Ocena brak

PIES

Autor /Olech Dodano /09.04.2012

Jest najstarszym zwierzęciem domowym, rozpowszechnionym na całym świecie, pochodzącym od wilka, a może też i od szakala. Jego praformy w różnych okresach paleolitu, w różnych okolicach Azji i Afryki, dały początek rozmaitym rasom psów. Pies znany był też w praojczyźnie ludów indoeurop. (gr. kyon, łac. canis, nm. Hund,ir. chien pochodzą z tegoż źródła). Jako towarzysz człowieka, jego obrońca i pomocnik, zjawia się już w napisach klinowych Mezopotamii od 4000 pne.

W staroż. krajach śródziemnomorskich był rozpowszechnionym zwierzęciem domowym, istniejącym w licznych rasach. Grecy i Rzymianie byli, ogólnie wziąwszy, wielkimi psiarzami, choć zapewne bardziej niż my gardzącymi płaszczeniem się, służalczością i bezwstydem psa, ale podobnie jak my ceniącymi jego wierność (zob. niżej Argos; Majra).

Nie zaginęła pamięć o psie Ksantyposa (ojca Peryklesa), który płynął przy galerze swego pana do Salaminy, kiedy Ateńczycy musieli opuścić swoje miasto, i został pogrzebany przez niego na przylądku nazwanym Kynossema gr., 'grób psa*.

Aleksander Wielki miał nazwać jedno z założonych przez siebie miast, Peritas, imieniem swego ulubionego psa. Znamy wiele wzruszających napisów na grobach psów, a jeden przypisuje się wielkiemu Simonidesowi z Keos; było to epitafium Likas, tesalskiej suki myśliwskiej, rozpoczynające się tak: „Myślę, że teraz jeszcze, gdy już leżysz w grobie, o łowczyni, dzikie zwierzęta lękają się twych białych kości." Święte psy trzymano w sanktuarium Asklepiosa w Epidaurze, gdzie, podobnie jak święte węże, miały leczyć pacjentów lizaniem.

W Rzymie ceniono psy jako obrońców, zwł. wielkie psy lakońskie i z Molossów, ale nie brakło tam maleńkich psów pokojowych, maltańczyków i melitańczyków, ulubieńców kobiet. Pliniusz w swej Historii naturalnej przytacza wiele anegdot o psiej wierności.

Sprowadzano też psy z Brytanii, a irlandzkich owczarków (łac. canis Scoticus) używano w cyrkach do walk z dzikimi zwierzętami. W sztuce śrdw. pies symbolizuje wierność. Przedstawiano go u stóp św. Bernarda; liżącego rany św. Rocha; noszącego pochodnię przed św. Dominikiem. Wyobrażany w plastyce u stóp kobiet symbolizował czułość i wierność, podobnie jak lew u stóp mężczyzn - odwagę i wspaniałomyślność.

Na wizerunkach krzyżowców pies oznaczał, że podążają oni za sztandarami Boga, tak jak pies za swym panem. W dawnej Polsce znano liczne rasy psów, brytany, kundle, psy dworowe, pasterskie, pieski pokojowe, ale najwyższą cenę i znaczenie miały dobre psy myśliwskie: „Za charta nic to nie jest dać i parę koni." Rozróżniano psy polskie, francuskie, litewskie i inflanckie, lega we (wyżły), gończe (ogary), taksy (jamniki), pijawki na grubego zwierza i wiele in. Zob. też Cerber; Diogenes (Pies); Psie Pole.

Argos stary, wierny pies Odyseusza; w Odysei, 17, Homer opisuję, jak Argos, niegdyś piękny pies myśliwski, dziś wzgardzony, oblepiony wszami, na kupie gnoju, poznaje swego pana, wracającego po 20 latach z wojny, i umiera z radości. Bran pies Fingala. Cavall ulubiony pies króla Artura (zob.). Czy to pies, czy to bies? z refrenu satyrycznego wiersza Juliusza Słowackiego:

Szło dwóch w nocy z wielką trwogą,

Aż pies czarny bieży drogą.

Czy to pies?

Czy to bies?

Nie wiadomo co, czyli Romantyczność, 1-4.

