Ocena brak

Pedagogika osób z niepełnosprawnością ruchową: Ogólna charakterystyka zaburzeń motorycznych - Mózgowe porażenie dziecięce

Autor /Lechoslaw Dodano /01.09.2011

Osobna grupa niesprawności ruchowych powiązana jest z mózgowym porażeniem dziecięcym (MPD), definiowanym jako przewlekłe niepostepujące zaburzenia czynności będącego w rozwoju ośrodkowego układu nerwowego, a zwła­szcza ośrodkowego neuronu ruchowego, powstałe w wyniku uszkodzeń mózgu iv okresie ciąży, porodu lub w okresie okołoporodowym" (Michałowicz, 1986, z. 11).

Mózgowe porażenie dziecięce występuje z częstością 1,5 - 3 na 1000 dzie­ci, a czynniki ryzyka, czyli takie, które zwiększają prawdopodobieństwo wystąpienia zaburzenia, związane są najczęściej z okresem prenatalnym i porodem (łącznie ok. 60 %). Do czynników tych należą przede wszystkim: niedotlenienie spowodowane np. nieprawidłowościami dotyczącymi łoży­ska, pępowiny, niewydolnością krążenia u matki bądź ciężko przebiegają­cym porodem, wcześniactwo (nieukończony 37 tydzień życia płodowego), mała masa urodzeniowa ( u noworodków z masą ciała lOOOg i niższą ryzyko wystąpienia mózgowego porażenia dziecięcego wzrasta wielokrotnie), cho­roby matki (wirusowe, bakteryjne, zatrucie ciążowe, cukrzyca i in.), niepra­widłowe ułożenie płodu, szkodliwe wpływy środowiskowe (nieprawidłowe odżywianie się matki, palenie przez nią papierosów, nadużywanie alkoholu, przyjmowanie niektórych leków) (Łosiowski, 1997; Michałowicz, 1997).

Czynnikiem ryzyka jest również zły ogólny stan dziecka po urodzeniu. W Polsce stan ten określa się punktacją wg skali Apgar. Skala obejmuje 5 funkcji (akcja serca, oddychanie, zabarwienie skóry, napięcie mięśniowe, reakcje obronne). Mała liczba punktów uzyskanych przez dziecko jest wy­starczającym powodem, aby objąć je specjalną obserwacją i opieką.

Znacznie więcej informacji o noworodku mógłby dostarczyć tzw. test Prechtla. W badaniu uwzględnia się pozycje ze skali Apgar, ale jednocześnie oceniane jest pobudzenie dziecka, ruchy spontaniczne i drżenia, wyraz twa­rzy, reakcje na ułożenie w różnych pozycjach i około 15 odruchów.

W niektórych krajach europejskich i w USA wykorzystuje się Skalę Oceny Zachowania Noworodka, opracowaną przez T. B. Brazeltona. Zwraca się w niej uwagę nie tylko na właściwości fizyczne, ale i zachowanie dziecka, w tym także jego zdolność do habituacji, czyli prostej formy uczenia się, w któ­rej reakcja na powtarzający się bodziec zanika lub słabnie (Yasta, Haith, Mil-ler, 1995).

Mózgowe porażenie dziecięce występuje w wielu postaciach. Wykorzy­stując najczęściej spotykane klasyfikacje, a jednocześnie dokonując pewnych uproszczeń, wyróżnić można trzy zasadnicze postacie i czwartą mieszaną, łączącą różne objawy. Jest to zgodne z propozycją Hagberga, który wyróż­nił postacie: spastyczne (piramidowe), pozapiramidowe (dyskinetyczne) i móżdżkowe (ataktyczne) (Łosiowski, 1997).

Postacie spastyczne, występujące najczęściej (w ok. 75 %), związane są z uszkodzeniem układu piramidowego. Charakteryzuje je zwiększone na­pięcie mięśniowe, wzmożenie odruchów, zakłócenie precyzji i koordynacji ruchów, czasami - zaburzenia mowy. Porażenie może obejmować wszystkie kończyny (niedowład czterokończynowy), kończyny po jednej stronie ciała (niedowład połowiczy, nazywany też hemiplegią), głównie kończyny dolne (obustronny niedowład kurczowy).

Postawę osoby ze spastyczną postacią mózgowego porażenia dziecięcego charakteryzują m.in. takie objawy, jak: tzw. końskie ustawienie stóp, zgięcie w kolanach i biodrach oraz skręcone do wewnątrz, przywiedzione i prze­ważnie skrzyżowane uda. Tej postaci może towarzyszyć niepełnosprawność intelektualna, przy czym najczęściej współwystępuje ona z porażeniem czterokończynowym.

