Ocena brak

Pedagogika osób niedostosowanych społecznie - Możliwości ograniczania zachowań aspołecznych

Autor /Beniamin Dodano /02.09.2011

Zasad­niczym warunkiem skuteczności wszelkiej profilaktyki i terapii jest wczesna diagnoza, dająca możliwość określenia genezy i rozmiarów społecznego nie­dostosowania w poszczególnych środowiskach wychowawczych, ustalenia jego rodzajów i doboru adekwatnych form, metod terapii. W tym miejscu trzeba przypomnieć, że w warunkach polskich w porównaniu do innych działów i dziedzin pedagogiki specjalnej najmniejsze szansę skutecznej tera­pii istnieją właśnie w przypadku niedostosowania społecznego.

Do najwię­kszych niedostatków w tym zakresie należy brak badań diagnostyczno-selekcyjnych, obejmujących szeroki ogół dzieci i młodzieży (przynajmniej w kluczowych okresach rozwoju psychofizycznego, np. 4.-6. lat), redukowanie oddziaływań resocjalizacyjnych do resocjalizacji zakładowej, obejmującej co najwyżej jednostki głęboko aspołeczne, brak zróżnicowania oddziaływań resocjalizacyjnych ze względu na typ i stopień przejawianych zaburzeń oraz małą popularność rozwiązań alternatywnych (w stosunku do tradycyjnych form resocjalizacji, opartych na pozbawianiu, ograniczaniu wolności)/ brak instytucji specjalistycznych funkcjonujących w środowiskach lokalnych. W świetle współczesnych poglądów wywodzących się z badań można przyjąć ogólną zasadę postępowania z jednostkami społecznie niedostoso­wanymi.

Jednostki zdecydowanie aspołeczne, zwłaszcza przejawiające agre­sywne formy zachowań wyrażające się aktami przemocy, winny być podda­ne zaostrzonym formom resocjalizacji, a jednostki w początkowych stadiach zaburzeń (nadpobudliwe, umiarkowanie agresywne, a zwłaszcza zahamo­wane) należy poddać różnorodnym formom profilaktyki i terapii w środo­wiskach wolnościowych. W wyniku badań metaanalitycznych dokonano oceny skuteczności różnojodnych form terapii stosowanych w systemie poprawczym, a zwłaszcza w centrach komunalnych. Najbardziej wnikliwe metaanalizy (Romig, 1978) doprowadziły do oceny skuteczności poszczególnych technik terapeutycz­nych. Przedmiotem oceny było osiem technik.

  1. Case-work - obejmuje określenie problemu (zaburzeń), zalecenia oraz bezpośrednie oddziaływania na wychowanka i jego otoczenie. Pacjent jest rozpatrywany w relacjach z patologicznymi doświadczeniami w kontakcie ze znaczącymi jednostkami. Według Romiga (1978), stoso­wanie case-work nie przyniosło pozytywnych rezultatów w grupach będących przedmiotem oceny.

  2. Psychoterapia indywidualna - stwierdzono jej skuteczność w stosun­ku do jednostek uległych; technika ta nie jest skuteczna, jeśli jest sto­sowana bez zróżnicowania ze względu na typ zaburzeń.

  3. Modyfikacja behawioralna - jest skuteczna, kiedy modyfikowane za­ chowanie jest specyficzne i behawioralnie proste, a więc dotyczy ona usuwania braków (w nauce, jąkanie, proste zachowania) uniemożli­wiających akceptowanie zachowania w grupie. W tym zakresie testo­wano skuteczność tzw. warunkowego kontraktu, który okazał się skuteczny w przypadku krótkich umów (59% poprawy w grupie 254 chłopców), ale skuteczność ta była krótkotrwała.

  4. Doradztwo grupowe - tę formę stosuje się zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz instytucji korekcyjnych. Mogą to być grupy terapeutyczne lub dyskusyjne. Pozytywne wyniki zaobserwowano w ok. 1/3 bada­nych grup, chociaż równocześnie zauważono krótkotrwałość efektów. 

  5. Terapia rodzinna - obecnie stosuje się różne jej odmiany. Pozytywne efekty otrzymuje się, gdy zachowania dewiacyjne dziecka traktuje się jako funkcje całego systemu rodzinnego, a interwencja jest krótkotermino­wa, występuje w sytuacji kryzysowej rodziny (np. aresztowanie syna). 

  6. Programy instytucjonalne - chodzi tu o programy realizowane w różnorodnych instytucjach naprawczych i korekcyjnych, do których kierowana jest młodzież, gdy zawiodły już wszelkie inne środki wol­nościowe (case-work, terapia indywidualna i grupowa). Ze względu na niską efektywność instytucje obejmują coraz mniej młodzieży. 

  7. Społeczność terapeutyczna - w tej formie młodzież sama dokonuje decyzji co do własnego leczenia i jest za to odpowiedzialna. Są to spotkania konsultacyjne, zebrania społeczności terapeutycznej i śro­dowiskowej. Wśród profesjonalistów panuje przekonanie o dużej sku­teczności tej formy, chociaż w badaniach kanadyjskich stwierdzono rezultaty przeczące tej opinii.