Diament zob. Newton. Doczeka się pieska gałąź dawn. przysł.: w dawnym prawie, opartym na Biblii, Ex. 21,28, a zniesionym w Polsce dopiero w XVIII w., stosowano karę śmierci dla zwierząt oskarżonych o zabicie człowieka a. inne szkody; por. niżej Labes. Dragon zob. niżej Pies (z Montargis). Francuski piesek przen. ktoś rozpieszczony, delikacik, jak fr. i ang. pieski pokojowe, sprowadzane często do Polski w XVII w. Gelert zob. niżej: Pies, dziecko i wilk.

Ketmir, Katmir, Katmer, Kratim, Kratimer, Al Rachim, pies Siedmiu (zob. Siedem) Śpiących z Efezu, który wg tradycji muzułm. jest jedynym psem, jaki dostał się do nieba, gdyż towarzyszył młodzieńcom, którzy spali przez 309 lat, i pilnował ich, przez cały czas stojąc, nie śpiąc, nie jedząc i nie pijąc.

Kiopek piesek Stanisława Augusta Poniatowskiego. Stanisław Trembecki napisał w Grodnie w 1796 (w imieniu Józefa Bielawskiego, co było jednym z ogniw żartobliwej zabawy poetyckiej) Portret Kiopka, szpica faworytnego króla Stanisława Augusta, gdzie porównuje Bielawskiego z Kiopkiem, który służy najwierniej, o nic nie prosi".

Kto mnie kocha, ten kocha i mego psa, łac. qui me amat, amat et canem meum, z Kazania 1,3, Na święto iw. Michała św. Bernarda; trzeba przyjmować ludzi wraz z ich zaletami i wadami, brać (akceptować) takimi, jacy są. Kusy i Sokół charty Rejenta Bolesty i Asesora w Panu Tadeuszu Mickiewicza.

Labes w komedii Osy (422 pne.) Arystofanesa pies, któremu wytoczono sprawę sądową o kradzież sera. Lelaps zob. Kefalos i Pro kris. Lepszy pies żywy aniżeli martwy lew z Biblii, Eklezjastes, 9,4. Majra zob. Ikarios. Między psem a wilkiem zob. Szary (Szara godzina).

Na psa urok a. Bez uroku formułka, której wypowiedzeniem starano się, wg ludowych wierzeń magicznych, do dziś nie całkiem wygasłych, „odczynić", odwrócić zło, jakie przynieść mogła „zła siła" zawistnego oka ludzkiego; dziś wyraża tylko szczerość podziwu (na widok zdrowego dziecka, ładnego zwierzęcia domowego itd.) i brak zawiści. Ortos zob. Geryon.

Peritas zob. wyżej. Pies Alkibiadesa. Plutarch opowiada, że wódz i polityk ateński Alkibiades, ok. 450-404 pne., miał wielkiego i pięknego psa, którego gł. ozdobą był ogon. Alkibiades kazał mu go jednak uciąć, aby Ateńczycy mówili raczej o ekscentryczności Alkibiadesa, niż zajmowali się wyszukiwaniem jakichś jego poważniejszych wad.

Pies andaluzyjski, fr. Un Chien Andalou, słynny krótki niemy film (1928) Luisa Bunuela i Salvadora Dali, z kadrami o wielkiej sile poetyckiej i erotycznym humorze, z pamiętnym szokującym obrazem przecinanego oka; z Pierre Batcheffem jako rowerzystą, Dalim jako księdzem i Bunuelem jako człowiekiem z brzytwą. Film finansowany przez matkę Bunuela.

Pies Baskerville'ów, ang. The Hound oftheBaskervilles, jedna z najsłynniejszych powieści kryminalnych (1902, wyd. pol. 1903) z serii Przygód Sherlocka Holmesa Sir Artura Conan Doyle'a.

Pies, bo nie pieje, łac. canis a non canendo, staroż. żart. paradoksalna etymologia od cechy, której brak; absurdalna derywacja, nielogiczne wyjaśnienie; łac. canis 'pies' pochodzić by miało od canere 'śpiewać', bo nie śpiewa (!); por. Las (bo nie lśni).

Pies, dziecko i wilk. Ulubiony motyw bajeczny pochodzący z Indii, gdzie zamiast psa występuje ichneumon, a zamiast wilka czarny wąż. W Hitopadesie (zob.) w miejsce psa mamy wydrę, u Arabów-łasicę, u Mongołów - tchórza, u Persów-kota itd. Tenże motyw występuje w Gęsta Romanorum i w in. utworach.

