Ocena brak

Pedagogika specjalna - wykłady

Autor /weronika Dodano /16.03.2011

Wymagany Adobe Flash Player wesja 10.0.0 lub nowsza.

praca w formacie txt Pedagogika specjalna - wykłady

Transkrypt

PEDAGOGIKA SPECJALNA – wykład
14.10.2005
Podręczniki:
• Al. Hulek – „Pedagogika rewalidacyjna”
• J. Doroszewski – „Pedagogika specjalna
• Red. Wł. Dykcik – „Pedagogika specjalna”
• J. Sowa – „Pedagogika specjalna”
• Z. Sękowska – „Pedagogika specjalna”
Pedagogika specjalna jest nauką stosunkowo młodą – od 1821r. W tym czasie utworzono
pierwszą katedrę pedagogiki leczniczej a potem następna w 1861r. w Lipsku.
Korzenie pedagogiki specjalnej nie wyrastają z pedagogiki, ale z medycyny. Pierwszymi,
którzy się tym zajęli byli lekarze.
Pedagogika specjalna jest nauką szczegółową a jej przedmiotem jest opieka, terapia,
kształcenie, wychowywanie osób z odchyleniami od normy, najczęściej osób mniej
sprawnych lub niepełnosprawnych, ze względu na rodzaj, stopień, złożenia objawów,
zaistniałych zaburzeń i ograniczeń.
Współczesną PS charakteryzuje CEL, którym jest rewalidacja społeczna osób chorych,
niedostosowanych społecznie lub w inny sposób odchylonych od normy.
Specyfika przedmiotu polega na specjalnych przedmiotach, urządzeniach, pomocach
dydaktycznych, przygotowaniu pedagogicznym opiekunów, wychowawców, terapeutów.
Podmiotem jest jednostka niepełnosprawna, odchylona od normy.
Niepełnosprawność = odchylenie od normy – nie można tej normy utożsamiać ze
zdrowiem, bo nie każdy, kto nie jest zdrowy jest niepełnosprawny, ale istnieją inne normy:
Norma statystyczna
Norma rozwojowa
• Norma kulturowo – społeczna
NPR to odchylenie od normy statystycznej, rozwojowej – nie rozwija się tak jak typowa
jednostka ludzka, od normy kulturowo – społecznej – występują trudności w realizacji zadań
życiowych. NPR ma, więc charakter wielopłaszczyznowy.
Niepełnosprawność jest to ograniczenie spowodowane przeszkodą fizyczną, psychologiczną,
społeczną, kulturową, prawną, inną, która uniemożliwia osobie npr. Zintegrowanie się w
życiu rodzinnym i w ramach wspólnoty na tych samych warunkach, co każda inna osoba.
Pojęcie niepełnosprawności obejmuje:
• Wszelkie słabości i ułomności związane z:
o Poruszaniem się
o Wzrokiem
o Słuchem
o Zaburzeniami psychologicznymi

1

o Występowaniem więcej niż jednej z powyższych cech
NPR – STAN (Upośledzenie)
NPR jest jednym z czynników, które narażają osoby na ryzyko dotkliwego ubóstwa, tj.
sytuacji, w której osoby te „nie są zdolne w pełni uczestniczyć w życiu gospodarczym i
politycznym i/lub których dochód lub inne środki (osobiste, rodzinne, społeczne, kulturowe)
nie są odpowiednie dla prowadzenia życia o standardzie uważanym za akceptowany w
społeczeństwach w których żyją te osoby.
„Niepełnosprawną jest osoba, której stan zdrowia fizycznego lub psychicznego powoduje
trwałe lub długotrwałe utrudnienie, ograniczenie lub uniemożliwienie udziału w stosunkach
społecznych i wypełnianie ról wg przyjętych kryteriów i obowiązujących norm.”
KRYTERIA FUNKCJONOWANIA I BARIREY

Organiczna (somatyczna,
fizyczna)

psychologiczna

choroba
uraz
zaburzenie

niepełnosprawność
zaburzenia aktywności
ograniczenie dośw.
i kompetencji

uszkodzenie
dysfunkcja
odchylenie
w stanie
zdrowia

stan wewn.
-uszkodzenie
sensoryczne
wzroku i
słuchu
-uszkodzenie
układu
kostnego
lub mięśniowego
-niedowłady
kończyn
-uszkodzenie
mózgu lub
ośrodkowego
ukł. nerw

uzewnętrznienia
obiektywizacja
zaburzenie w zakresie:
-percepcji
-myślenia
-komunikowania
-ustosunkowanie
(emocji)
-motoryki

społeczna

ograniczenie, upośledzenie
funkcjonowania
W rolach społecznych

socjalizacja:
-samodzielność fizyczna
-osłabienie orientacji w
otoczeniu
-zaburzenia komunikacji
interpersonalnej
-utrudnienie w
wykonywaniu
zadań życiowych
-zachowania społeczne
i antyspołeczne

KLASYFIKACJA NPR
I.
Kryterium kliniczne:
- etiologia npr., przyczyny:
a. czynniki wrodzone

2

b. czynniki nabyte
Ad. a. Wrodzone:
• Genetycznie
• Dziedzicznie
Ujawniają się od poczęcia do 3 roku życia
Kompetentny noworodek – przez 9 miesięcy człowiek został uwarunkowany we
wszystkie umiejętności rozwojowe, np. dziecko bez słuchu nie uruchomi programu
językowego, mimo, że go posiada, do 3 roku życia rozwinęły się wszystkie procesy
rozwojowe potrzebne człowiekowi, później są już tylko doskonalone.
Szanse osób z wrodzoną niepełnosprawnością są gorsze, sytuacja jest trudniejsza im
wcześniej zadziałał czynnik uszkadzający, zaburzający.
Ad. b. Nabyte
• Im później wystąpiła npr tym więcej struktur zostało rozwiniętych
• Etiologiczne miejsce uszkodzenia – lokalizacja może być bardzo różna, może
dotyczyć narządów zmysłów, CUN, układów dokrewnych itd.
Zakres i stopień – rozróżniamy 3 stopnie npr:
o Lekkie
o Ciężkie
jednakowe dla wszystkich – dorosłych i dzieci
o Głębokie
 Lekkie – może podejmować pracę w lekkich warunkach
 Wymaga pomocy innej osoby, ale może podejmować lekką
pracę
 Wymaga ciągłej pomocy
II.

