Ocena brak

Pedagogika osób odmiennych somatycznie - Psychologiczno - pedagogiczna charakterystyka przyczyn i skutków odmienności somatycznych

Autor /Lechoslaw Dodano /01.09.2011

Wśród odmienności somatycznych człowieka wyróżnić można między innymi: niski wzrost, znaczną chudość, zniekształcenie rysów twarzy itp. Wobec tego rodzaju odchyleń fizycznych używa się takich określeń, jak: wa­dy, defekty fizyczne, braki urody czy wreszcie odmienności somatyczne. Nie będąc ani kalectwem, ani też chorobą, odmienność somatyczna jest je­dynie odchyleniem od pewnych społecznie przyjętych standardów urody i atrakcyjności fizycznej, które może być przyczyną przykrych emocji i bo­lesnych doświadczeń społecznych. Większość takich problemów przeżywa młodzież w okresie dorastania, ale borykają się z nimi także młodsze dzieci. Każda niedoskonałość, która dodatkowo jest przedmiotem komentarzy i uwag otoczenia, staje się centralnym punktem odbioru, budzącym niepo­kój i lęk oraz wyzwalającym dążenie do poprawienia lub ukrycia wad zgod­nie ze społecznie uznawanymi normami i standardami atrakcyjności fi­zycznej.

Pierwszym badaczem, który podkreślał rolę defektów fizycznych w roz­woju jednostki, był Alfred Adler (1986). Głosił on tezę o zdecydowanym i silnym wpływie wad fizycznych na psychikę. Wpływ ten wyraża się -jego zdaniem - poczuciem niższości, spowodowanym posiadaniem niepełnowartościowego narządu. Bywa więc rezultatem uszkodzeń narządu ruchu, za­burzeń sensorycznych, organicznych zmian w różnych organach itp. Jed­nakże poczucie niższości może się zrodzić także w następstwie braków urody, które nie są kalectwem ani też objawami chorobowymi, lecz cechami odbiegającymi od standardów urody przyjętych w danym środowisku. W swojej koncepcji Adler podkreślał, że poczucie niższości powstaje u dziecka na tle jego naturalnej słabości i zależności od osób dorosłych z po­wodu samego faktu bezradności dziecka. Uważał zatem, że jest to wśród lu­dzi zjawisko powszechne.

Jednak szczególną rolę w powstawaniu poczucia niższości przypisuje badacz defektom fizycznym. Poczucie niższości wy­zwala tzw. dążenie do mocy, będące według Adlera najważniejszym moty­wem ludzkiego działania. Uruchamia ono mechanizm kompensacji, co ozna­cza, że człowiek odmienny fizycznie stara się walczyć o pokonanie swej słabości przez ćwiczenie słabszego narządu czy podejmowanie działań w tej dziedzinie, w której dostrzega u siebie braki. Kompensacja może przejawiać się też w aktywności na innym polu niż to, na którym jednostka doznaje po­czucia niższości. Wynika ono z faktu, że niektóre wady fizyczne nie dają się wyeliminować mimo wielkiego wysiłku i pracy.

Szczególną formę przybiera kompensacja wówczas, gdy po to, by zaprzeczyć swoim brakom, człowiek podejmuje się szczególnie trudnej czynności zastępczej. Mówi się wtedy o nadkompensacji. Usiłując prze­zwyciężyć poczucie niższości, człowiek może osiągać rzeczywiste sukcesy i uznanie ze strony innych. Nie zawsze jednak kompensacja wyraża się w rozwijaniu i doskonaleniu różnych umiejętności i sprawności. Często poczucie niepełnowartościowości bywa przyczyną postawy unikania i ucie­czki od przeszkód, które je rodzą. W sytuacji tej mechanizm kompensacji może przybrać postać blagowania i fantazjowania na temat nieistniejących zalet, chwalenia się wyimaginowanymi sukcesami itp., co ma pokryć fak­tyczne braki. Takie zachowania stają się substytutem realnych dążeń do pra­cy na sobą.

Nie zawsze jednak musi dojść do przeżywania poczucia niższości wów­czas, gdy wygląd jednostki odbiega od idealnych wyobrażeń i standardów. Sama wadliwa budowa lub brak urody nie przesądza jeszcze o powstaniu niepełnowartościowości. Dopiero dostrzeżenie i uświadomienie sobie tych cech jako niekorzystnie odróżniających jednostkę od innych, stanowi waru­nek jego doznawania. Najważniejszym czynnikiem wydaje się sposób podej­ścia do braku zwłaszcza tych ludzi, którzy związani są emocjonalnie z dziec­kiem. Dopiero wówczas, gdy spotka się ono ze złośliwymi uwagami na temat własnej odmienności z negatywnymi ocenami czy przykrymi prze­zwiskami, może powstać poczucie niższej wartości.

Psychologowie podkreślają fakt, że odmienność somatyczna dziecka mo­dyfikuje bardzo ważny osobowościowy mechanizm regulacyjny, jakim jest obraz własnej osoby i samoocena składająca się na tzw. pojęcie o sobie sa­mym. Wśród rozmaitych treści wchodzących w zakres tego pojęcia wyod­rębnia się trzy jego kategorie: cechy fizyczne, psychiczne (w tym intelektual­ne i emocjonalne) i społeczne. W ciągu życia dziecka kształtuje się jego pogląd na temat własnego ciała, pojawia się orientacja we własnych zdol­nościach, zainteresowaniach i możliwościach. Cechy fizyczne składające się na pojęcie o sobie samym to nic innego jak określone właściwości budowy i funkcjonowania organizmu. Tworzą one system określany mianem ob­razu własnego ciała. Obraz ten zawiera poglądy na temat własnego wyglą­du zewnętrznego, budowy ciała oraz jego braków, wzrostu, stanu zdro­wia i sprawności fizycznej. Percepcja i oceny związane z ciałem mają znaczenie, które sięga daleko poza ich wygląd i funkcje. Najczęściej odgry­wają one dużą rolę w tym, jak jednostka ocenia się globalnie, tzn. czy jej samoocena jest pozytywna, czy negatywna. Na ogół uznaje się, że takie wady fizyczne, jak np. niski wzrost mężczyzn, szpotawość nóg, oszpe­cona twarz, są obiektywnymi przyczynami zaniżonej samooceny (Niebrzydowski L., 1973).

Jednakże wpływu odmienności somatycznych na funkcjonowanie człowie­ka nie można opisać w prosty sposób. Rozpatrując go, należy uwzględnić:

  • obiektywny fakt istnienia odmienności fizycznej,

  • subiektywną jej percepcję przez jednostkę,

  • widoczność i nasilenie odmienności somatycznej,

  • rodzaj części ciała, jakiej wada dotyczy,

  • wrodzony lub nabyty charakter odmienności.

Podobne prace

Do góry