Uranii, donoszą piewiki o tych, którzy w
filozofii żyją i muzykę tych dwóch bogiń czczą nade wszystko. Te Muzy, opiekunki nieba i
mów boskich i ludzkich, głos mają najpiękniejszy. Więc z wielu powodów powinno się o
czymś rozmawiać, a nie spać, kiedy jest południe.
FAJDROS. No, to rozmawiajmy.
SOKRATES. Więc może to, cośmy właśnie poruszyli; zastanowić się nad tym, jak się to właściwie mówi dobrą mowę i pisze, a jak złą. Może to rozważymy.
FAJDROS. Oczywiście.
SOKRATES. Więc naprzód, czy nie potrzeba, jeśli mowa ma być dobra i piękna, żeby umysł
autora znał prawdę o tym, o czym autor zamierza mówić.
FAJDROS. A ja, Sokratesie, słyszałem, że kto chce być kiedyś mówcą, temu nie potrzeba
wiedzieć, co jest istotnie sprawiedliwe, ale to tylko, co tłum za sprawiedliwe uważa; tłum
przecież będzie sądził. I nie istotne dobro czy piękno, ale co uchodzi; przecież tym się ludzi
przekonywa i nakłania, a nie prawdą.
SOKRATES. Tych stów lekceważyć nie trzeba, Fajdrosie, które mędrcy mówią, ale się zawsze przyjrzeć potrzeba, co też to oni mówią. Toteż i tych słów teraz nie odrzucimy z góry.
FAJDROS. Słusznie mówisz.
SOKRATES. Więc tak się im przyjrzymy.
FAJDROS. Jak?
SOKRATES. Ano – gdybym cię tak nakłaniał, żebyś sobie konia kupił, bo masz iść na wojnę,
a obaj byśmy nie wiedzieli, co to koń; ja bym tylko tyle wiedział o tobie, że Fajdros uważa za
konia to zwierzę domowe, które ma największe uszy.
FAJDROS. To by śmieszne było, Sokratesie.
SOKRATES. Ale gdzie tam. I gdybym cię tak z zapałem przekonywał i namawiał, ułożywszy
mowę pochwalną na osła, a nazywałbym go koniem, i wywodził, że to najcenniejszy dobytek
i koło domu, i na wojnę, że się znakomicie z niego walczy i on zbroję ci potrafi przynieść i
jego inne rozmaite pożytki wychwalał.
FAJDROS. A to by już było najśmieszniejsze.
SOKRATES. A czyż nie lepiej, gdy przyjaciel jest śmieszny, niż gdy jest straszny i wróg?
FAJDROS. No pewnie.
SOKRATES. A jak taki retor, który nie wie, co jest dobre i złe, a ma przed sobą zgromadzenie, które także tego nie wie, i on je przekonywa i nakłania – nie w takiej marnej sprawie jak
ta, żeby pochwałę osła wygłaszał niby konia – ale jeśli on zło przedstawi jako dobro, a dbając
o opinię tłumu, nakłoni ich do czynu złego, zamiast do dobrego, to jak myślisz, jaki później
plon zbierze sztuka retoryczna z takiego posiewu?
FAJDROS. Oczywiście nieszczególny.
SOKRATES. Ale wiesz, przyjacielu, czy my znowu nie zanadto brutalnie atakujemy sztukę
wymowy? Trochę, to nie szkodzi. Bo ona gotowa powiedzieć: „Cóż wy za głupstwa wygadujecie? Przecież ja nikogo, kto nie zna prawdy, nie zmuszam, żeby się uczył mówić, ale
gdyby się mnie kto pytał o radę, to niech już tamto ma przedtem, a potem dopiero niech mnie
bierze. A to tylko mówię wielkim głosem, że bez mojej pomocy człowiek, który by i znal
byty, bezwarunkowo nie potrafi przekonywać ludzi i nakłaniać żadną inną sztuką”.
FAJDROS. No, czyż nie będzie miała racji? Przecież to słuszne.
SOKRATES. Zgoda, jeżeli tylko mowy, które za nią idą, zechcą jej dać świadectwo, że ona
jest sztuką. Bo tak jakbym słyszał, jak nadchodzą tutaj mowy niektóre i świadczą, że ona