Kryterium ze względu na czas trwania npr:
o Trwała npr – od momentu wystąpienia do śmierci
o Okresowa npr – istnieje szansa na powrót do zdrowia

III.

Kryterium psychologiczne
Jest to stopień odczucia stanu npr – mój pogląd na moją npr
IV.
Kryterium pedagogiczne
o Drogi i kanały informacyjne uszkodzone i zachowane
o Stopień wyuczalności
o Możliwość kontaktów społecznych, samodzielność, zaradność
Wg tego kryterium są różne placówki – dzieci głuche, niewidome, niedowidzące –
szkoły dla lekko upośledzonych i szkoły życia – ciężkie upośledzenia
Uznanie dzieci głęboko upośledzonych za niwyuczalne – wyłączone z edukacji,
podlegają opiece społecznej.
Możliwe jest indywidualne nauczanie od 2003r. tylko w domu ucznia.
V.

Kryterium prawne
Czy są zdolni do odpowiedzialności prawnej lub ubezwłasnowolnień.

3

Zakres przedmiotu Pedagogiki specjalnej

Pedagogika
zdolnych
uzdolnionych

Norma

starcy
dorośli
młodzież
dzieci
płód

korekcyjna
resocjalizacyjna
lecznicza
rewalidacyjna

jednostka powyżej normy

Pedagogika specjalna

jednostka powyżej normy

28.10.2005
RODZINA – pierwsze i podstawowe środowisko dziecka, najważniejsza grupa społeczna.
Oddziaływanie rodziny poprzez dostarczanie wzorów do odbioru i interpretacji, wzorów i
standardów, wykonywania czynności, zachowywania się, stwarzanie warunków
wyzwalających różne formy aktywności, respektowanie potrzeb, stymulowanie rozwoju
poznawczego oraz przekazywanie wzorców opanowywania, opracowywania i interpretacji
nabywanych doświadczeń. (definicja Marii Tyczkowej)
Pełni bardzo złożoną i ważną rolę. O rodzinie jako o grupie społecznej myślimy, że jest to:
1. pierwsze środowisko
2. najbardziej trwałe środowisko
3. najsilniejsze więzi emocjonalne
4. najdłuższy okres oddziaływania na jednostkę. Zmiany osobowe stosunkowo rzadkie w
porównaniu z innymi grupami
Oddziaływanie rodziny:
• Dwa tory: - poprzez wzajemne obcowanie
- świadomie podejmowane zabiegi wychowawcze
MODELE RODZINY:

4




Interakcyjny – procesy rozwojowe i poziom rozwoju jednostki są pochodną
interakcji dziecko – rodzic. Warto ocenić jaki rodzina ma potencjał
wychowawczy i jakie ma możliwości do wykorzystywania tego potencjału
Systemowy – pomiędzy członkami rodziny istnieją wzajemne zależności.
Zmiany u jednej osoby wywołują reakcje osób pozostałych

Środowisko oddziaływuje na rodzinę tak jak rodzina ma wpływ na środowisko
bliższe lub dalsze.
1. podsystem tworzy diadę małżeństwa M-O
2. podsystem tworzy diadę dzieci Dz – Dz
3. R – Dz, M – Dz, O – Dz

5

Zmiany u jednego członka rodziny mają wpływ na cały system, może to być
np. śmierć, niepełnosprawność jednego dziecka itp.
System ma swoje granice, rodzina to podsystem systemu społecznego.
Dziecko niepełnosprawne to dziecko które bez specjalnych zabiegów i pomocy nie zdoła w
pełni wykorzystać swojego potencjału rozwojowego. Wzrasta tu znaczenie i rola rodziny –
muszą oni podejmować szczególne procesy wychowawcze. Dziecko niepełnosprawne – 0 –
18 lat. Niepełnosprawność może wystąpić na każdym etapie rozwoju:
• Od urodzenia:
o W okresie prenatalnym
o W okresie okołoporodowym
o W okresie porodu
• Po urodzeniu – od 0 do 21 roku życia, na dowolnym etapie
OKRESY ODBIERANIA NIEPEŁNOSPRAWNEGO DZIECKA PRZEZ RODZINĘ:
1. Niepełnosprawność jest traumą dla rodziców i są oni zupełnie nie przygotowani do
takiego wychowana, gdyż nikt nie czeka na dziecko niepełnosprawne, nawet ci rdzice
którzy wiedzieli po badaniach prenatalnych, że ich dziecko będzie niepełnosprawne.
Rodzice nie tylko nie mają przygotowania ale nie mają wypracowanych strategii w
tym zakresie. Wymaga to od nich redefinicji ich jako rodziców, muszą odpowiedzieć
sobie na pytanie jakie zadania stoją przed nimi. Czy są rodzicami dziecka
niepełnosprawnego czy dziecka z niepełnosprawnością – na to pytanie muszą sobie
odpowiedzieć. Ulegając presji społecznej próbują podjąć działania spełniające
wymagania dzieci niepełnosprawnych albo próbują być rodzicami dziecka
pełnosprawnego.
Ta trauma dla rodziców objawia się frustracją, uczuciami negatywnymi. Objawia się
to jak żałoba po stracie, zadają sobie pytania: czemu to nas spotkało? Dlaczego to
akurat my?
Pojawienie się dziecka niepełnosprawnego burzy wyobrażenia o przyszłości dziecka.
Początkowa trauma jest taka sama, ale łatwiej jest rodzicom, którzy o tym wiedzieli,
np. po badaniach prenatalnych. W tym okresie wszystkie uczucia są negatywne.
2. Dążeniem człowieka jest dążenie do równowagi. Ten okres szoku trwa stosunkowo
krótko. Potem pojawia się okres kryzysu emocjonalnego. Tu te uczucia z 1 okresu
zostają przekształcone w działanie. Dostrzegane są różne strategie chroniące członków
rodziny przed negatywnymi emocjami. Jest tu znajdowanie winnego. Częściej
obwinianajest matka. Te negatywne emocje przekształcają się w obwinianie wzajemne
rodziców – to doprowadza do kryzysu emocjonalnego. Czasem obwinia się też osoby
z zewnątrz, np. rodziców. Wzajemne wsparcie jest tu niemożliwe, załamane. W
kryzysie emocjonalnym często dochodzi do odejścia jednego z rodziców z rodziny –
najczęściej jest to ojciec, bo ojciec nie znajduje dla siebie miejsca, bo brak mu
kompetencji, niskie jest poczucie kompetencji ojca, często jest to odejście pozorne –
odejście w zainteresowania, nałogi.
W kryzysie rodzina też podejmuje działania zaprzeczające niepełnosprawności –
szukają tego, chcą to usłyszeć.
Jest tu też chwytanie się metod niekonwencjonalnych i zasięganie rady u znajomych.
3. Faza pozornego przystosowania – w niej rodzice zaczynają wypracowywać strategie
jako rodzice dziecka niepełnosprawnego. Uruchamiają mechanizmy, aby odrzucić
6