Postacie pozapiramidowe (nazywane też dyskinetycznymi lub atetotycznymi), występujące u ok. 10 % osób z mózgowym porażeniem dziecię­cym , mają u swego podłoża zmiany w układzie pozapiramidowym. W ich konsekwencji występuje zmienne napięcie mięśniowe, niezborność i nad­miar ruchów tułowia, kończyn i twarzy. Ruchy te związane są z narastają­cym wyprostem kończyn i przyjmowaniem nienaturalnych pozycji oraz nie­kontrolowanymi grymasami twarzy. Odruchy nie są wzmożone, natomiast występują zaburzenia mowy, głównie typu dyzartrii (trudności w artykuło­waniu dźwięków mowy spowodowane nieprawidłowym napięciem mięśni aparatu mowy oraz zaburzeniami ich koordynacji i kontroli). Sprawność umysłową przy tych postaciach mózgowego porażenia dziecięcego do nie­dawna najczęściej diagnozowano jako dobrą. Obecnie, wraz ze zmianą przy­czyn uszkodzeń pozapiramidowych (już nie, jak kiedyś, ciężka żółtaczka no­worodków, ale niedotlenienie, wcześniactwo, małą masa urodzeniowa) wiele dzieci z tej grupy charakteryzuje się niepełnosprawnością intelektual­ną (Łosiowski, 1997).

Postać ataktyczna powiązana jest z uszkodzeniem móżdżku. Wystę­puje u ok. 5 % dzieci. Charakteryzuje się trudnościami w utrzymaniu rów­nowagi, brakiem koordynacji ruchów, wiotkością mięśni i oczopląsem. W niektórych przypadkach uniemożliwia to samodzielne stanie i chodzenie. W tej postaci odruchy są prawidłowe, również sprawność umysłowa może pozostawać w normie, chociaż częściej spotyka się różne zakłócenia w inte­lektualnym funkcjonowaniu, z upośledzeniem umysłowym włącznie. W obrazie klinicznym mózgowego porażenia dziecięcego na pierwszy plan wysuwają się zaburzenia ruchowe. Ograniczenia umiejętności lokomocyjnych, manipulacyjnych oraz w postawie ciała mogą mieć różne nasilenie. Większość dzieci porusza się samodzielnie, choć na ogół z problemami, taki­mi jak np. zaburzenia równowagi, niezgrabność w pokonywaniu przeszkód, słaba kontrola nad swoją siłą i szybkością oraz trudności w koordynacji ru­chów. Niektóre dzieci chodzą z pomocą aparatów ortopedycznych (szyny, kule, balkoniki).

W zakresie umiejętności manualnych również występują różnice. Niektó­re dzieci charakteryzują się dobrą sprawnością rąk, u innych występuje brak precyzji ruchów, nieodpowiednie do wykonywanej czynności napięcie mięś­niowe, liczne współruchy (ruchy dodatkowe), a jeszcze inne mają trudności nawet w chwytaniu przedmiotu.

Zaburzeniom ruchowym towarzyszy czasami niepełnosprawność intele­ktualna (u ok. 35 - 50 % dzieci), mogą też pojawić się uszkodzenia analizato­ra wzrokowego (u ok. 50 %), słuchowego (u ok. 25 %), zaburzenia mowy (u 50-70% ) oraz padaczka (u 25 - 35 % dzieci) (Zabłocki, 1998).

Rozległość obszaru zaburzeń wyznacza zakres rehabilitacji. Obejmuje ona nie tylko usprawnianie ruchowe i stwarzanie dziecku warunków do po­znawania swojego ciała, ale także ćwiczenie czynności fizjologicznych, umiejętności jedzenia, mycia się, ubierania, a ponadto stymulowanie rozwo­ju poznawczego, emocjonalnego, społecznego, umiejętności komunikowania się, oraz organizowanie doświadczeń sprzyjających rozwojowi Ja. Rehabili­tacja powinna rozpocząć się od momentu postawienia diagnozy, a uczestni­czyć w niej powinni tacy specjaliści jak: lekarz, rehabilitant, pedagog, psy­cholog, logopeda, a przede wszystkim rodzice.

Niektóre oddziaływania ze względu na swoją specyfikę zostały nazwane metodami usprawniania dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym i opatrzone nazwiskami ich autorów. Dla przykładu wymienimy kilka takich metod.

Metoda Kabata inaczej nazywana jest metodą proprioceptywnego toro­wania nerwowo-mięśniowego. W czasie ćwiczeń wykorzystuje się bodźce różnych modalności (wzrokowe, słuchowe, dotykowe, termiczne itp.) i o różnym nasileniu w celu wywołania odruchów bezwarunkowych, ułatwia­jących wykonanie określonego ruchu. Postępowanie rehabilitacyjne oparte jest na stałym powtarzaniu czynności ruchowych, charakterystycznych dla danego etapu rozwoju, z zachowaniem kolejności poszczególnych sekwencji ruchowych (Kuch, 1989).