  8. Terapia otoczeniem - kładzie się tu nacisk na demokratyczne formy samorządności, terapię indywidualną i grupową, nieformalne kontakty z terapeutami. W tej formie również zaobserwowano ograniczone efekty,

Z powyższego przeglądu wynika, że oceny skuteczności form terapii oparte na obiektywnych badaniach są raczej pesymistyczne i równoczesna! potwierdzają opinie o szczególnej odporności zaburzeń w zachowaniu wszelkie zmiany (zwłaszcza tych, których trzonem jest agresja i deficyt empatii oraz które ukształtowały się już w zaawansowane stadium niedosto­sowania społecznego). Trzeba jednak dodać, że w miarę rozwoju technik terapeutycznych i rozszerzania się zasięgu ich oddziaływania na szersze po­pulacje młodzieży w różnym wieku pojawiają się publikacje, w których można doszukać się więcej optymizmu. W ostatnich latach na szerszą skalę wprowadzono formy terapii opartej na psychologii kognitywnej i eklektyczne (zróżnicowane) systemy realizowane w środowiskach lokalnych (Kazdin, 1987).

Trening umiejętności rozwiązywania problemów - w terapii tej zawar­te jest podejście kognitywne. Zakłada się tutaj, że u podstaw niedosto­sowania społecznego znajdują się zaburzone procesy poznawcze (percepcja, samoocena, atrybucja, zdolność rozwiązywania problemów). Dysfunkcjonalność tych procesów najwyraźniej uwidacznia się w przypadkach zacho­wania agresywnego. Agresja jest wyzwalana nie tyle przez zdarzenia w oto­czeniu, ile głównie przez sposób, w jaki te zdarzenia są postrzegane i jak przebiegają w sytuacji konkretnych jednostek. Przebieg procesów poznaw­czych odnosi się do szacowania sytuacji, antycypowania reakcji innych osób i samookreślenia się w relacji do szczegółowych zdarzeń zewnętrznych.

Dzieci niedostosowane przejawiają predyspozycje do atrybucji wrogich intencji innych osób, szczególnie w sytuacjach społecznych, które postrzega­ją jako znaczące. Jeżeli sytuacje te są postrzegane jako wrogie, reagują agre­sywnie. Dzieci te w zasadzie nie są zdolne do przyjęcia perspektywy innych osób, gdyż są znacząco mniej empatyczne, błędnie oceniają konsekwencje swoich reakcji. W pracy pedagogicznej istotną rolę odgrywa również sposób rozwiązywania problemów: dziecko niedostosowane w sytuacji zadania (problemu społecznego) nie uwzględnia pośrednich etapów dochodzenia do rozwiązania, lecz koncentruje się na bezpośrednim związku „początek (za­dania, sytuacji) - efekt, rozwiązanie (zadania, trudnej sytuacji)". Dysfunkcje w szczególnym wymiarze występują w sytuacjach interpersonalnych. Tre­ning dotyczy wytworzenia umiejętności rozwiązywania problemów w tych sytuacjach poprzez przywracanie prawidłowego funkcjonowania podstawo­wych procesów poznawczych.

W technice tej istotną rolę odgrywają umie­jętności trenera w zakresie modelowania procesów poznawczych poprzez formułowanie werbalnych stwierdzeń, stosowanie tych stwierdzeń do kon­kretnych problemów interpersonalnych, dostarczenie wskazówek do zasto­sowania umiejętności otrzymywania wzmocnień zwrotnych i udzielanie po­chwał za poprawne użycie umiejętności. Wstępne badania ewaluacyjne odnotowały wiele pozytywnych efektów w stosowaniu tej techniki. Interwencje w środowisku lokalnym - ten typ terapii - prewencji ma największe szansę objęcia najszerszych kręgów młodzieży w różnym wieku, Przejawiającej różnorodny repertuar zaburzeń w zachowaniu (w tym prze­stępczość, narkomania). Interwencje pedagogiczne sprowadzają się do mo­żliwie szerokiego wykorzystania istniejących w środowisku instytucji (zdrowotnych, kulturalnych, rekreacyjnych, struktury administracji samorządowej, różnorodnych służb i organizacji społecznych oraz inicjatywy jedno­stek i grup).

W przeciwieństwie do wielu wyspecjalizowanych form terapii, w tym rozwiązaniu młodzież z zaburzeniami pozostaje w swoim natural­nym środowisku i poddana jest (wraz ze swoimi „normalnymi" rówieśnika­mi) ogólnym oddziaływaniom wychowawczym i w zależności od typu przejawianego problemu w zachowaniu - jednej lub kilku specjalistycznym formom terapii. W ten sposób eliminuje się negatywne skutki stygmatyzacji i segregacji, które często pogłębiają proces zaburzenia. Pomoc i interwencje w środowisku mają bogatą tradycję (Chicago Area Project, bostoński Delinąuency Control Project), a obecnie są rozwijane w wielu krajach (B. Urban, 1997, s. 141-178). Pozytywne rezultaty, ograniczenia i możliwości rozwoju interwencji w środowisku przedstawił (A. E. Kazdin, 1987).

Dotychczasowe, zarówno zachodnie, jak i polskie doświadczenia (jest ich coraz więcej, cho­ciaż nie są jeszcze spopularyzowane) mogą stać się teoretyczną i empiryczną podstawą do wypracowywania lokalnych systemów profilaktyki i terapii, które mogą stanowić alternatywę dla systemów instytucjonalnych, opartych na pozbawieniu wolności.

Do góry