negatywne emocje i stworzyć pozornie dobrze prosperującą rodzinę. Uruchamiają
mechanizmy obronne:
a. Mechanizm depresji
b. Wyparcie – niedopuszczanie do świadomości niepełnosprawności dziecka.
Myślenie o nim jako o dziecku pełnosprawnym.
c. Regresjacofnięcie się do stanu przed narodzinami dziecka – rodzina próbuje
podjąć zadania z okresu wcześniejszego.
d. Zaprzeczenie – rodzice przyjmują do świadomości to że ich dziecko jest inne,
ale nie wiążą tego z niepełnosprawnością, mówią że jest chore, że np. „za
wcześnie na chodzenie”
e. Hipochondria – uciekanie w chorobę, wymyślanie dziecku innych chorób niż
niepełnosprawność
f. Ucieczka – łączy się z oddaniem opieki nad dzieckiem innej osobie, np. babci,
opiekunce
g. Postępowanie „jak gdyby” – oznacza, że rodzice podejmują wobec dziecka
zadania dla dziecka pełnosprawnego. Traktuję je jak gdyby było pełnosprawne.
Mają nadzieję, że to minie. Mają świadomość że dziecko jest niepełnosprawne
nie tak jak w wyparciu.
h. Kompensacja – poszukiwanie dróg minimalizacji konsekwencji pierwotnych i
wtornych niepełnosprawności, nakierowane jest na dzialania pełnosprawności,
np. ubieranie go ładnie, poszukiwanie takich form dla dziecka które są
ukierunkowane na pełnosprawność.
i. Racjonalizacja – pozwala rodzicom zobiektywizowac sytuację, znaleźć dobre
strony sytuacji jest wstepem do fazy 4. Poprzednie nie pozwalają na przejście
do nastepnej fazy, tylko ten mechanizm. Jest to np. „Moje dziecko tylko nie
słyszy, spróbuję temu sprostać
4. Konstruktywne przystosowanie się. Jest ona przystosowana tylko dla rodziców, którzy
przekształcą pytanie z 1 okresu – Dlaczego to my? Na pytanie – Co możemy zrobić?
Wstępem jest mechanizm racjonalizacji. Są to rodzice, którzy pochowali nadzieję o
pełnosprawności. Wszystkie rodziny muszą przejść przez wszystkie te etapy, ale może
nastąpić regres. Wiele rodzin pozostaje na pozornym przystosowaniu. Niewiele
przechodzi do tego etapu – tylko 1/3. Reszta czuje się już bezpieczna. Tylko ta 1/3
potrafi stworzyć dziecku możliwości do prawidłowego rozwoju. Inne nie.
Jedynie 3 etap może być spłaszczony.
4 etap może być zmieniony, np. podczas zdarzeń traumatycznych. Nawet np. pójście
dziecka do szkoły – w szkole podejmuje nową rolę, jest oceniane. Jest to bardzo
trudny moment. Bo np. dziecko nie wywiązuje się ze swoich obowiązków, więc
rodzina może się cofnąć do drugiego etapu i poszukiwania winnego. Drugim
takimmemntem jest okres dojrzewania i pojawianie się 2-go rzędnych cech płciowych.
Np. przy głębokim upośledzeniu umysłowym – dziecko fizycznie jest dorosłe a rozum
ma na poziomie 5 – latka. Następnym takim trudnym momentem jest
usamodzielnianie się dziecka.
Czynniki warunkujące przechodzenie z jednego etapu do drugiego:
1.
• Okoliczności podawania diagnozy – najczęstszym błędem lekarzy są złe
okoliczności np. rzucona informacja na korytarzu, od niechcenia

7



Sposób podawania diagnozy – bagatelizowanie i podwyższanie. To wywołuje
negatywny skutek np. nic wielkiego się nie stało lub całkowita apatia wobec
sytuacji
2. Widoczność niepełnosprawności dziecka. Im bardziej widoczna tym sytuacja dziecka
powinna być lepsza, bo nie da się tego ukryć
3. Odmienność funkcjonalna dziecka. Im bardziej jego funkcjonowanie różni się od
innych dzieci tym rodzicom będzie trudniej
4. Czas wystąpienia niepełnosprawności. Ze względu na rodzinę to im wcześniej wystąpi
niepełnosprawność to sytuacja rodziny jest gorsza, bo z dzieckiem które dopiero się
urodziło następuje nawiązanie więzi emocjonalnej a dziecko które urodziło się
niepełnosprawne nie ma szans nawiązania tej więzi. Konsekwencją jest fakt, że często
pojawiają się myśli rodziców: lepiej żeby się nie urodziło, żeby umarło. Na tym etapie
(wczesna niepełnosprawność) rodzina pozbywa się problemu niepełnosprawności np.
zostawiając go na garnuszku państwa.
Ze strony rodziców ważna jest satysfakcja z rodzicielstwa, dojrzałości do rodzicielstwa,
poczucie kompetencji, przeżywane emocje w kontakcie z dzieckiem, ile czasu muszą mu
poświęcać, jaki jest obraz zmian funkcjonowania rodziny, dlatego mogą się utworzyć 3
modele rodziny:
1. skoncentrowany na działaniu
2. skoncentrowany na dziecku
3. skoncentrowany na sobie
25.11.2005

Formy kształtujących się postaw rodziców wobec
niepełnosprawności i wobec swojego dziecka niepełnosprawnego.
Dążenie do samodzielności dziecka niepełnosprawnego to cel nadrzędny w wychowaniu
dziecka niepełnosprawnego.

I.

