Ocena brak

Perspektywy teoretyczne w nauce o polityce - Koncepcje nauki społecznej

Autor /pablo Dodano /19.07.2011

W filozofii nauk społecznych od połowy XIX wieku toczy się debata na temat rozumienia naukowości tych dyscyplin. Przeciwstawne stanowiska ontologiczne i epistemologiczne zajmują zwolennicy pozytywizmu i interpretacjonizmu. Pierwsi twierdzą, że nauki społeczne powinny zmierzać do odkrywania praw i empirycznych teorii naukowych (Rosenberg 2008; della Porta 2008). Drudzy traktują przedmiot badań nauk społecznych jako zbiór wolnych i rozumnych jednostek. Są raczej zwolennikami nauki rozumiejącej, hermeneutycznej, a nie wyjaśniającej w rozumieniu nauk przyrodniczych i matematyczno-fizycznych.

Pozytywiści nawiązują do tradycji nauki o społeczeństwie zapoczątkowanej w socjologii przez Emila Durkheima. Uczony ten twierdził, że istnieją fakty społeczne niezależnie od ludzi wpływające na zachowania jednostek. Współcześni kontynuatorzy tej tradycji są zdania, że należy odkrywać prawa rządzące ludzkim zachowaniem opisujące związek między typami zachowań (zmienne niezależne) a czynnikami (zmiennymi zależnymi), które stanowią przyczyny tych pierwszych. Celem nauk społecznych, wśród nich nauki o polityce, powinna być analiza zależności między zmiennymi i formułowanie teorii wyjaśniających te związki.

Przedstawiciele inerpretacjonizmu odnoszą się sceptycznie do idei nauki społecznej. Są zwolennikami tradycji metodologicznej Maxa Webera, który twierdził, że ogromna złożoność świata społecznego nie pozwala na jego wyjaśnianie przy pomocy praw naukowych. Zadaniem nauk społecznych jako nauk o sensowych działaniach ludzkich jest gromadzenie wiedzy na temat specyficznych procesów i zdarzeń. Wyjaśnianie polega na zrozumieniu historycznej różnorodności i wewnętrznych motywów ludzkiego działania (Della Porta, s. 203)

Zdaniem krytyków, istnieją poważne argumenty natury ontologicznej i epistemologicznej podważające naturalistyczny model nauki. 1 Badacze przyrody mogą zachować neutralność wobec badanych zjawisk, natomiast badacze społeczeństwa są częścią środowiska, które badają i opisują. 2. Obiekty badań nauk przyrodniczych (przypływy i odpływy oceanów, wędrówki ptaków, cykle klimatyczne) nie mogą ingerować w procesy ani ich rezultaty. Zjawiska jakimi zajmują się fizycy, chemicy czy astronomowie istnieją niezależnie od woli ludzi. Nie mogą reagować na prawa odkrywane przez uczonych. Inaczej jest z ludźmi, ci bowiem kierują się subiektywnym znaczeniem (sensem) swoich działań. Istoty ludzkie „są istotami refleksyjnymi, zastanawiają się nad tym co robią, i często zmieniają swoje działania w świetle tej refleksji” (Marsh i Furlong, 2006 : 23). Jak pisze B. Krauz- Mozer (2005 : 47-8), „Świat ludzki jest światem sensu i znaczenia, światem celowości, samoświadomości i autorefleksji (…) zrozumieć jakiś czyn to tyle, co odkryć jego sens, jaki nadaje mu działający człowiek”. Refleksyjność i wola sprawiają, że ludzie mogą zawsze działać na przekór odkrytym przez uczonych prawom (della Porta, Keating 24; Rosenberg, 2008 : 17).

Zadaniem nauk społecznych w tym ujęciu badanie sensu ludzkich działań w konkretnych kontekstach społecznych i kulturowych, opisywanie przeżyć jednostek uwikłanych w różne sfery życia społecznego. Analiza interpretacyjna polega na rekonstrukcji subiektywnej racjonalności działającego podmiotu. W tym celu należy sięgać do metod jakościowych, takich jak wywiady bezpośrednie, analizy symboli kulturowych, dyskursów politycznych, tekstow literackich, mitów historycznych etc.

W nauce o polityce w okresie ostatniego ćwierćwiecza można dostrzec wpływy różnych szkół naukowych. Wielu politologów rozumie naukę w znaczeniu minimalistycznym jako „uporządkowaną wiedzę oparta na badaniach”(Marsh, Stoker, s. 10). Wielu innych badaczy przyjmuje stosunkowo rygorystyczną definicję nauki, inspirowaną przez neopozytywistyczny model Karla Poppera. Według tego modelu preferowanego przede wszystkim w nurcie behawioralnym, wszystkie nauki teoretyczne niezależnie od tego co jest przedmiotem ich badan korzystają z tej samej metody. Proces badawczy polega na stawianiu pytań i hipotez, obserwacji empirycznej, analizie zebranych danych i formułowanie generalizacji lub teorii. „Badania mają na celu generowanie nowej wiedzy o zjawiskach, oraz stosowanie, testowanie i doskonalenie teorii, które wyjaśniają ich występowanie i działanie” (Burnham i inni, s. 31).

