Ocena brak

PIERŚCIENICE (Annelida)

Autor /Sabayyy Dodano /30.07.2013

Typ zwierząt bezkręgowych, liczący około 10 tys. gatunków. Pierścienice dzieli się na trzy podgromady: wielosz-czety (Polycheta), skąposzczety (Oligocheta) i pijawki (Hirudinea). W niektórych systemach taksonomicznych wyróżnia się również czwartą gromadę - prapierśoienice (Archiannelida).

Kształt ciała pierścienic jest robakowaty, wydłużony, w niewielkim stopniu spłaszczony grzbie-to-brzusznie. Najbardziej charakterystyczną cechą tego typu jest metameryzacja, czyli podział ciała na szereg członów .(metamerów, pierścieni). W rozwoju zarodkowym obowiązuje pełna metameryzacja, dotycząca również narządów wewnętrznych, z wyjątkiem przewodu pokarmowego. Przez całe życie osobnika zachowuje się ona tylko u prymitywniejszych form, u reszty gatunków występują modyfikacje, z których najczęstszą jest powstanie jednolitej —> celomy.

Poszczególne segmenty mogą być do siebie podobne (segmentacja homonomiczna) lub różnić się od siebie (segmentacja heteronomiozna). U skąposzczetów i pijawek segmenty zawierąjace gruczoły płciowe tworzą zgrubienie zwane siodełkiem. Zawsze odmienny jest pierwszy segment (prostomium) i ostatni (pygidium). Wśród segmentów można wyróżnić odcinek głowowy i tułowiowy ciała. Tułów jest zbudowany z różnej liczby segmentów, dochodzących nawet do kilkuset. Na każdym z nich występują przynóża, zwane parapodiami. U niektórych pijawek i skąposzczetów parapodia są zredukowane. U form wodnych wyrastają na nich skrzela.

Budowa wewnętrzna charakteryzuje się mniejszą homogenicznością. Ciało z zewnątrz pokrywa naskórek, zawierający liczne gruczoły, czasem orzęsiony. Pod nim leżą mięśnie, głównie gładkie, te szczególnie aktywne - poprzecznie prążkowane. Mięśnie tworzące wór powłokowy głównie układają się w dwóch warstwach; okrężnie w zewnętrznej i podłużnie w wewnętrznej, część z nich stanowi umięśnienie parapodiów. Dodatkowo występują mięśnie przecinające jamę ciała. Dominuje wtórna jama ciała, wyścielona nabłonkiem zwanym nabłonkiem perytonealnym i wypełniona płynem. Nabłonek tworzy przegrody otrzewnowe, na których jest zawieszony układ pokarmowy oraz przegrody (disseptimenta), oddzielające od siebie poszczególne segmenty.

U części gatunków disseptimenta zanikają w stadium dojrzałym osobnika. Płyn celomatyczny wraz z worem powłokowym tworzą szkielet hydrostatyczny. Ciśnienie płynu, nadające odpowiednią sztywność struktury, zapewnia ciągły przykurcz mięści. Koordynacja pracy mięśni okrężnych i podłużnych pozwala na wykonywanie ruchów robaczkowych (—> perystalty-ka), zapewniających lokomocję, szczególnie u gatunków pozbawionych odnóży.

Centralny układ nerwowy tworzy para zwojów mózgowych. Z nich wychodzi, otaczająca przełyk, obrączka okołoprzełykowa, łącząca się z parzystymi zwojami podprzełykowymi. Od nich odchodzą wdłużne pnie ze zwojami segmentalnymi, połączonymi w każdym segmencie poprzecznymi komisurami. Taki układ nerwowy nazywamy drabinkowym. Formy dojrzałe, np. pijawek czy skąposzczetów, mogą mieć skrócone, a nawet zlane ze sobą zwoje segmentalne.

Narządy zmysłów są liczne, wrażliwe na światło, dotyk i bodźce chemiczne. Układ pokarmowy mający formę rury przechodzącej przez całe ciało i zaopatrzony we własną mięśniówkę, jest podzielony na trzy części: jelito przednie, środkowe i tylne. Jelito przednie zróżnicowane jest na gardziel i przełyk. Pijawki mają uchyłki przedniego jelita służące do magazynowania pokarmu. W jelicie środkowym występuje podłużny fałd zwiększający powierzchnię trawienia.

