Ocena brak

Pedagogika osób z niepełnosprawnością ruchową

Autor /Lechoslaw Dodano /01.09.2011

Rozwój motoryczny człowieka obejmuje lokomocję, czyli umiejętność przemieszczania się w przestrzeni oraz manipulację, czyli zdolność do uży­wania własnych rąk jako narzędzi. Ważnym przejawem rozwoju motorycznego jest także rozwój postawy, który oznacza wzrastającą zdolność do kon­trolowania różnych części swojego ciała, przede wszystkim tułowia i głowy (Yasta, Haith, Miller, 1995).

Za czynności ruchowe odpowiedzialny jest narząd ruchu, składający się z kości, stawów, więzadeł i mięśni kończyn górnych, dolnych oraz kręgosłu­pa i ściśle powiązany z układem nerwowym, którego elementy tworzą tzw. układ ruchu. Wyróżnić w nim można następujące elementy kontrolujące wykonywanie ruchów i utrzymanie postawy: układ piramidowy, układ pozapiramidowy, czyli: niektóre jądra pnia mózgu, układ siatkowaty zstę­pujący, móżdżek oraz dolny neuron ruchowy (Woźniak, 1977). Układ piramidowy (inaczej ośrodkowy albo górny neuron ruchowy) kontroluje czynności dowolne. Obejmuje komórki ruchowe w korze mózgo­wej i ich włókna (drogi piramidowe), dochodzące do rogów przednich rdze­nia kręgowego. W wyniku uszkodzenia tego układu występują objawy nie­dowładu spastycznego (m.in. ograniczenie lub zniesienie ruchów dowolnych, wzmożenie napięcia mięśni, odruchy patologiczne).

Jądra pnia mózgu decydują o koordynacji czynności automatycznych, będących składnikiem ruchów celowych (np. pisania na maszynie), a ich uszkodzenie powoduje zmianę napięcia mięśni, niemożność wykonania szybkich, precyzyjnych czynności oraz występowanie ruchów dodatko­wych. Układ siatkowaty zstępujący wywiera pobudzający lub hamujący wpływ na komórki ruchowe (motoneurony). Móżdżek pełni funkcje wspomagające układ ruchów dowolnych i decy­duje przede wszystkim o utrzymaniu równowagi. Ma również swój znaczą­cy udział w przezwyciężaniu siły bezwładności i wpływa na napięcie mięś­niowe. Zaburzenia równowagi, asynergie (zaburzenia koordynacji mięśni) i osłabienie lub brak napięcia mięśniowego to główne objawy jego uszko­dzenia.

Neuron dolny (albo inaczej obwodowy) to komórki ruchowe rogów przednich rdzenia kręgowego wraz z ich włóknami nerwowymi, biegnący­mi w korzeniach przednich i w nerwach obwodowych. Skupia on impulsy ze wszystkich pięter układu ruchowego. Uszkodzenie neuronu obwodowe­go wywołuje objawy porażenia wiotkiego (obniżenie lub brak napięcia mięś­ni, zanik mięśni, zniesienie odruchów).

Każdy ruch zawiera w sobie czynność odruchową, która jest modyfiko­wana przez wyższe pietra układu ruchowego, a rozwój umiejętności rucho­wych dziecka dokonuje się zgodnie z dwiema zasadami. Według pierwszej, kontrola nad ciałem rozwija się od głowy do stóp, a według drugiej - części ciała położone bliżej osi centralnej są wcześniej kontrolowane niż te, które zbliżają się ku obwodowi. Najwcześniej obserwowalnymi przejawami roz­woju układu motorycznego są: napięcie mięśniowe i podstawowe odruchy ruchowe. Należą do nich m.in.:

  • odruch chwytny, wyzwalany przez podrażnienie wewnętrznej strony dłoni (zanika ok. 3 mieś. życia),

  • odruch stąpania, związany z wykonywaniem naprzemiennych ru­ chów kończyn dolnych przy dotykaniu stopami podłoża (zanika ok. 5 mieś.),

  • odruch Moro, nazywany inaczej odruchem obejmowania, gdyż związany jest z wykonywaniem ruchu przypominającego obejmowanie w odpowiedzi na gwałtowny bodziec, np. wyciągniecie kocyka spod pleców dziecka (zanika do 6 mieś.).

Utrzymywanie się pierwotnych odruchów zbyt długo może sygnalizo­wać niedojrzałość bądź uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego (OUN). Taką samą funkcje sygnalizacyjną może pełnić brak odruchów charakterystycznych dla dziecka od drugiej połowy pierwszego roku życia, jak np. odruchu gotowości do skoku. Polega on na tym, że dziecko uniesione w pozycji na brzuchu i swobodnie podtrzymywane w powietrzu przy na­głym zgięciu głowy prostuje ręce, aby się podeprzeć przy upadku (pojawia się najpóźniej w 6 mieś. życia).

Obserwowanie ruchowych zachowań dziecka pozwala stosunkowo wcześnie wykryć nieprawidłowości, a tym samym rozpocząć wspomaganie rozwoju. Jedną z metod pozwalających na ocenę funkcjonowania ruchowe­go małego dziecka jest Monachijska Funkcjonalna Diagnostyka Rozwojo­wa, opracowana przez zespół, którym kieruje T. Hellbriigge. Jest ona szczególnie przydatna w ocenie rozwoju dzieci zagrożonych upośledzeniem umysłowym i mózgowym porażeniem dziecięcym. W zakresie rozwoju ru­chowego bierze się tu pod uwagę takie umiejętności, jak: pełzanie, raczko­wanie, siadanie, chodzenie i chwytanie. Każdą z tych umiejętności dziecko opanowuje stopniowo. Przybliża się do niej, dołączając do podstawowych schematów ruchowych coraz to nowe elementy. Są one w metodzie dokład­nie przedstawione i odniesione do wieku (miesiąca życia), w którym 90% dzieci dysponuje tą umiejętnością. Korzystanie z metody nie tylko umożliwia określenie aktualnego pozio­mu rozwoju danej funkcji, ale ponadto ułatwia zaplanowanie kolejnych eta­pów usprawniania, gdy jest ono konieczne (Hellbriigge, Lajosi, Menara, Schamberger, Rautenstrauch, 1994).

Praca pedagoga specjalnego z osobami niesprawnymi ruchowo przebie­ga na trzech co najmniej płaszczyznach, których zakresy przenikają się, a granice są nieostre. Pierwsza z tych płaszczyzn to praca bezpośrednio z osobą niepełnosprawną, druga - z jego rodziną, a trzecia dotyczy wpływa­nia na postawy ludzi wobec osób niepełnosprawnych, np. poprzez edukację integracyjną.

Rozległości zakresu działań rewalidacyjnych towarzyszy bogactwo ocze­kiwań społecznych, co tworzy bardzo złożoną przestrzeń psychologiczno -społeczną. Miejsce, jakie w niej zajmuje pedagog specjalny, zależy od jego właściwości (kompetencji, motywacji, koncepcji siebie), właściwości osób, z którymi współpracuje i warunków, w jakich działa.

Podobne prace

Do góry