Oddziaływania rodziców blokujące rozwój
autonomii u ich niepełnosprawnych dzieci:

1. Przejawy dążenia dzieci do autonomii:
a. Dążenie do samodzielnego wykonywania różnych czynności
b. Sprawowanie kontroli nad tym, co je otacza.
c. Samostanowienie o sobie
d. Wyrażanie opinii i sprzeciwu wobec woli rodziny i innych.
2. Najczęstsze przejawy ograniczania i tłumienia przez rodziców autonomii dziecka:
a. Ograniczanie dostępu do miejsc, przedmiotów i ludzi
b. Zmuszanie do podporządkowywania się woli rodzica, bez uwzględniania
preferencji i aktualnie odczuwanych przez dziecko potrzeb
c. Ingerowanie w każde działanie dziecka oraz ścisłe kontrolowanie jego
poczynań
d. Osłabianie jego motywacji do działania poprzez ignorowanie i/lub
krytykowanie pomysłów dzieci.
e. Nieustanne wyręczanie go (nawet przy wykonywaniu najprostszych czynności)
f. Odmawianie pomocy, gdy o nią prosi.

8

II.

Konsekwencje oddziaływań blokujących rozwój
autonomii.

1. Brak zdolności do samodzielnego działania, podejmowania decyzji, dokonywania
wyborówtrening wyuczonej bezradności.
2. Nie przejawianie własnej inicjatywy
3. Brak umiejętności samodzielnego pokonywania trudności
4. Brak doświadczania sukcesów i porażek.
5. Brak znajomości zasad i technik społecznego funkcjonowania
6. Brak możliwości kształtowania prawidłowego obrazu samego siebie i adekwatnej
samooceny.
7. Brak możliwości prawidłowego ustosunkowania się do swojej niepełnosprawności.

III.

Negatywne postawy rodziców wobec ich dzieci z
niepełnosprawnością oraz podjęcie przez niego
zatrudnienia.

1. Postawa unikania – charakteryzuje ją obojętność uczuciowa, ograniczenie kontaktu
z dzieckiem do minimum, nie włączanie go w sprawy rodzinne, nie uznawanie jego
praw i obowiązków. Konsekwencją tej postawy jest rodzące się u dziecka poczucie
winy za swoją niepełnosprawność i postrzeganie niepełnosprawności jako przyczyny
obojętności rodziców i innych osób (zjawisko generalizacji). W dorosłym życiu osoby
te mogą przejawiać skłonność do depresji, nie wierzą we własne siły, często reagują
agresywnie, także na chęć udzielenia im pomocy. Obawiają się nawiązywania
bliższych kontaktów i bardziej otwartych rozmów. Rodzice ci nie angażują się
emocjonalnie w proces rehabilitacji. Natomiast mogą włączyć się w kwestię
pozyskiwania zatrudnienia, traktując go jako okazję do usamodzielnienia się ich
dziecka – częściowego „pozbycia się problemu”. W kontaktach z osobami
prowadzącymi proces rekrutacji wyrażają często zniecierpliwienie i roszczeniowość,
przy równoczesnym nie przejawianiu troski o dobro ich podopiecznego.

2. Postawa odrzucenia – nadmierny dystans uczuciowy wobec dziecka, uczucie
rozczarowania, zawodu i urazu. Opiekę nad dzieckiem, jako przekraczającą ich siły,
chętnie przerzucają na kogoś innego. Kierują nim przy pomocy rozkazów i nakazów,
domagając się bezwzględnego podporządkowania. W ocenie tych rodziców dziecko to
utrudnia im życie, przynosi wstyd, hamuje drogę kariery zawodowej. Na taką
postawę:
a. Dzieci reagują depresją i agresją
b. Rodzice albo nie włączają się w proces zatrudnienia albo narzucają własną
koncepcję, bądź są przeciwni i izolują dziecko od społeczeństwa.

3. Postawa nadmiernych wymagań – charakterystyczna dla rodziców odrzucających
fakt niepełnosprawności ich dziecka. Przejawia się ona zmuszaniem dziecka do
wykonywania zaplanowanych czynności, ciągłym poprawianiem i korygowaniem tego
co robi. Dążąc tym samym do osiągnięcia przez niego często wyższej sprawności, niż
dana jest jego pełnosprawnym rówieśnikom. Nie przyznają mu żadnych praw do
samodzielności i swobody działania. Dzieci te, nie mogąc sprostać oczekiwaniom
swoich rodziców, tracą wiarę we własne siły. Często odmawiają wykonania
najprostszych zadań – wolą w ten sposób uchronić się od porażki i sprawienia
kolejnego zawodu rodzicom. Rodzice ci aktywnie włączają się w proces zatrudnieni,
próbując narzucić swoją kierowniczą, dominującą w nim rolę. Oferty zatrudnienia
9

rozpatrują często w kategoriach prestiżowych, ignorują fakt niepełnosprawności ich
dziecka i ograniczeń wynikających z niego. W przypadku wszelkich prób
uświadomienia im tego – posądzają innych o złą wolę oraz uprzedzenia.

4. Postawa nadmiernego chronienia – charakterystyczny jest tutaj bezkrytyczny
stosunek do dziecka, przesadna nadopiekuńczość oraz nadmierna pobłażliwość wobec
niego. Rodzice ci przejawiają nieustanny lęk o pogorszenie stanu zdrowia dziecka –
czemu podporządkowują wszelkie działania. Nadzorują kontakty społeczne, aby
uchronić je od przykrych doznań. Swoją lękową postawę często zaszczepiają
własnemu dziecku – przez co tworzy on nieadekwatny obraz świata. Rodzice ci
gotowi są winę za niepowodzenia dziecka przerzucać na innych, tolerując jego
niewłaściwe zachowania i kaprysy. Te dzieci są niesamodzielne, roszczeniowe,
egoistyczne. Mają znaczne trudności z nawiązywaniem kontaktów społecznych. We
wszelkim działaniu domagają się pomocy i taryfy ulgowej. Postawy wobec
zatrudnienia ich dziecka:
a. Silne zaangażowanie, przyjmowanie roli menadżera, stałego opiekuna,
podejmującego wszelkie decyzje.
b. Ukryte bądź jawne przeciwdziałanie zatrudnieniu, podyktowane obawą o
negatywne skutki dla jego stanu zdrowia.

IV.

Funkcjonowanie osób z wysoką i niską samooceną w
środowisku pracy.