W Walii tradycyjna opowieść ze wsi u stóp Snowdonu, masywu w Górach Kambryjskich, gdzie miał swą siedzibę Llewelyn Wielki, 1173-1240, książę walijski, przyjaciel króla Jana, od którego otrzymać miał wspaniałego ogara Gelerta. Pewnego razu ulubiony pies zapodział się królowi na polowaniu; po powrocie do domu król ujrzał Gelerta zbroczonego krwią, łóżeczko dziecka w nieładzie, a dziecka nie było.

Sądząc, że ogar pożarł niemowlę, Llewelyn zabił psa mieczem. Dziecko, zbudzone jękiem umierającego psa, zaczęło wołać spod stosu pościeli, pod łóżeczkiem zaś znaleziono olbrzymiego wilka zagryzionego przez Gelerta. Historia ta stała się tematem słynnej ballady (1811) Bethgelert, czyli Grób charta Williama Roberta Spencera.

Pies dowodny, łowiskowy wszechstronny pies myśliwski, który wystawia i aportuje ptactwo oraz goni po sfarbowanym tropie za grubszą zwierzyną, zazw. wyżeł. Pies gra wydaje głos, idąc za tropem.

Zrazu odzew dźwięczący, rześki: to pobudka;

Potem jęki po jękach skomlą: to psów granie.

A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, 4, 675-76.

Pies Ksantyposa zob. wyżej. Pies Mały, łac. Canis Minor, konstelacja równikowa, w Polsce widzialna zimą; jej najjaśniejszą gwiazdą jest Procjon.

Pies morski zob. Morski. Pies na coś, na kogoś (ktoś jest) ktoś bardzo lubi coś, kogoś; ktoś jest bardzo surowy, wymagający w stosunku do czegoś, do kogoś.

Pies na sianie, pies ogrodnika, który sam tego siana czy tej kapusty nie zje, a innemu nie da; w bajce Ezopa Pies i konie pies siedzi w żłobie i nie dopuszcza koni do owsa; przen. sam nie skorzysta, a innych nie dopuści.

Pies ogrodnika, hiszp. El perro del hortelano, komedia (Madryt ok. 1618, wyst. pol. Łódź 1949) Lope de Vegi, w której tym „psem" jest piękna i bogata hrabina Diana de Belflor. Dowiedziawszy się o uczuciach łączących jej sekretarza Teodora z jej dworką Marcelą, ogarnięta zazdrością, oświadcza mu się, aby go po chwili, jako człowieka z nizin, odtrącić, a potem znów pragnąć.

Pieska śmierć zob. Śmierć. Pies szczeka, a karawana idzie dalej jedno z licznych przysłów podobnej treści, jak: „Pies szczeka, a wiatr niesie", „Psy wyją, a księżyc świeci" czy „Wolno psu na Pana Boga (a. bożą mękę) szczekać." Cytowane przez Marcelego Prousta w W cieniu zakwitających dziewcząt, 1, 45 (1918), jako „przysłowie arabskie".

Pies Wielki, łac. Canis Maior, konstelacja nieba płd., w Polsce widzialna zimą, pod Orionem, zwana dlatego Psem Oriona; zawiera najjaśniejszą gwiazdę nieba, Syriusza (zob.).

Pies z Montargis, imieniem Dragon, z fr. legendy, należał do dworzanina króla fr. Karola V, Aubry de Montdidiera, który został w 1371 zamordowany przez Richarda de Macaire w lesie pod Montargis (dziś dep. Loiret). Zachowanie się Dragona, który warczał i napadał na Macaire'a, ilekroć go spotkał, wzbudziło podejrzenia. Król zarządził pojedynek sądowy między Macairem i psem. Macaire został pokonany, a po przyznaniu się do zbrodni stracony. Opera (1835) Karola Kurpińskiego.

Pies z nim(i) tańcował zob. Taniec. Pluto wielki, sympatyczny, ale głupi pies, towarzysz Myszki Miki (zob. Mysz) z filmów rysunkowych Walta Disneya. Pod (zdechłym) psem (czuć się) marnie, źle, fatalnie.

Przyjdzie na psa mróz przysł., jeszcze zaznasz biedy, utrapienia, kłopotów. Psia gwiazda zob. Kanikuła; Syriusz. Psie głosy nie idą pod niebiosy przysł., modlitwa złego jest bezskuteczna; opinie nieuków nie są brane pod uwagę.