Gatunki wodne pierścienic oddychają za pomocą skrzel umieszczonych na parapodiach. Pozostałe pierścienice oddychają całą powierzchnią ciała, co wspomaga sieć naczyń włosowatych w pokryciu ciała. Układ krwionośny jest zamknięty, zbudowany typowo z naczynia grzbietowego i dwóch naczyń brzusznych, które w każdym segmencie połączone'są naczyniami poprzecznymi.

Za pompowanie krwi odpowiada kurczliwe naczynie grzbietowe, czasami wspomagane kilkoma poprzecznymi w tylnej części ciała. Taki schemat układu krwionośnego może być różnie zmodyfikowany, a nawet może dochodzić do jego całkowitej redukcji (np. u pasożytów). Krew zawiera barwnik zbliżony budową do hemoglobiny, czasem chloro-kruorynę lub hemoeryttynę. Za wydalanie przede wszystkim odpowiadają metanefrydia, u prymitywnych form i —» larw także protonefrydia. U wszystkich gromad, z wyjątkiem pijawek, występuje duża zdolność’regeneracyjna, czasem może dochodzić do regeneracji całego organizmu z pojedynczego segmentu.

Pierścienice są rozdzielnopłciowe lub hermafro-dytyczne. Gonady powstają z nabłonka peryto-nealnego, zwykle na przegrodach. Segmenty je zawierające określa się jako płciowe (epitokicz-ne), pozostałe jako jałowe (atokiczne). Komórki rozrodcze wydostają się na zewnątrz przez pęknięcia jamy ciała, rzadziej gonoduktami. Zapłodnienie u pierścienic może być zewnętrzne lub wewnętrzne. Bruzdkowanie jaj jest całkowite, spiralne i zdeterminowane. W czasie rozwoju może pojawić się larwa zwana trochoforą.

Pierścienice można spotkać w wodach słodkich, słonych i na lądzie. Długość ich ciała może wynosić kilka milimetrów, a największe gatunki osiągają kilka metrów, np, największa znaleziona dżdżownica Microchaetus rappi miała ciało o długości 6,7 m. W większości są wolnożyjące, nieliczne prowadzą osiadły tryb życia. Poruszają się za pomocą parapodiów lub wykorzystując ruchy ciała. Pijawki potrafią kroczyć. Gatunki wodne wyginają ciało na boki lub grzbieto-brzusznie w czasie pływania. Barwa ciała pierścienic może być biaława, szara, brązowa, żywiej ubarwione są gatunki morskie. Niektóre gatunki posiadają zdolność bioluminescencji, własnej lub pochodzącej od symbiotycznych bakterii.

Część gatunków wykorzystuje świecenie do obrony, 'wyrzucając w razie zagrożenia świecący śluz, innym biolumine-scencja służy jako wabik partnera w okresie rozrodczym. Czas życia pierścienic zwykle nie przekracza roku, dżdżownice mogą przeżyć 10 lat, a pijawki nawet 30. Pierścienice mają ogromne znaczenie środowiskowe. Występują masowo, szczególnie w wodach, stanowiąc bazę pokarmową dla wielu zwierząt. Same przyczyniają się do obiegu materii, spożywając duże ilości -> detrytu-su zawartego w glebie i w mułach zbiorników wodnych.

Wieloszczety to przeważnie formy słonowod-ne, tylko nieliczne przystosowały się do wody słodkiej. Wśród wieloszczetów rzadkie jest zjawisko pasożytnictwa. Ich ciało jest wyraźnie segmentowane, z dobrze rozwiniętymi parapodiami. Obecnie znanych jest około 6 tys. gatunków wieloszczetów, Ciekawym zjawiskiem występującym . w tej gromadzie jest rozmnażanie bezpłciowe poprzez podział poprzeczny.