Objawy zachowania z różnym poziomem samooceny
Poziom samooceny
Niski
Umiarkowanie wysoki
Nadwrażliwość,
Realizm w ocenie
podejrzliwość,
Odpowiedzialność
agresywność
• Zachowania
• Konfliktowość
adekwatne
Niska motywacja do
• Wytrwałość w
pracy
zwalczaniu trudności
• Zaniżone aspiracje
• ‘dobra’ motywacja
• Mniejszy od
• Śmiałość, swoboda w
możliwego rozwój
działaniu
Niepewność, lęki
• Spontaniczność w
• Obawa przed klęską i
kontaktach
ośmieszeniem
interpersonalnych
• Unikanie sytuacji
• Życzliwość i zaufanie
trudnych
w stosunku do innych
Poczucie bezradności
Dojrzałość
Izolacja społeczna,
Aktywność
dystans, bierność,
Pewność w działaniu
zależność
• Korzystanie z
• Unikanie
doświadczeń innych

Wysoki
• Zawyżanie celów
• Zawyżanie swoich
możliwości
• Podejmowanie zbyt
trudnych zadań
• Częste stany frustracji
• Zarozumiałość,
zmienna motywacja
• Możliwość roszczeń
Przekonanie o swojej
wyjątkowości i
nieomylności
• Hałaśliwy sposób
bycia
• Samopotwierdzenie
• Niezadowolenie
• Poczucie
niezawinionych
porażek
10



odpowiedzialności i
inicjatywy,
konformizm
Trudności w
podejmowaniu
decyzji

V.

Ocena zdolności do pracy kandydata z
niepełnosprawnością.

1. Ocena zdolności do pracy – jest to postępowanie zespołu specjalistów mające na celu
ustalenie aktualnych i potencjalnych możliwości zawodowych osoby z
niepełnosprawnością.
2. Ocena ta ma rozstrzygać:
a. Czy dana osoba z niepełnosprawnością jest zdolna do pracy
b. Jakie warunki należy jej stworzyć, aby mogła efektywnie przygotować się do
niej, a następnie ją wykonywać.

9.12.2005

Ludzie niepełnosprawni w kontekście sytuacji trudnej
Przeżywanie niepełnosprawności w kwestii indywidualnej dotyka sfery fizycznej, psychicznej
i społecznej. Inne są problemy jednostek niepełnosprawnych niż grup społecznych
niepełnosprawnych.
Przezwyciężenie tej niepełnosprawności wymaga podjęcia jakichś działań, jest to proces
rehabilitacji – nie zawsze efekt jest efektem pożądanym. Ważnym czynnikiem w
efektywności rehabilitacji jest udział osób postronnych w ten proces.
Sytuacja trudna jest pojęciem względnym, bo to co dla 1 jest łatwe, dla 2 może być inne.
Inna jest trudność sytuacji osoby, która urodziła się z niepełnosprawnością a inna osoby z
nabytą niepełnosprawnością.
Sytuacja trudna jest sytuacją w której zostaje zaburzona równowaga między warunkami
zewnętrznymi, w których żyje człowiek niepełnosprawny a jego możliwościami (S. Kowalik
1996)
Wymagania, oczekiwania społeczne są warunkowane na potrzeby osób pełnosprawnych.

11

Obniżone możliwości ludzi niepełnosprawnych w stosunku do wymagań społecznych –
przyczyny powstania sytuacji problemowej.
Kryzys oznacza przejściowy stan nierównowagi wewnętrznej wywołany przez krytyczne
wydarzenie bądź wydarzenia życiowe, wymagający istotnych zmian i rozstrzygnięć.
|
\/
NASTĘPSTWA
- obecność ostrego wydarzenia lub stresu
- odczuwanie wydarzenia jako nieoczekiwanego
- spostrzeganie sytuacji jako utraty lub zagrożenia
- doświadczanie negatywnych przeżyć
- poczucie niepewności co do przyszłości
- poczucie utraty kontroli nad własnym życiem
- nagłe naruszenie rutynowych sposobów zachowania – muszą nauczyć się inaczej
funkcjonować
- długotrwały stan napięcia emocjonalnego – powodowane koniecznością nauczenia
się nowych umiejętności a także kwestia percepcji samego siebie, poczucia własnej
wartości, tego jak postrzegają mnie inni
- konieczność zmiany dotychczasowego sposobu funkcjonowania
Niepełnosprawność nabyta
|
\/
wypadek,
---------- Moratorium  człowiek chce przedłużyć pobyt w szpitalu aby być
choroba,
chorym a nie niepełnosprawnym (zawieszenie
uraz
niepełnosprawności) – ochrona społeczna
|
|
\/
|
w momencie wyjścia ze szpitala zaczyna się
Początkowa
\/
sytuacja trudna
są oni postrzegani
Niepewność
jako osoby chore,
co będzie dalej?
kiedy leżą w szpitalu
|
|
\/
Pytania ???

12

|
|
|
|
\/
\/
Co z
Dom?
rehab.??
|
|
|
|
\/
\/
Efekty?
Pustka społeczna
|
oczekiwania wobec przyszłości
|
\/
Trwałość tych
efektów
Niepełnosprawność wrodzona
Można tu zacząć od moratorium. On nie wie jak wygląda inna rzeczywistość. To trwa do ok.
okresu dojrzewania. Wtedy osoba niepełnosprawna uświadamia sobie dopiero że jest
niepełnosprawna, doświadcza siebie jako osoby niepełnosprawnej. Wtedy te osoby doznają
szoku i pojawia się niepewność i pytania.
Rehabilitacja ma pomóc w rozwiązaniu sytuacji trudnej. Pacjent musi dokonać swojej
adaptacji w sferze fizycznej, psychicznej i społecznej – wtedy rehabilitacja może być
efektywna.
Cohn wymienia 5 etapów reakcji na niepełnosprawność:
1. szok – uczucie negatywne, poczucie skrzywdzenia, zaprzeczenie
własnemu kalectwu. Występujące zachowania nakierowane na
utrzymanie dotychczasowych celów.
2. oczekiwanie na wyleczenie – niepełnosprawność postrzegana jako
przeszkoda możliwa do usunięcia
3. opłakiwanie straty – okres żałoby – dominujące zachowania to
agresja i autoagresja, apatia, bierność, depresja. Tu mogą pojawić
się mechanizmy obronne.
4. zachowanie obronne o charakterze neurotycznym (odrzucenie,
zaprzeczenie, projekcja, regres, tworzy pozory dobrego
przystosowania) bądź o charakterze zdrowym (pozytywne
nastawienie do pojawiających się problemów, przeformowywanie
celów życiowych, motywacja do radzenia sobie)
5. przystosowanie – uznanie niepełnosprawności jako jednej z cech
właściwości organizmu.
Te stadia utrudniają lub ułatwiają przystosowanie fizyczne, psychiczne i społeczne.
Przystosowanie fizyczne – kiedy pacjent przeszedł skutecznie przez leczenie, kompensację,
korekcję, usprawnianie
Przystosowanie psychiczne – kiedy pacjent przeszedł poprzez kolejne etapy przystosowania
do niepełnosprawności:
- rekonstrukcja obrazu samego siebie
- zmiana poczucia swojej hierarchii wartości
- zmiana uczuć jakie do siebie żywi