Metoda NDT-Bobath polega na ćwiczeniach dostosowanych do indywi­dualnych właściwości dziecka. Wszelkie jego ruchy są sterowane rękami te­rapeuty. Wykorzystuje on trzy strefy kontroli ruchu i postawy dziecka: ob­ręcz kończyny górnej i dolnej oraz głowę. Oddziaływanie na te trzy strefy wywołuje pożądane ruchy, głównie tzw. reakcje prostowania, a jednocześ­nie hamuje reakcje niepożądane. Umiejętne wykorzystanie odruchów, wpły­wanie na napięcie mięśniowe i zachęcanie dziecka do wykorzystywania zdobytych umiejętności w codziennych czynnościach pozwala na stopniowe zwiększanie jego sprawności. Po opanowaniu wzorców ruchowych charak­terystycznych dla danego etapu przechodzi się do następnego. Wykonywa­nie przez dziecko samodzielnie określonego ruchu powoduje wyeliminowa­nie sterowania przez terapeutę (Michałowicz i in., 1997).

Metoda Pęto łączy usprawnianie ruchowe z oddziaływaniem psychopedagogicznym. Jest przeznaczona przede wszystkim dla dzieci w wieku przedszkolnym o sprawności umysłowej zbliżonej do normy. Ćwiczenia ru­chowe odbywają się równolegle z zajęciami intelektualnymi, terapią zajęcio­wą i nauką mowy. Dużą wagę przywiązuje się w tej metodzie do wykony­wania czynności samoobsługowych oraz sprzątania po zajęciach i posiłkach. Ważnym elementem metody są odpowiednio dobrane sprzęty. Wszystkie zajęcia ujęte są w dwuletni cykl terapeutyczny (Michałowicz, 1986, Zabłocki, 1998).

Metoda Yojty przeznaczona jest do usprawniania dzieci najmłodszych (nawet kilkudniowych, znajdujących się jeszcze w inkubatorze). Ćwiczenia polegają na naciskaniu odpowiednich punktów na ciele dziecka w celu wy­wołania ruchów pełzania i obracania się wokół osi ciała. Jeśli dziecko potrafi samodzielnie pełzać i raczkować, usprawnianie uważa się na ogół za zakoń­czone, chociaż czasami przedłuża się je aż do zdobycia bardziej złożonych umiejętności ruchowych (Michałowicz, 1986; Kuch, 1989; Borkowska, 1997).

Metoda ta budzi wiele kontrowersji, przede wszystkim z uwagi na to, że jest dla dziecka źródłem bólu. Małe dziecko z uszkodzonym układem ner­wowym odbierające ze swego ciała wiele przykrych doznań związanych m.in. z oddychaniem (utrudnionym przez gromadzącą się flegmę), jedze­niem ( dławienie się i wymioty wywołane nieumiejętnością ssania i brakiem koordynacji przełykania), nieprawidłową pracą jelit (zaparcia), potrzebuje z zewnątrz, od innych ludzi przeciwwagi dla tych doznań w formie łagodne­go, pieszczotliwego dotykania, głaskania i przytulania. Jest to dla dziecka szansa, często jedyna, doświadczania swojego ciała w sposób pozytywny. Według niektórych autorów oddziaływanie na małe dziecko dotykiem przy­noszącym mu ból stanowi zagrożenie dla rozwoju jego relacji z matką (to ona wykonuje ćwiczenia) oraz rozwoju Ja, stając się tym samym czynnikiem patologizującym jego rozwój psychiczny (Kościelska, 1998).

Metoda Domana obejmuje nie tylko usprawnianie ruchowe, ale i stymu­lowanie rozwoju poznawczego oraz mowy. Postępowanie oparte jest na tzw. zasadach niechirurgicznego leczenia uszkodzeń mózgu, obejmuje wiele procedur i technik. Przykładem techniki wspomagającej rozwój ruchowy jest tzw. patterning, czyli kierowanie kończynami, tułowiem i głową dziecka w taki sposób, aby doświadczyło ono ruchu (np. kulania, pełzania), którego samo nie może wykonać. Oprócz biernych patterningów są i aktywne tech­niki, np. podwieszanie się dziecka na drążku, czy chodzenie z przytrzymy­waniem się poręczy lub drabinki umieszczonej nad głową. W programie rozwoju intelektualnego wykorzystuje się tzw. bity informacji przekazywa­ne dziecku słownie i wizualnie z określoną częstością, intensywnością i cza­sem ekspozycji. Autorzy metody zwracają też uwagę na inne sposoby po­prawy funkcjonowania mózgu: odpowiednią dietę oraz specjalne ćwiczenia oddechowe zwiększające ukrwienie mózgu, a tym samym jego dotlenienie (Doman, 1996).

Podobne prace

Do góry