Czasem rozwój potomnych osobników zachodzi bez przerwania segmentów, powstaje wówczas łańcuch z nowopowstałych osobników, których rozdzielenie następuje później. U niektórych gatunków w czasie rozrodu odrywają się całe człony epitokiczne, wypełnione gametami. Do tej grupy należy np. żyjący w wodach otaczających archipelagi Fidżi i Samoa wie-loszczet palolo (Eunice viridis), który swe człony uwalnia tylko drugiego i trzeciego dnia ostatniej kwadry księżyca, w październiku i listopadzie. Taka synchronizacja osobników podwyższa szanse na zapłodnienie. Człony płciowe palolo są uważane za specjał przez autochtonów (rdzennych mieszkańców).

Wieloszczety zasiedlają głównie dna mórz, gatunki osiadłe potrafią budować rurkowate domki lub żyją w 'wygrzebanych jamkach i norkach. Pewne gatunki drążą korytarze w skałach i muszlach -> mięczaków. Część wieloszczetów żyje w ko- -mensalizmie z -» gąbkami, szczetnicami, —> skorupiakami i szkarłupniami. W Bałtyku można spotkać nereidę różnokolorową. Inny gatunek tego rodzaju Nereid vires cechuje specyficzna -> determinacja płci, która zależy od długości ciała osobnika. Mniejsze osobniki to samce, które po przekroczeniu pewnego rozmiaru stają się samicami. Wieloszczety nie mają większego znaczenia gospodarczego.

Skąposzczety, licząca 3,5 tys, gatunków, żyją przeważnie w wodach słodkich i w glebach, nawet stosunkowo suchych. W większości to formy wol-nożyjące, nielicznie występują pasożyty i komen-sale. Charakterystyczny jest dla nich brak parapo-diów i stosunkowo silna homonimiczna metameria. Skąposzczety są hermafrodytami. Niektóre gatunki, podobnie do wieloszczetów, mogą rozmnażać się przez podział. Rozmnażaniu płciowemu towarzyszy kopulacja, podczas której dochodzi do krzyżowego zaplemnienia.

Zapłodnienie odbywa Się w kokonie, wytworze siodełka, do którego uwalniane są komórki jajowe i plemniki, Skąposzczety mają ogromne znaczenie ekologiczne, głównie z powodu użyźniania gleb w wyniku działalności dżdżownic i wazonkowców. Te powody są również przyczyną ich dużego znaczenia gospodarczego, chociaż czasami wazonkowce mogą uszkadzać korzenie roślin uprawnych, stając się wtedy szkodnikami. Często spotykanym przedstawicielem wodnych skąposzczetów jest spotykany w płytkich zbiornikach rurecznik (Tubifex). Stanowi on ważną część pożywienia ryb. Spośród gatunków lądowych najlepiej znana jest dżdżownica ziemna (rosówka).

Najbardziej wyspecjalizowaną grupą pierścienic są pijawki, liczące około 500 gatunków, W większości zasiedlają zbiorniki słodkowodne, rzadziej morza, znane są gatunki tropikalne, żyjące na lądzie. Większość pijawek odżywia się krwią —> kręgowców, reszta jest drapieżna. Ich cechą charakterystyczną jest stała ilość segmentów, 15-34, jednak z powodu występujących pierścieni wtórnych, segmentacja wewnętrzna nie odpowiada zewnętrznej. Nie posiadają parapodiów, a szczeci występują bardzo rzadko. Z przystosowaniem do i pasożytnictwa wiąże się obecność przyssawek, j wykorzystywanych również do wykonywania charakteiystycznego, kroczącego ruchu. Pasożytują stale lub okresowo, gatunki drapieżne wsysają całe ofiary lub ich płynne tkanki.

Pijawki są roznosicielami lub żywicielami pośrednimi innych pasozytów. Wyrządzają duże szkody w stawach hodowlanych jako pasożyty ryb. Dawniej stosowano i pijawki w medycynie do upuszczania krwi, np, pijawkę lekarską, Do dziś hoduje się pijawki w celu i otrzymywania -» hirudyny, substancji zapobiegającej krzepnięciu knwi. W Polsce pospolicie występuje pijawka końska, która, wbrew nazwie, odżywia się upolowanymi mięczakami i larwami i owadów.

Podobne prace

Do góry