24

kłamie i że nie jest sztuką, ale nieartystycznym rzemiosłem, kwestią rutyny. Aby mówić o
czymś, a nie tykać prawdy, powiada jeden Spartanin, na to nie ma żadnej prawdziwej sztuki i
nigdy takiej nie będzie.
FAJDROS. Dawaj no te mowy, Sokratesie; każ im tu przyjść i rozpytuj, co i jak mówią.
SOKRATES. A to pójdźcie tu, dziateczki, przekonajcie Fajdrosa, który ma także ładne dzieci,
że jeśli nie będzie porządnym filozofem, to i mówić nigdy porządnie nie potrafi o niczym. A
niech odpowiada Fajdros.
FAJDROS. Pytajcie.
SOKRATES. Nieprawdaż, ze sztuka wymowy w ogóle jest sztuką prowadzenia dusz ludzkich
za pomocą mów, i to nie tylko w sądach i jakie tam inne zebrania czy zgromadzenia publiczne, ale i w prywatnych kółkach; jedna i ta sama, czy to o wielkie rzeczy chodzi, czy o małe. A
co jest słuszne, to jest równie cenne w sprawach wielkiej wagi jak i w marnych. Albo jak ty to
słyszałeś?
FAJDROS. Ależ nie tak, na Zeusa, zgoła nie tak, ale najwięcej podobno w sądach mówi się i
pisze wedle prawideł sztuki; mówi się i na zgromadzeniach ludowych. A tak więcej – tom nie
słyszał.
SOKRATES. Aha, toś ty słyszał tylko o sztukach retorycznych Nestora i Odyseusza, które w
wolnych chwilach pod Ilionem spisywali, a o sztukach Palamedesa nie słyszałeś?
FAJDROS. Aj, dalibóg, że Nestora; bo ty z pewnością z Gorgiasza robisz Nestora, a ten
Odyseusz to z pewnością Trazymach i Teodor.
SOKRATES. Może być. Ale im dajmy pokój. A ty powiedz, w sądach oskarżyciele i oskarżeni co robią? Bronią sprzecznych twierdzeń, czy co powiemy?
FAJDROS. Właśnie to.
SOKRATES. I tam chodzi o to, co jest sprawiedliwe, a co niesprawiedliwe?
FAJDROS. Tak jest.
SOKRATES. I prawda, że mówca–artysta potrafi to tak robić, żeby się jedna i ta sama rzecz
tym samym ludziom raz wydawała sprawiedliwą, a jak zechce inaczej, to znowu niesprawiedliwą?
FAJDROS. A czemu nie?
SOKRATES. A na Zgromadzeniu Ludowym to znowu przedstawicielom państwa jedno i to
samo raz potrafi przedstawiać jako dobre, a drugi raz wprost przeciwnie?
FAJDROS. Tak jest.
SOKRATES. No, a czyż my nie znamy takiego Palamedesa z Elei, który tak artystycznie
mówi, że słuchający także głowy tracą i zdaje im się, że jedno i to samo jest równe i nierówne, że jest jedno i że go jest wiele, albo że stoi, to znowu, że się rusza.
FAJDROS. Doskonale go znamy.
SOKRATES. Więc nic tylko w sądach ma swoje pole sztuka sprzecznych twierdzeń i na
Zgromadzeniach Ludowych, ale chyba wszystko, o czym się mówi, obejmuje jedna jakaś
sztuka, jeśli taka istnieje, i ta potrafi każdą rzecz do każdej innej przyrównać w granicach
możliwości, i jeśli ktoś inny takie równania i analogie skrycie przeprowadza, wydobyć je potrafi na światło.
FAJDROS. Nie – jak ty to właściwie mówisz?
SOKRATES. Poczekaj, może ci tak będzie jaśniej: gdzie jest łatwiej o błąd, o pomyłkę: tam,
gdzie się rzeczy bardzo różnią od siebie, czy tam, gdzie mało co?
FAJDROS. Tam, gdzie mało co.
SOKRATES. A jak ci łatwiej przejść niepostrzeżenie do sprzecznego stanowiska: szeregiem
drobnych przejść i odcieni, czy wielkich?
FAJDROS. No, jakżeżby nie?
SOKRATES. Więc kto chce w błąd wprowadzać drugich, a nie ma sam paść jego ofiarą, musi doskonale rozpoznawać podobieństwo bytów i niepodobieństwo.

