Ocena brak

Pedagogika osób niedostosowanych społecznie - Typologia społecznego niedostosowania

Autor /Beniamin Dodano /02.09.2011

Niedostosowanie społeczne jest zjawiskiem niezwykle złożonym (ma na­turę psychologiczną i socjologiczną), stanowi trudny i skomplikowany prob­lem dla praktyki pedagogicznej. W przypadku niedostosowania w spotęgo­wanym wymiarze sprawdza się teza o unikatowości jednostki ludzkiej, co konkretnie oznacza, że nie można mówić o jednym wzorze niedostosowania i że każda jednostka jest „inaczej niedostosowana". Mimo to istnieje wiele dowodów na to, że w tym niezwykłym zróżnicowaniu można wyróżnić pewne zbliżone zespoły zachowań powtarzające się w większym zbiorze jednostek, różniące się zasadniczo od innych zespołów zachowań. Zaobser­wowanie tej właściwości niedostosowania dało podstawy do różnorodnych podziałów jednostek niedostosowanych.

W przypadku niedostosowania najbardziej przydatnym podziałem jest typologia służąca z jednej strony głębszemu poznaniu zjawiska, a z drugiej - praktycznym celom profilaktycz­nym i terapeutyczno-resocjalizacyjnym. Badacze niedostosowania najczę­ściej stosują typologie kategorialne, chociaż znane są próby podziałów dymensjonalnych (np. opartych na teorii Eysencka). Przedstawiona wcześniej koncepcja Stotta - Konopnickiego zawiera kategorialną typologię wyróżnia­jącą cztery typy niedostosowania:

  1. Zachowania wrogie - jest to najpowszechniejszy typ (ok. 50% niedo­stosowanych), ukształtowany pod wpływem niekorzystnych czynni­ków środowiskowych (rodzina, grupy rówieśnicze, szkoła). Jegordzeniem jest agresywność, zabarwiona negatywnym ustosunkowa­niem się do osób. Wrogość może się generalizować na szerszy układ społeczny i prowadzi najczęściej do przestępczości i destrukcji po­ rządku aksjonormatywnego.

  2. Zachowania zahamowane (wycofanie, depresja) - w większości przypadków można domniemywać organiczną etiologię zahamowa­nia (czynniki prę- i postnatalne, poród). Zahamowaniu towarzyszylęk i rezygnacja z życiowo ważnych celów (nauka), gorsze wykony­wanie zadań i rozwijająca się zależność od innych. Współczesne bada­nia ujawniają u dzieci niedostosowanych zaniżoną samoocenę, poczu­cie samotności i lęk społeczny. Ze względu na brak agresywności dzieci zahamowane najczęściej nie są dostrzegane przez wychowaw­ców i to uniemożliwia wczesną terapię.

  3. Aspołeczność - objawia się zaawansowanym rozwojem symptomów wrogości, destrukcją, całkowitym nieposłuszeństwem, łamaniem wszelkich norm współżycia (przestępczość), a więc zespołem cechzbliżonych do osobowości socjopatycznej. W etiologii istotne znacze­nie mogą mieć predyspozycje wrodzone oraz cechy nabyte w dzieciń­stwie. 

  4. Zachowanie niekonsekwentne - termin „niekonsekwencja" oznacza zespół symptomów sygnalizujących niemożność jednostki do wstrzy­mania się od natychmiastowej reakcji w chwili zadziałania bodźca.Jednostka taka reaguje przypadkowo, nieadekwatnie do „znaczenio­wej treści" bodźca, przez co jej reakcje są niekonsekwentne. Zachowa­ nie takie podobne jest do nadpobudliwości i braku koncentracji uwa­gi, w sytuacjach społecznych jest równocześnie naruszeniem przyjętych norm werbalnych, zwyczajowych, a czasem prawnych (B. Urban, 1982).

W literaturze zachodniej rozpowszechniony jest podział na zachowania internalizacyjne (nadmiernie kontrolowane) i eksternalizacyjne (słabo kon­trolowane), który wprowadził Achenbach (1978). Ten dychotomiczny po­dział ma tę zaletę, że pozwala objąć zachowania niedostosowane, które pojawiają się już we wczesnym życiu jednostki (ok. 4.-6. lat), nie są jeszcze wyraźnie zróżnicowane (nie można wyróżnić specyficznych podtypów), ale już ukierunkowane na „zewnątrz" lub „wewnątrz". Zauważenie ich i wstę­pne zaklasyfikowanie (na eksternalizacyjne lub internalizacyjne) pozwala na podjęcie adekwatnej terapii, która jest szczególnie ważna w tych początko­wych latach życia.

Chociaż znane są stanowiska, według których internalizacja i eksternalizacja jest wynikiem ostatecznego (jedynie możliwego) podziału, to wśród badaczy wyłania się konsensus co do tego, że w przypadku eksternalizacji można wyróżnić co najmniej dwa podtypy obejmujące zachowania wykazu­jące częściową niezależność i pewien stopień odrębności (S. P. Hinshaw, 1992). Konsekwentnie do tego konsensusu w obrębie eksternalizacyjnego za­chowania wyróżniono brak „koncentracji uwagi i hiperaktywność" (odpo­wiednik zachowania niekonsekwentnego w koncepcji Stotta) oraz „agresję i problemy w prowadzeniu (conduct disorder), co odpowiada wrogości i aspołeczności".

Należy podkreślić, że wysiłek badawczy i klasyfikacje koncentrują się na zachowaniach eksternalizacyjnych (w których jest zawarta agresja), gdyż ten typ zachowań jest niewątpliwie najgroźniejszy, prowadzący do najwięk­szych strat w postaci przestępstw gwałtownych. Szacuje się, że spośród wszystkich dzieci kierowanych do klinik psychiatrycznych od 1/3 do 1/2 to dzieci agresywne, antyspołeczne (A. E. Kazdin, 1987).

Do góry