Według paradygmatu behawioralnego teorie polityki powinny być produktem empirycznych obserwacji. Teorie rozumie się jako „twierdzenia ogólne które opisują i wyjaśniają przyczyny lub skutki określonej klasy zjawisk. Składają się one z praw lub hipotez, wyjaśnień i zmiennych warunkujących” (Van Edera, s. 8). Celem teorii jest dobre wyjaśnienie, które „mówi nam jakie specyficzne przyczyny spowodowały określone zjawisko oraz identyfikuje zjawisko ogólne, którego przykładem jest owa specyficzna przyczyna” (Ibidem, s. 15). Przykładem wyjaśnienia przez teorię ogólną jest sekwencja : ekspansjonizm >agresja> wojna.

Nurt behawioralny dominował w politologii amerykańskiej w okresie dwóch dekad powojennych Pod koniec dekady lat 60 naturalistyczne założenia behawioralizmu zostały poddane krytyce i jego pozycja w głównym nurcie politologii została znacznie osłabiona. Jednak wpływy tradycji behawioralnej w postaci dążenia do większego rygoryzmu naukowego w dyscyplinie mają trwały charakter. Podejście behawioralne stanowi dzisiaj jeden z trzech głównych paradygmatów uprawiania nauki o polityce. Większość politologów głównego nurtu akceptuje następujące tezy behawioralizmu 1.Badania nad polityką powinny być zorientowane na teorie i kierowane przez teorie, 2. Badacze powinni mieć świadomość metodologiczną, 3. Badania powinny być interdyscyplinarne ( Burnham, Gilland, Dayton-Henry, 2004, s.18).

Drugi wpływowy paradygmat głównego nurtu współczesnej analizy politologicznej to teoria racjonalnego wyboru. Ten nurt teoretyczny, którego początek miał miejsce w późnych latach 50. stanowi obecnie jeden z dominujących paradygmatów w nauce o polityce i innych naukach społecznych. Wpływ tego nurtu był szczególnie widoczny w latach 70. i 80. w postaci rosnącej liczby publikacji na ten temat w czołowych czasopismach politologicznych, oraz opracowań książkowych. Nowością tego podejścia w politologii był rygor metodologiczny w analizie zachowań politycznych Systematyczne badania strategicznych zachowań jednostek umożliwiły naświetlenie tradycyjnych zagadnień politologicznych z nowej perspektywy. Trzeci paradygmat głównego nurtu analizy i teorii polityki to nowy instytucjonalizm. Ten nurt badawczy i teoretyczny w przeciwieństwie do dwóch poprzednich przejawia skromniejsze ambicje do wyjaśniania przez prawa i teorie przyczynowe. Renesans instytucjonalizmu w dekadzie lat 80. był odpowiedzią na niepowodzenia behawioralizmu na polu pozytywistycznej nauki politycznej. Badacze w nurcie nowego instytucjonalizmu łączą elementy tradycyjnej wiedzy opisowej, typowej dla narracji historycznej (tradycyjny instytucjonalizm) z elementami analizy historycznej, przyczynowej i behawioralnej. Nowy instytucjonalizm nie posiada koherentnej teorii. Liczne jego wersje oferują specyficzne wyjaśnienia wpływu instytucji na zachowania polityczne i wpływu zachowań na instytucje w różnych kontekstach społecznych, ekonomicznych i kulturowych. Centralne tezy tego paradygmatu przyjmują, że

1. Zachowania polityczne kształtowane są w istotnym zakresie przez kontekst instytucjonalny w jakim mają miejsce;

2. Aktorzy podlegają socjalizacji w ramach porządku instytucjonalnego, który definiuje formalne reguły i procedury. Nowy instytucjonalizm wyróżnia się na tle innych paradygmatów analitycznych w politologii tym, że

1. Odrzuca upraszczające założenia teorii racjonalnego wyboru,

2. Podważa założenie o regularności zachowań politycznych na której opiera się behawioralna logika indukcyjnej ekstrapolacji i generalizacji (Hay 2002, s. 11).

Omówione trzy paradygmaty nie są od siebie radykalnie odseparowane. Istnieją między nimi wzajemne zależności, zapożyczenia i inspiracje. Przejawem tego jest instytucjonalizm racjonalnego wyboru, który łączy oba podejścia w analizie instytucji. Poszczególne teorie i podejścia przyczyniają się do wyjaśniania rożnych aspektów zjawisk i procesów politycznych.

Podobne prace

Do góry