13

Przystosowanie społeczne – kiedy pacjent przejdzie przez:
- wycofanie się z poprzedniej roli społecznej
- identyfikacja z nową rolą społeczną
- doskonalenie w nowej roli
- integracja nowej roli z całością ról pełnionych społecznie
Niepełnosprawność
|
\/
Sytuacja kryzysowa
|
\/
Sytuacja trudna
1. utrudnienia
2. deprywacji
3. przeciążenia
4. zagrożenia
1. kiedy niepełnosprawność jest jedynie przeszkodą w działaniu i
zaspokajaniu potrzeb np. bariery architektoniczne, komunikacyjne,
społeczne
2. w odniesieniu do jednostki niepełnosprawnej pojawia się gdy jednostka
pozbawiona jest czegoś co jest potrzebne do normalnego życia, np.
odmowa bycia partnerem
3. kiedy mamy do czynienia z nieadekwatnymi wymaganiami,
oczekiwaniami
4. naruszenie cenionych wartości, zwykle naruszenie potrzeb
(bezpieczeństwa, siły, osiągnięć, poczucia własnej wartości, zaufania
do siebie i innych, prestiżu, samourzeczywstnienia, miłości)
Czynniki mające wpływ na adaptację do niepełnosprawności:
1. Wiek - trudniej jest zaakceptować niepełnosprawność im się jest starszym.
2. Płećkobiety są w gorszej sytuacji, kobieta niepełnosprawna jest podwójnie słaba, bo
jest kobietą (słaba płeć) i do tego niepełnosprawną.
3. Rodzaj i stopień niepełnosprawności – związane to jest ze społeczną percepcją – lepiej
jest być niewidomym – ze względu na społeczną percepcję. Im głębsze uszkodzenie
tym możliwości adaptacyjne mniejsze.
4. Okoliczności nabycia niepełnosprawności:
- zawiniona
- niezawiniona
Ten czynnik ma krótkotrwały zasięg bo w przyszłości to nie ma znaczenia
5. Model osobowości sprzed zaistnienia niepełnosprawności – łatwiej adaptują się
osobowości silne niż osobowości słabe, lękliwe, niepewne.
Bez względu na wymienione czynniki sytuacji trudnej – często sytuacja trudna się zmienia,
bo życie się toczy. Osobę niepełnosprawną dotykającą jedną sytuację trudną w pewnym
momencie mogą napotkać wszystkie rodzaje sytuacji trudnych, gdyż różne rzeczy mogą ją w
życiu napotkać. Nasze sytuacje trudne są przemijające, a u osób niepełnosprawnych nie, bo
np. bariery architektoniczne zostaną.

14

6.01.2006r.

SPOŁECZNY KONTEKST REHABILITACJI
Można dobrze wyrehabilitować jednostkę niepełnosprawną, ale jest trudno, bo nie ma dla niej
miejsca w społeczeństwie, bo jest niepełnosprawna (np. nie ma dla niej pracy). Są to moce
obniżania efektów rehabilitacji.
Są także moce podwyższania efektów rehabilitacji.
I.

Moce obniżające efekt rehabilitacji – praktyki dyskryminacyjne

Dyskryminacja to takie postępowanie wobec ludzi, które charakteryzuje się:
- odmawianiem im równego traktowania lub praw, które przysługują całej zbiorowości
- brakiem merytorycznych podstaw takich działań, arbitralnością zaliczania tych osób do
określonej kategorii społecznej, wobec której formuowane są uprzedzenia społeczne
Grupy mniejszościowe charakteryzują się: (tak są postrzegane przez społeczeństwo)
- odmiennością w wyglądzie
- odmiennością w zachowaniu
- o mniejszym statusie społecznym
- poddawanie się praktykom marginalizującym
Niepełnosprawni są trzecią co do wielkości grupą podlegającą marginalizacji (po
kobietach i dzieciach)
Niepełnosprawni stanowią od 14,5 do 19% społeczeństwa.
Niepełnosprawni podlegają wszystkim tym czynnikom dotyczącym grup
mniejszościowych – są inni w wyglądzie, w zachowaniu itd., nie są zrzeszeni w swojej
grupie, wewnątrz niej, dlatego tak łatwo poddają się marginalizacji.
1. Działania dyskryminacyjne (S.Kowal)

Dystansowania

Dewaluacja
Delegitymizacja
Segregacja
Eksterminacja

Od najsłabszej:
a) Dystansowanie – unikanie bliskich kontaktów, niesienia pomocy
b) Dewaluacja – upowszechnianie poglądów o negatywnych właściwościach, w
postaci stereotypów:
a. Ogólnych – odnoszące się do cech przypisywanych całej grupie
niepełnosprawnych, wynikają z cech fizycznych, psychicznych, stopnia
izolacji do społeczeństwa ogólnego
15