25

FAJDROS. No,
SOKRATES. A

koniecznie musi.
może on potrafi, chociaż prawdy sam o każdej rzeczy nie zna, rozpoznać w
drugich drobne i wielkie analogie między nie znanymi mu naprawdę bytami?
FAJDROS. To niemożliwe.
SOKRATES. A nieprawdaż, że jeśli ktoś wydaje sądy niezgodne z rzeczywistością i jest w
błędzie, to widocznie stan ten wywołało u niego pewne podobieństwo, winny temu pewne
analogie między rzeczami?
FAJDROS. Tak bywa.
SOKRATES. Więc czyż i artysta nawet potrafi przejść drogą subtelnych odcieni i drugiego odwieść poprzez analogię od tego, co w każdym wypadku istotnie jest, do czegoś z tym sprzecznego, i
czy sam przy tym nie popadnie w błąd, jeśli nie wie, czym jest naprawdę każdy byt?
FAJDROS. To niepodobna.
SOKRATES. A więc, przyjacielu: sztuka wymowy u takiego, co prawdy nie zna, a żyje tylko
opinią, to nie będzie żadna sztuka, tylko śmiech.
FAJDROS. Coś niby tak.
SOKRATES. Więc jeżeli chcesz, to popatrzmy do mowy Lizjasza, masz ją przy sobie, i
weźmy te, któreśmy sami mówili. Zobaczmy, jakie tam będą wady artystyczne i zalety.
FAJDROS. Ach, to doskonale; bo tak jakoś sucho, goło teraz mówimy, bez żadnych przykładów.
SOKRATES. A wiesz, to ciekawy przypadek. Tutaj w tych dwóch mowach gotów się znaleźć
przykład na to, jak to ktoś, co zna prawdę, robi figle i nabiera słuchaczów. Ja sądzę, Fajdrosie,
że winny temu tylko bóstwa tego miejsca, a może być, że to ci zausznicy Muz, co nam tu nad
głową śpiewają, tak nas w prezencie natchnęli. Bo gdzież ja; ja nie mam nic wspólnego z
żadną sztuką wymowy!
FAJDROS. No, no, niech ci będzie. Żebyś tylko jasno mówił.
SOKRATES. Proszę cię, przeczytaj no początek mowy Lizjasza!
FAJDROS. „O co mi chodzi, wiesz, i że za właściwe uważam taką rzecz pomiędzy nami, toś
słyszał. Sądzę zaś, że nic powinno mnie omijać to, czego pragnę, dlatego że właśnie zakochany w tobie nie jestem. Toż takiemu później żal każdej...”
SOKRATES. Czekaj! Przecież gdzie on błądzi i jaka tu wada artystyczna, potrzeba powiedzieć. Nie?
FAJDROS. Tak jest.
SOKRATES. Czyż to nie jest oczywiste, że w kwestiach tego rodzaju na jedną wszyscy
zgodnie patrzymy, a na drugą rozbieżnie?
FAJDROS. Może być, że ja rozumiem, co ty mówisz; tylko powiedz jeszcze trochę jaśniej.
SOKRATES. Bo niech ktoś wymieni na przykład żelazo albo srebro, to czyż nie mamy wtedy
wszyscy jednego i tego samego na myśli?
FAJDROS. Zupełnie.
SOKRATES. A cóż, jeśli wymieni sprawiedliwość lub dobro? Nieprawdaż, że wtedy jeden
idzie tam, drugi sam i nie zgadzamy się z sobą nawzajem ani nawet sami z sobą.
FAJDROS. Zupełnie tak.
SOKRATES. W niektórych tematach się zgadzamy, a w innych nie?
FAJDROS. Tak.
SOKRATES. A w którychże łatwiej nas w pole wywieść i w których jest większe pole dla
artyzmu mówcy?
FAJDROS. Oczywiście w tych niepewnych, które się mienią w oczach.
SOKRATES. Więc kto chce opanować sztukę wymowy, ten przede wszystkim to powinien
systematycznie rozróżniać i chwytać jakieś charakterystyczne cechy jednej i drugiej formy:
zarówno tej, która się ludziom w oczach mieni, jak i tej, co nie.
FAJDROS. Piękną by formę miał przed oczyma duszy taki, który by to zawsze chwytał.