Psie krasomówstwo, łac. canina eloąuentia, oszczerstwo, potwarz; sentencja rz. patrycjusza i męża stanu Klaudiusza Appiusza Cekusa (Caecus), z IV—III w. pne. Psi go zjedli dawne przysł., zrujnowany przez koszta własnej psiarni. Psim swędem (żyć, wykręcić się) łatwo, tanim kosztem, bez zachodu, sprytnie.

Psi nos zawsze zimny zob. Noe (Nos psa). Psy Akteona zob. Akteon. Psy łowieckie, myśliwskie. Ich specjalizacja postępowała w miarę zmian w sposobach łowów. Już w staroż. Egipcie znane były psy gończe (ogary, charty), w Grecji i Rzymie legawce, z których później rozwinęły się rasy pointerów, seterów, gryfony i niektóre nm. wyżły.

Rozwój strzelby myśliwskiej spowodował hodowlę posokowców (tropowców), jak psy bawarskie, hanowerskie, ang. bloodhoundy, wyżły ras kontynentalnych, jamniki i teriery; później płochaczy (np. spaniele), norników (norowców), jak jamniki i szorstkowłose teriery, i dzikarzy: wyżły, foksteriery i jamniki, oraz dla oszczędzenia psów rasowych, bezrasowe kundle i dwurasowe pokurcze; zob. też wyżej o psach w Polsce.

Psy wieszać (na kimś) obmawiać, oczerniać kogoś niesłusznie, szkalować; prawdop. kalka językowa z nm.; w śrdw. Niemczech stosowano jako karę szczególnie hańbiącą wieszanie przestępcy (a. topienie) razem z bezdomnymi psami. Psy wojny okropności wojny, zwł. klęska głodu, ogień i śmierć.

Psy z Fo ulubione chińskie figurki porcelanowe produkowane od czasów dynastii Ming, mityczne zwierzęta obronne, groźnie szczerzące zęby a. bawiące się piłką lub szczenięciem; zazw. koloru zielonego, zwane także: Lwie Psy z Fo.

Scypion i Berganza, hiszp. Cipión y Berganza, dwa psy, które są uczestnikami słynnej Rozmowy psów (Coloąuio de losperros), żartu lit. zamieszczonego w Nowelach przykładnych (Novelas ejemplares; 1613) Cervantesa, jako dodatek do krótkiego opowiadania Oszukańcze małżeństwo {El casamiento enganoso).

Campuzano ożenił się z oszustką, która uciekła, obdarzywszy go wprzód brzydką chorobą; twierdzi on, że będąc w szpitalu, podsłuchał rozmowę dwóch psów, Scypiona i Berganzy, którą udało mu się zapisać. Opowiadały sobie wzajem swe życiowe przygody w stylu powieści pikaryjskiej, zdradzając nie byle jakie wykształcenie lit. i znajomość natury ludzkiej.

Strzeż się psa z Lizy straty, 1215, (zob.) Arystofaneśa; łac. cave canem jest także b. dawne; napis inkrustowany w mozaice u wejścia do jednego z domów pompejańskich.

Tracki pies zob. Zoil. Tu jest pies pogrzebany, nm. da liegt der Hund begraben, przen., w tym rzecz, w tym sęk, o to właśnie idzie. Twój pies, twój owies dawn. przysł.; wprawdzie to twój pies, ale także twój owies, nie depcz więc go i nie łam, goniąc w myśliwskim zapale za przepiórką czy zającem.

Użyć jak pies w studni, do której, spragniony wody, skoczył, ale z której się wydostać nie mógł; źle spędzić czas. Wszystko schodzi na psy wszystko marnieje; ulubione od starożytności powiedzenie ludzi starych na temat aktualnych stosunków na świecie.

Zdechł pies zwrot przysłowiowy; sprawa skończona, wszystko przepadło, nie ma rady, nie ma wyjścia. Ze psy w rząd, z kotki w taniec dawne przysł.; z szelmami w kolejkę do trunku, z dziewkami w tany.

I psa mijaj śpiącego na barłogu cicho;

Jeżeli go obudzisz, pewnie na swe licho.

W. Potocki, Niechaj śpi pijany, 13-14.

Podobne prace

Do góry