b. Szczegółowych – odnoszą się do określonych grup niepełnosprawnych,
upowszechnianie poglądów o negatywnych właściwościach
c) Delegitymizacja – negatywny stosunek utrwalony w przepisach prawnych,
silniejsze, utrwalone to co w stereotypach, utrwalone prawnie. Musimy tworzyć
prawo, które i równa i chroni. Są przywileje dla niepełnosprawnych, ale społecznie
mogą one nie być akceptowane (np. niepełnosprawni idący do pubu). Przywilej
wymusza określone zachowania. Do końca lat 90. trzeba było złożyć orzeczenie na
studia, że nie ma się widocznych kalectw. Nie przyjmowano osób
niepełnosprawnych na studia. Teraz już tak nie jest. Negatywny stosunek nie jest
już tak bardzo utrwalony w przepisach prawnych.
d) Segregacja – fizyczne izolowanie. Tworzone są i istnieją ośrodki, które oddzielają
pełnosprawnych od niepełnosprawnych. Oddzielne szkolenie dzieci niewidomych,
niesłyszących itd. Izolowanie jest uzasadniane ich dobrem, a to nie prawda.
Warunki integracyjne nie są równe warunkom segregacyjnym, są niższe. Przez
segregację to już tylko krok do marginalizacji. Niepełnosprawny nie ma wyboru
np. zawodu.
e) Eksterminacja – unicestwianie jednostek co do których praktyka ta jest stosowana.
Jest to zapisane w prawie o aborcji (gwałt, zagrożenie życia, niepełnosprawność
dziecka). Jest to najcięższe działanie dyskryminacyjne.
2. Analiza praktyk dyskryminacyjnych doprowadziła badaczy do wniosku, że te
działania prowadzą do takich zachowań, jak:
uprzedzenia społeczne – negatywny stosunek do danej grupy społecznej:
- różna intensywność
- zróżnicowanie grup – różnicowanie to może być w różnym stopniu zależnie
od:
o wieku – starsi mają większe tendencje do uprzedzeń
o płeć - kobiety są mniej uprzedzone, jeśli trzeba to zmieniają swoje
zdanie
o pozycja społeczna – im wyższy prestiż społeczny tym mniej uprzedzeń
o poziom lęku – im wyższy poziom lęku tym wyższy poziom uprzedzeń
o poziom samooceny – im niższy poziom samooceny tym wyższy poziom
uprzedzeń
o inteligencja – im niższy poziom inteligencji tym niższy stopień
uprzedzeń. Im rodzice wyżej wykształceni tym trudniej im
zaakceptować swoje dziecko
3. Teorie uprzedzeń społecznych: (2 grupy)
a) Sytuacyjna – wywoływane przez określone sytuacje społeczne:
i. Teoria konfliktów sytuacyjnych (M. Sherif, 1961) –
uprzedzenia pojawiają się gdy pojawia się konflikt wewnątrzgrupowy,
sprzeczność interesów – grupocentryzm (podnoszenie wartości naszej
grupy względem innej grupy). Są tu zachowania podwyższające
wartość własnej grupy i deprecjonujące inną grupę.
ii. Teoria socjalizacyjna (Eagly, 1983) – powielanie zachowań
rodziców przez dzieci, wzorców społecznych (wzorce zachowań
dyskryminacyjnych, dewaluacyjnych)
b) Osobowościowa

16

i. Teoria tożsamości (Tajfel, 1978) – utrzymanie pozytywnego
obrazu samego siebie – podwyższanie prestiżu grupy
ii. Teoria stereotypizacji (Trope, 1989) – skazanie na
stereotypu w orientacji rzeczywistości, postępowanie zgodnie ze
stereotypami
c) Sytuacyjna i Osobowościowa – spróbowano je połączyć

i. Teoria „kozła ofiarnego” (Girard, 1982) – frustracje i stany
związane z frustracją muszą znaleźć ujście, rozładowanie negatywnych
emocji, które mogą być wobec innych ludzi, zwłaszcza słabszych.
Poszukanie ofiary, która się nie będzie broniła przed dyskryminacją

ii. Koncepcja odmiennego ł adu społecznego (S. Kowalik,

1993) – szczególna klasa cech odnoszący się do istoty człowieka. Nie
ważne jest to, co będziemy mówić, ale to jakich cech będziemy im
ujmować (niesamodzielny, nieodpowiedzialny – to jest gorsze niż
powiedzenie np. że jest głupi) – to co charakteryzuje człowieka jako
człowiek – poprzez ujmowanie tych cech, nie przyzwalamy na to, aby
był on człowiekiem.
Podsumowując można stwierdzić, że uprzedzenia społeczne utrudniają życie osobom
niepełnosprawnym na 3 różne sposoby:
o Ograniczają możliwości nawiązania satysfakcjonujących
kontaktów z pozostałym członkami społeczeństwa
o Warunkują tworzenie sytuacji problemowych i uniemożliwiają
ich rozwiązanie (zatrudnienie, kształcenie)
o Przyczyniają się do pogłębiania posiadanej dysfunkcjonalności i
degradują osoby niepełnosprawne psychologicznie i społecznie
Te praktyki dyskryminacyjne ograniczają efekt rehabilitacji.
W Polsce niepełnosprawni pracujący stanowią 14,5% zatrudnionych, a na świecie –
29,8%. Samotni niepełnosprawni – ponad 50% nigdy nie miało własnej rodziny.

20.01.2006

INTEGRACJA SPOŁECZNA OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH
Jest duże zagrożenie osób niepełnosprawnych w społeczeństwie. Grupa niepełnosprawna jest
3. co do wielkości grupą mniejszościową.
Cechy przypisywane grupom mniejszościowym:
o Odmienny od powszechnego wygląd
o Konsekwentnie odmienne zachowanie
o Trudności w obronie przed wykluczeniem społecznym – zgoda z ich strony na to
wykluczanie
WHO: Osoby niepełnosprawne mają prawo do pełnego uczestnictwa w życiu społecznym.
17

Akty chroniące osoby niepełnosprawne przed wykluczaniem społecznym:
1. Konstytucja
2. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka
3. Konwencja Praw Dziecka (Polska przestrzega jej od 1989r.)
4. Światowa Deklaracja Edukacji dla Wszystkich (Polska – 1990r.)
5. Standardowe Zasady Wyrównywania Szans Osób Niepełnosprawnych (1993r.)
One mają chronić prawo wszystkich do uczestnictwa w życiu społecznym, mają chronić
przed społecznym wykluczeniem.
Ważna dlatego jest INTEGRACJA SPOŁECZNA – integrare, integre – łączenie całości z
części.
„Proces kształtowania systemu wyższego porządku z relatywnie samodzielnych systemów
niższego porządku (lub elementów), przy czym tworzące system całości wchodzą w takie
wielostronne zależności, że ich samodzielność i niezależność zostaje zlikwidowana […] w
zależności od rozmiaru i intensywności wielostronnych zależności elementów systemu
posiada on wysoki lub niski stopień integracji” (C.Klaus i M.Buhr, 1964)

WYNIK: System jako całość zintegrowana
CECHY: Nowa jakość, nowe relacje, funkcje, zachowania elementów
lub podsystemów tej całości.
Można to uzyskać na dwa sposoby:

Uniformacja – upodobnienie do podstawowej
struktury systemu
- upodobnienie osób niepełnosprawnych do
pełnosprawnych
- ćwiczenia rehabilitacyjne
- cel: jak najbliżej normy