26

SOKRATES. A potem myślę, że jak ma z czymkolwiek do czynienia, to nie powinien nigdy
przeoczać, tylko bystro spostrzegać, do jakiego też rodzaju należy to, o czym ma mówić.
FAJDROS. No, no.
SOKRATES. A cóż Eros? On, powiemy, należy do tych niepewnych, co to się mienią w
oczach, czy nie?
FAJDROS. Ależ do niepewnych, oczywiście. Cóż ty myślisz? Czy on by ci był inaczej pozwolił na to, coś o nim mówił niedawno, że jest nieszczęściem dla wybranego i dla zakochanego, a zaraz potem, że jest największym dobrem?
SOKRATES. Toś doskonale powiedział, ale jeszcze i to powiedz – bo ja, wiesz, dobrze nie
pamiętam przez to, że we mnie bóg był wstąpił – czy ja Erosa określiłem na początku mowy?
FAJDROS. Ależ na Zeusa, doskonale, i to jak!
SOKRATES. To dopiero! To powiadasz, że o tyle większymi artystkami byłyby Nimfy, córki
Acheloosa, i Pan, syn Hermesa, niż Lizjasz, syn Kefalosa. A może nie – może to i sam Lizjasz to zrobił: zmusił nas na początku mowy do tego, żeśmy Erosa pojęli jako jakiś jeden
byt, tak jak on chciał, i stąd już poszedł cały porządek dalszych mów. Pozwól, może znowu
przeczytamy początek jego mowy?
FAJDROS. Jak myślisz: ale czego ty szukasz, tego tam nie ma.
SOKRATES. Ale czytaj no – żebym ja jego samego słyszał.
FAJDROS. „O co mi chodzi, wiesz, i że za właściwą uważam taką rzecz pomiędzy nami, toś
słyszał. Sądzę zaś, że nic powinno mnie omijać to, czego pragnę, dlatego właśnie, że zakochany w tobie nie jestem. Toż takiemu później żal każdej wyświadczonej przysługi, skoro
tylko żądzę nasyci...”
SOKRATES. Oj, zdaje się, że długo byśmy szukali, nimbyśmy znaleźli to, o co nam chodzi.
Toż ten nawet nie z początku, tylko jakoś od końca, w drugą stronę, chce przez tę mowę płynąć i zaczyna od tego, co by zakochany już po wszystkim, na samym końcu, mógł mówić do
kochanka. A możem głupstwo palnął, Fajdrosie, ukochana głowo?
FAJDROS. No, tak jest, Sokratesie; toż właśnie o koniec chodzi w jego mowie.
SOKRATES. Ee, a poza tym? Ty nie zauważasz tego niechlujstwa myślowego w tej mowie?
Cóż myślisz, że to, co tam jest na drugim miejscu, z jakiejś konieczności musiało stać właśnie
na drugim, czy równie dobrze jakiekolwiek inne zdanie?
Ja się na tym nie rozumiem, więc mi się zdawało, że autor z całą bezczelnością pisze sobie
to, co mu ślina na język przyniesie. A ty uważasz, że mu pewna konieczność literacka kazała
kłaść jedno po drugim w tym właśnie porządku?
FAJDROS. Zanadtoś łaskaw, jeżeli myślisz, że ja potrafię jego pracę tak jasno rozebrać.
SOKRATES. Ale ci to będzie jasne, że każda mowa, tak jak zwierzę, musi się jakoś trzymać
kupy, musi stanowić jakieś ciało indywidualne; nie może być bez głowy i bez nóg, ale powinna mieć tułów i kończyny dobrane do siebie i z góry określone całością.
FAJDROS. Jakżeby nie?
SOKRATES. Więc patrzaj na mowę swego znajomego, czy jest taka, czy nie taka. A zobaczysz,
że ona całkiem laka jak ten epigram, który, jak powiadają, ma być na grobie Midasa we Frygii.
FAJDROS. Jaki to epigram i co w nim jest takiego?
SOKRATES. Tam jest to:

Spiżową jestem dziewicą; leżę na grobie Midasa.
Jak długo płyną strumienie i drzew się zielenią korony,
Stąd się nie ruszę; tu leżąc, na grobie Izami skropionym,
Mówię każdemu, kto idzie, że Midas tu pochowany.
Że tu wszystko jedno, co z tego naprzód przeczytasz, a co na końcu, to pewnie zrozumiesz, co?
FAJDROS. Ty kpisz z naszej mowy, Sokratesie!

27

SOKRATES. No to dajmy mu spokój, abyś się nie gniewał – chociaż w nim jest mnóstwo
przykładów; tylko patrzeć, a można by się wiele nauczyć, jak nie należy pisać. A weźmy te
inne mowy. Bo zdaje mi się, że tam w nich byty rzeczy ciekawe i nadawały się do dyskusji o
retoryce.
PAJDROS. Które, myślisz?
SOKRATES. Byty przecież sprzeczne do pewnego stopnia. Jedna mówiła, że należy folgować temu, który kocha, a druga, że temu, co nie.
FAJDROS. A tak; wybornie, po junacku!
SOKRATES. Przesłyszało mi się, żeś prawdę powiedział: po wariacku. A właśnie tego szukałem. Bośmy powiedzieli, że Eros to pewnego rodzaju szaleństwo. Nieprawdaż?
FAJDROS. Tak.
SOKRATES. A szaleństwo ma formy dwie: jedna pochodzi z choroby – ludzkiej, a druga z
boskiego wyrzeczenia się zwyczajów i obyczajów ludzkich.
FAJDROS. Tak, tak.
SOKRATES. A boski szał, wedle czterech bóstw, na czteryśmy części podzielili i prorocze
natchnienia przypisaliśmy Apollinowi, Dionizosowi mistyczne, Muzom zaś poetyckie, a o
czwartym szale od Afrodyty i Erosa, o szale miłości powiedzieliśmy, że jest najlepszy, a potem zaczęliśmy szał miłosny jakimiś dzikimi obrazami malować; możeśmy tam i prawdy jakiej dotknęli po drodze, ale zaraz się przeszło do czego innego, wmieszało się tu i ówdzie
jakąś myśl nie od rzeczy i w końcuśmy hymn niejako wznieśli przyzwoicie i pobożnie na
cześć mojego i twojego, Fajdrosie, pana, Erosa, opiekuna pięknych chłopców.
FAJDROS. Bardzo mi to miło słyszeć.
SOKRATES. Więc weźmy stąd ten ustęp, jak to mowa zaczęła przechodzić od nagany do pochwały.
FAJDROS, Jak to mówisz?
SOKRATES. Wiesz, mnie się zdaje, że tamto reszta to byty żarty; ale to, co się tak przypadkiem w rozmowie zrobiło: te dwie formy – gdyby tak można artystycznie ująć to, co w nich
siedzi, to by była miła rzecz.
FAJDROS. W których to?
SOKRATES. A tak: spojrzeć z góry i sprowadzić jednym rzutem oka szczegóły tu i tam rozsypane do jednej istoty rzeczy; potem by człowiek każdy szczegół określił i dopiero byłoby
jasne, o czym za każdym razem mówi; tak jak teraz się mówiło o Erosie. Naprzód określenie:
czym jest. Może dobrem, może złem, to inna rzecz. Ale dopiero potem mowa mogła być jasna
i mogło się w niej jedno z drugim zgadzać.
FAJDROS. A druga forma to która, powiadasz, Sokratesie?
SOKRATES. A znowu tak móc ciąć, dzielić na formy, na członki, jak urosły, i nie próbować
łamać żadnej części, jak to lichy kucharz robi. Ale tak jak te nasze mowy przed chwilą; w
nich się przecież ujęło nierozumną część duszy w jakąś jedną wspólną formę i tak jak z jednego ciała wyrastają dwie strony równoważne: jedna się nazywa prawą, a druga lewą, tak i te
mowy obydwie pojęty nierozum nasz jako tkwiącą w nas jedną formę, a potem pierwsza z
nich odcięła część lewą i znowu ją rozdziela na dwie, i znalazła w końcu między nimi taką,
powiedzmy, całkiem lewą stronę miłości i tę też ganiła zupełnie słusznie, a druga nas poprowadziła na prawą stronę szaleństwa, równoważną tamtej, i wyszukała miłość w pewnym sensie boską; postawiła nam ją przed oczy i pochwaliła, jako że jej zawdzięczamy największe
dobro.
FAJDROS. Bardzo słusznie mówisz.
SOKRATES. Ja to i sam ogromnie lubię, Fajdrosie. Ja przepadam za podziałami i uogólnieniami; inaczej nie umiałbym mówić ani myśleć. A jak mi się kiedy zdaje, że ktoś inny umie
widzieć całość i jej części organicznie związane, to za nim chodzę krok w krok, „jakbym ślad
boga napotkał”. Ale czy tych, którzy to umieją, słusznie czy niesłusznie nazywam, to bóg

