Ocena brak

Pedagogika osób niedostosowanych społecznie - Uwarunkowania, zakres i kryteria niedostosowania społecznego dzieci i młodzieży

Autor /Beniamin Dodano /02.09.2011

Niedostosowanie społeczne występuje we wszystkich środowiskach dzieci i młodzieży, ale największe jego rozmiary obserwuje się w popula­cjach objętych kształceniem masowym. Zróżnicowane dane o rozmiarach te­go zjawiska wynikają z niejednolitych kryteriów stosowanych w diagnozie i selekcji. Na rozmiary niedostosowania wpływają czasowe i kulturowe uwa­runkowania, a przede wszystkim zmiany i transformacje w sferze społeczno-moramej.

Zmiany te wskazują na celowość prowadzenia systematycznych badań nad rozmiarami, przyczynami i rodzajami niedostosowania w krótkich od­cinkach czasu. Ilustracją tej właściwości zjawiska niedostosowania są wyniki badań z lat siedemdziesiątych, przeprowadzone w naturalnych środowi­skach wychowawczych. Ujawniły one, że w szkołach podstawowych jest ok. 2-3% dzieci niedostosowanych (populacja 100 824 dzieci klas III-VIII woj. zielonogórskiego), a w domach dziecka wychowankowie niedostosowani stanowią 17% ogółu wychowanków (badania w 10 domach dziecka w Kra­kowie) (B. Urban 1982, s. 51-52 i 71).

Zupełnie innych danych dostarczyły badania przeprowadzone dwadzie­ścia lat później, z których wynika, że w szkołach podstawowych odsetek dzieci niedostosowanych wynosi ponad 15%, natomiast w domach dziecka rozmiary niedostosowania przekraczają granice 30%.

Niewątpliwie dynamika tego zjawiska wiąże się z transformacją ustrojowo-społeczną i przemianami w sferze moralnej społeczeństwa. W przeważa­jącej mierze, geneza współcześnie występujących przejawów niedostosowa­nia sprowadza się do intensywności swoistych czynników bezpośrednio powiązanych z anomijnym charakterem społeczeństwa okresu transformacji ekonomiczno-społecznej, relatywizmem moralnym i ideologią postmoderni­zmu. Ten zespół uwarunkowań jest istotny w interpretacji zachowań dewia­cyjnych młodzieży wywodzącej się z rodzin nie mieszczących się w zakresie pojęcia „środowiska spatologizowane" czy „margines społeczny". Uwarun­kowania te decydują o historycznym wymiarze niedostosowania, a w okre­sie aktualnie dokonującej się transformacji wyzwalają stany „relatywnej de-prywacji" wyrażające się w poczuciu niesprawiedliwej dystrybucji dóbr i braku szans w osiąganiu prestiżowych ról i statusu społecznego. „Relatyw­na deprywacja" przekształca się w motywację do zachowań dewiacyjnych (zwłaszcza przestępczych) i w przeważającej mierze decyduje o wielkiej dy­namice i rozmiarach społecznego niedostosowania (B. Urban, 2000).

Długoletnie badania ujawniają, że obok przejawów, które można wiązać ze specyficznymi czynnikami danego okresu historycznego, niedostosowa­nie społeczne ma również charakter uniwersalny, czyli występuje wśród młodzieży wszystkich współczesnych społeczeństw, niezależnie od geogra­ficznych i historyczno-kulturowych uwarunkowań.

W tym drugim przypadku są to te przejawy niedostosowania, które stanowią pośredni etap niekorzystnego rozwoju psychofizycznego zaczy­nającego się od stadium zaburzeń emocjonalnych we wczesnym okresie, a w najgorszej wersji przebiegu prowadzą do chronicznej przestępczości i różnorodnych form utrwalonej patologii dojrzałego życia jednostki. W tych przypadkach pierwotnymi przyczynami są najczęściej niekorzystne i utrwa­lone czynniki natury ekonomicznej i kulturalno-wychowawczej oddziaływającej w obrębie rodziny lub mieszczące się w sferze biologicznej dziecka (or­ganiczne).

Niedostosowanie społeczne ma wymiar psychologiczny (jest wewnętrz­nym niekorzystnym stanem emocjonalno-motywacyjnym) oraz socjologicz­ny, wyrażający się w sferze behawioralnej, w naruszaniu norm moralnych i prawnych. Skuteczność w zakresie profilaktyki i terapii jednostek niedosto­sowanych wymaga przyjęcia w miarę ścisłego określenia samego pojęcia niedostosowania i stosowania w praktyce diagnostycznej jednolitych kryte­riów.

Pojęcie niedostosowania pojawiło się w literaturze w latach pięćdziesią­tych pod wpływem popularnej w USA „psychologii przystosowania", opar­tej na teorii Darwina i behawioryzmie (K. Pospiszyl, E. Żabczyńska, 1980). Do literatury polskiej pojęcie to wprowadziła M. Grzegorzewska (1959), do­magając się równocześnie wyeliminowania nieadekwatnych terminów, ta­kich jak: „dziecko trudne", „moralnie zaniedbane", „wykolejone" itp. Po­czątkowo do niedostosowanych zaliczano ogół jednostek potrzebujących specjalnej opieki ze strony systemu oświatowego (w tym jednostki upośle­dzone pod względem możliwości uczenia się).

Pod wpływem wnikliwych dyskusji i wyników badań specjalistycznych pojęcie niedostosowania stopniowo zawężono do właściwego zakresu, obejmującego osobowościowe zaburzenia w sferze emocjonalnej, motywa­cyjnej i aksjonormatywnej, których zewnętrznymi korealatami są zacho­wania naruszające normy społeczne.

Do najbardziej znanych w Polsce należy koncepcja Stotta-Konopnickiego, która stosunkowo trafnie ujmuje jego istotę, a zarazem daje możliwość prze­prowadzenia diagnozy i typologii jednostek niedostosowanych (J. Konopncki, 1971). Zakłada ona następujące kryteria niedostosowania:

  1. Dziecko niedostosowane nie działa w swoim najlepszym interesie. Motywacja jego zachowań jest nierealistyczna.

  2. Swoim działaniem stwarza sobie wiele kłopotów, przy czym działanie to jest wynikiem frustracji powstałej z powodu niemożności samo­ dzielnego rozwiązania problemów.

  3. Reakcje dziecka niedostosowanego są skomplikowane, tzn. nie można ich przewidzieć i na ogół są one nieproporcjonalne do bodźców. Z te­go powodu jest niesprawiedliwie oceniane przez nauczycieli.

  4. Dziecko takie nie odnosi sukcesów.

  5. Brakowi sukcesu towarzyszy złe samopoczucie dziecka.

  6. Dziecko niedostosowane czuje się nieszczęśliwe.

Kryteria te unaoczniają, że niedostosowanie nie jest tożsame z przestęp­czością, chociaż przestępczość jest najczęściej końcowym etapem rozwoju niedostosowania (niedostosowaniem nie będzie przestępczość nieumyślna, niezawiniona, przypadkowa). Natomiast do niedostosowania zaliczymy wiele przejawów dewiacji i patologii społecznej, które stanowią pogwałcenie norm moralno-obyczajowych, a nie są prawnie zabronione.

Podobne prace

Do góry