Ocena brak

Pedagogika osób niedostosowanych społecznie - Problem stałości form społecznego niedostosowania

Autor /Beniamin Dodano /02.09.2011

Z punktu widzenia terapiiresocjalizacji niezwykle ważny jest problem stałości, rozwoju i ewolucji głównych form zachowania niedostosowanego. Dotyczy to głównie agresji. Obecnie przeważa pogląd, że zachowania agre­sywne są bardzo oporne na wszelkie oddziaływania terapeutyczne, gdyż agresja odznacza się niezwykłą stałością, a stałość ta jest nawet większa niż inteligencja (Robins, 1966).

Przekonujących argumentów na poparcie tezy o stałości agresji i zacho­wań antyspołecznych (a pośrednio również innych form niedostosowania) dostarczają analizy dokumentów ponad 14 tysięcy dzieci duńskich adopto­wanych w latach 1924-1947, jakie przeprowadził Mednick. Wyprowadzone z nich wnioski wskazujące na tendencje do dziedziczenia agresywności i sta­łości zachowań antyspołecznych znajdują wsparcie w wynikach badań nad . cechami osobowościowymi bliźniąt monozygotycznych oraz neuropsychologicznych dotyczących relacji między inteligencją werbalną a niewerbalną (M. Radochoński, 1998).

Stałość zachowań antyspołecznych dotyczy głównie tych dzieci, u któ­rych agresywność przejawia się przed szóstym rokiem życia, a w stosunku do których nie podjęto żadnej terapii. W takich przypadkach agresywność generalizuje się na wiele zachowań i prowadzi do przestępczości chronicz­nej, a jeśli nawet nie przejawia się w czystej formie, to jest ona obecna w po­staci przetransponowanej.

Przemiana form jawnych (agresja, kłótnie, bójki) w formy ukryte (kłam­stwa, kradzieże) następuje na początku adolescencji. Oczywiście, u większości jednostek utrzymuje się jednolitość, spoistość zachowań antyspołecznych. W badaniach empirycznych (longitudinalnych) pozytywnie zweryfikowano również hipotezy o „wielorakim układzie warunków" i „różnorodności przejawów zaburzeń". Według pierwszej, dziecko przejawiające zaburzenia w więcej niż jednym układzie warunków (w domu i w szkole) ma większe szansę rozwinąć osobowość antyspołeczną. Hipoteza różnorodności zakłada natomiast, że wczesna agresja prowadzi do chronicznej przestępczości, jeśli współwystępuje z takimi przejawami, jak kłamstwo i kradzieże.

Współczesne badania (zwłaszcza kanadyjskie) potwierdzają klasyczne stanowiska o wczesnej genezie przestępczości i zachowań antyspołecznych (Glueckowie, Bandura). Zmiana jawnych form zaburzeń w ukryte jest wyni­kiem utrudnionego procesu rozwoju zasadniczego „przestępczego trzonu osobowości", jakim jest agresja, i ograniczonego nabywania „kompetencji przestępczych" w przypadku braku styczności z grupami konfliktowymi (stosującymi przemoc) oraz restryktywnego stylu wychowania. Ostatecznie, w okresie adolescencji jawna agresja może transformować się w takie formy, jak notoryczne kłamstwo, kradzieże, wagarowanie, narkotyzowanie się, wandalizm itp.

Zachowania antyspołeczne, oprócz stabilności i transforma­cji przejawiającej się w indywidualnym życiu jednostki, podlegają również transmisji międzypokoleniowej. Transformacja zasadniczo nie dotyczy za­chowań typu internalizacyjnego, gdyż na ogół jednostki z tego typu niedo­stosowaniem rzadko są wyodrębniane z ogółu, a jeśli nawet są, to nie spoty­kają się z restrykcją ze strony otoczenia. Nie oznacza to jednak, że jednostki te rozwijają prawidłową osobowość i większość z nich staje się osobami za­leżnymi od innych. U jednostek, które oprócz depresji i wycofania przeja­wiają równocześnie symptomy agresji (takie jednostki można wyselekcjono­wać w każdej większej populacji badawczej), następuje rozwój w kierunku osobowości schizofrenicznej.

Zarówno badania naukowe, jak i praktyka diagnostyczna wskazują na dużą moc predykatywną wcześnie przejawianych behawioralnych sympto­mów zaburzeń i niedostosowania. Prawdopodobieństwo przewidywania trwałych form dewiacji w dojrzałych okresach życia jednostki (zwłaszcza przestępczości) zwiększa się, gdy obok symptomów behawioralnych, diag­noza uwzględnia takie zmienne osobowościowe, jak typ kontroli (wewnętrzna - zewnętrzna), samoocena, popularność i status społeczny w grupie ró­wieśniczej.

Uzupełnieniem tak szeroko prowadzonej diagnozy powinny być zmien­ne środowiskowe, a więc postawy i typ kontroli rodzicielskiej, interakcje emocjonalne w rodzinie oraz układające się w odpowiednie modele relacje między rodziną a szerszym środowiskiem lokalnym (B. Urban, 2000).

Do góry