28

raczy wiedzieć. Dotąd ich nazywałem dialektykami. A teraz tych, co się od ciebie i od c Lizjasza nauczą, powiedz, jak tych trzeba nazywać? Czy to, to jest sztuka wymowy: to, czym
się Trazymach posługuje i inni? Tak mądrze mówią i drugich tak uczą, że ci im z dobrej woli
grube pieniądze przynoszą, jak królom jakim?
FAJDROS. A, oni są zupełnie jak królowie, ale całkiem się nie rozumieją na tym, o co ty się
pytasz. A tamten rodzaj, zdaje mi się, że całkiem dobrze nazwałeś: dialektyką. Ale retoryka
jakoś ciągle jeszcze przed nami ucieka.
SOKRATES. Jak powiadasz? Ładne to musi być, to coś, co by oprócz tamtych rzeczy zostało, a miałoby być mimo sztuką! W każdym razie nie traktujmy tego lekko. Ale powiedz, co
właściwie może być jeszcze poza tym w retoryce?
FAJDROS. Bardzo wiele, Sokratesie. To wszystko, co jest w podręcznikach retoryki.
SOKRATES. Dobrze, żeś przypomniał. To pewnie będzie to, że wstęp mówi się na początku.
To mówisz, co? Takie subtelności techniczne!
FAJDROS. Tak.
SOKRATES. A potem jakaś ekspozycja, potem dowody, po trzecie świadectwa, a po czwarte
prawdopodobieństwa. I podobno jakieś potwierdzenie i poboczne potwierdzenie ma mówić
ten nieoceniony majster mów z Bizancjum.
PAJDROS. Ty myślisz o Teodorze? To zasłużony człowiek.
SOKRATES. Jeszcze jak! I jak robić replikę główną i poboczną w oskarżeniu i w obronie. A
ślicznego Euenosa z Paros nie wyprowadzimyż na plac, tego, co to pierwszy wynalazł „doniesienia wstępne” i „pochwały uboczne”? Niektórzy powiadają, że on nawet i „besztania
uboczne” miał wierszem mawiać, taką miał pamięć; to mądry człowiek! A Tizjaszowi i Gorgiaszowi dajmy pokój. Ci niech śpią, ci, co to uważali, że prawdopodobieństwo więcej warte
niż prawda, a siłą wymowy tego dokazywali, że się to, co małe, wydawało wielkie, a co wielkie, jak małe, a co najnowsze, wygląda to jak stare, a co sprzeczne, jak nowe; i ową zwięzłość
mów wynaleźli i to rozwodzenie się bez końca nad wszystkim. Jak to raz Prodikosowi opowiadałem, to się śmiał i mówił, że on tylko sam jeden wynalazł to, czego potrzebuje szt

Podobne prace

Do góry