Poszerzenie granic
systemu – tolerancji,
norm społecznych
- uzyskanie przez
osoby niepełnospr.
prawa do relacji
społecznych
- ćwiczenia rehabilitacyjne
- cel: na miarę możliwości
jednostki niepełnosprawnej

ta droga jest niemożliwa w pełni do
zrealizowania, bo musiałoby się to skończyć tak, że
niepełnosprawny stanie się pełnosprawną
jednostką
Obie strony muszą chcieć tej integracji – strona niepełnosprawna i pełnosprawna.
Te dwa kierunki sprawiają, że integracja społeczna jest realizowana na kilka różnych
sposobów – istnieje kilka PŁASZCZYZN INTEGRACJI SPOŁECZNEJ (E.Kobi, 1990):

18

1. PROCES
Integracja jako proces wzajemnego
zbliżania:
- powiększenie obszarów styczności (szkoła,
praca)
- kształtowanie pozytywnych postaw
- powiększenie kompetencji do współdziałania

2. METODA
1) integracja organizacyjna
(wspólne mieszkanie itp.)
2) normalizacja życia osób
niepełnosprawnych (tworzenie
warunków analogicznych do
warunków życia osób
pełnosprawnych)
3. PROBLEM INDYWISUALNY
- metody treningowe zwiększające
poziom kompetencji osób npr
do integracji
- ocena stopnia integracyjności
jednostki npr
4. WARUNEK
1) Likwidowanie wszelkich
podziałów: pełospr. – npr.
separacja – integracja
2) spolaryzowany stosunek
pomiędzy integracją i segregacją
- określenie zdolności i chęci do
integracji – prawo jednostek
do integracji

STAN
Działania zewnętrzne,
relatywnie niezależne
od integrowanych
osób:
-prawne
- organizacyjne
- administracyjne
(np. picie wódki w pubie
przez niepełnosprawnego)

CEL
1) powiększenie społecznej kompetencji
i tolerancji.
2) integracja

PROBLEM SPOŁECZNY
- takie zmiany systemów
i instytucji by osoby
npr nie miały
problemów z powszechną
akceptacją
ZADANIE
1) spostrzeganie osób niepełnospr.
i pełnospr. Jako takich
samych, nierozłącznych
elementów całości–npr jako
cecha, forma bycia wśród
innych możliwości
2) osiąganie pewnych poziomów
i etapów integracji

POZIOMY (etapy) INTEGRACJI SPO Ł ECZNEJ:
1. Instytucjonalny – warunki do zaistnienia procesów integracyjnych
-równouprawnienie prawno – administracyjne
2. Interpersonalny -----------------------------Poziomy integracji
odrzucenie – spotkanie
np. wysoki
średni
spotkanie
niski
brak integracji – odrzucenie
3. Wewnątrzpsychiczny – stopień poparcia dla integracji społecznej;
pełnosprawni – niepełnosprawni
WYOBCOWANIE

ZBLIŻENIE

19

PŁASZCZYZNY INTEGRACJI SPOŁECZNEJ (M. Chodkowska, 1997)
o Integracja rodzinna
o Integracja lokalna (jednostki i rodziny)
o Integracja edukacyjna (przedszkolna, szkolna)
o Integracja zawodowa
o Integracja na płaszczyźnie wspólnot religijnych
o Integracja na płaszczyźnie wspólnoty narodowej
Problem integracji społecznej wynika z celów rehabilitacji.
Do 2013 r. Polska musi przyjąć standardy UE – ochrona przed wykluczeniem osób
niepełnosprawnych z życia społecznego – jeśli państwa nie będą spełniały tych standardów
mogą być postawione przed Trybunałem Konstytucyjnym.
W 1986r. w kształceniu integracyjnym na poziomie przedszkola było 5 osób
niepełnosprawnych. W 1989r. – 10. Teraz na wszystkich poziomach kształcenia – 12437.
Bernstein – środowisko ograniczające
- środowisko stymulujące
Środowisko złożone z takich samych jednostek jest ograniczające (np. szkoły masowe
bez jednostek niepełnosprawnych)

Kiedyś 9% było w szkołach specjalnych a 91% albo nie podlegało obowiązkowi szkolnemu
albo uczyło się w szkołach masowych.
W 1990r. zaczęto działać. Zaczęto organizować 3 rodzaje szkolnictwa integracyjnego (na
świecie):
1. integracja włączająca – Anglia, Francja, Włochyedukacja we wspólnym nurcie
2. integracja edukacyjna (model hamburski) – Niemcy (jako pierwsi), Polska
(zaczerpnęła od Niemiec) – włączenie trójki dzieci niepełnosprawnych do klas szkoły
masowej. Systemem zabezpieczającym jest tu nauczyciel wspomagający. Nie więcej
niż 21 uczniów w klasie.
3. „We wspólnym nurcie” – Szwecja, Finlandia, Dania – zabezpieczeniem jest
przygotowanie ucznia w tzw. Klasach przygotowawczych – dla uczniów o
zagrożonym rozwoju – przynajmniej przez rok. Później zespół specjalistów podejmuje
decyzję do jakiej formy edukacji jest najlepiej przygotowany i jaki rodzaj wsparcia
jest mu potrzebny – czy ma być to szkoła masowa, czy klasa specjalna przy szkole
masowej, czy nauczanie indywidualne – ale wtedy też należy do tej szkoły masowej.
Szkoła nie ma prawa nie przyjąć ucznia, ma obowiązek zapewnić mu opiekę.
Polska ustawa z 1993r. (zmieniana, ale nadal obowiązująca) jest dyskryminacyjna (to się w
niej nie zmieniło) – mówi, że dziecko ma możliwość edukacji zintegrowanej – zamieniono tu
prawo na możliwość – szkoła może powiedzieć, że nie ma możliwości, a wcześniej było o
tym że musi przyjąć takie dziecko i zapewnić mu opiekę. Mówi tez ta ustawa o tym, że
dziecko ma możliwość o ile rokuje przechodzenie z klasy do klasy – jest to dyskryminacja –
nie można powiedzieć o każdym dziecku pełnosprawnym czy rokuje, bo nie zawsze są

20

robione testy gotowości szkolnej, poza tym w edukacji wczesnoszkolnej dziecko nie może
zostać na 2 rok w tej samej klasie, o ile rodzice nie wyrażą takiej woli.

21

Podobne prace

Do góry