Ocena brak

PAWLIKOWSKA-JASNORZEWSKA MARIA, z KOSSAKÓW, 1 v. BZOWSKA, 2 v. PAWLIKOWSKA, 3 v. JASNORZEWSKA

Autor /Like Dodano /13.03.2012

PAWLIKOWSKA-JASNORZEWSKA MARIA, z KOSSAKÓW, 1 v. BZOWSKA, 2 v. PAWLIKOWSKA, 3 v. JASNORZEWSKA, ur. 24 XI 1891 w Krakowie, zm. 9 VII 1945 w Manchester (Anglia), córka Wojciecha Kossaka, wnuczka Juliusza, siostra Magdaleny Samozwaniec, poetka, dramato-pisarka. Znaczną kulturę umysłową zawdzięczała starannej edukacji domowej, uzupełnianej potem licznymi lekturami. Systematycznej nauki szkolnej nie pobierała i wyższych studiów nie kończyła, przez krótki czas uczęszczała jedynie jako wolna słuchaczka na ASP w Krakowie. Krąg jej przyjaźni lit.-artyst. obejmował m. in. poetów Skamandra, rodziny Morstinów i Pawlikowskich (jej drugim mężem był —> J.G.H. Pawlikowski), S.I. Witkiewicza, krak. formistów. Sporo podróżowała, była m. in. we Francji, Włoszech, Turcji, Afryce pn., Grecji. W 1935 otrzymała Złoty Wawrzyn PAL, 1937 nagrodę lit. m. Krakowa. We wrześniu 1939, opuściwszy Polskę, znalazła się najpierw w Paryżu, potem w Anglii - razem z mężem, oficerem lotnictwa. Chora nieuleczalnie, ostatnie miesiące życia spędziła w szpitalu.

Debiutowała 1922 tomem Niebieskie migdały. Następnie, do wybuchu wojny, wydała kolejno zbiory: Różowa magia (1924), Pocałunki (1926), Dansing (1927), Wachlarz (1927), obok nowych wierszy zawierający przedruki z paru tomów poprzednich, Cisza leśna (1928), Paryż (1929), Profi białej damy (1930), Surowy jedwab (1932), Śpiąca załoga (1933), Balet powojów (1935), Krystalizacje (1937), Szkicownik poetycki (1939). Wystąpiła jako poetka miłości, przedstawiając ją w sposób nowy: bezpośredni i naturalny. Jednocześnie -podobnie jak skamandryci, których poezji była w owym czasie bliska - wprowadziła do swych wierszy atmosferę i realia współcz. codzienności. Gatunkiem najbardziej dla niej charakterystycznym - opanowanym w sposób mistrzowski - była miniatura zakończona niespodziewaną pointą. W pierwszym okresie jej twórczości, do ok. 1927, przeważała poezja o tonacji jasnej, chwilami radosnej i żartobliwej. Następne lata, począwszy od zbioru Cisza leśna, przyniosły zmianę. P. zaczęły coraz silniej fascynować zjawiska przemijania, starzenia się, śmierci. Z poetki Miłości przekształciła się w poetkę Natury, zbuntowaną przeciw niej, ale i urzeczoną. Wiersze z l. trzydziestych świadczą o - głęboko przemyślanych - lekturach dzieł przyrodoznawczych (Fabre, Maeterlinck) i filoz. (Schopenhauer, Nietzsche, Bergson), a także - okultystycznych. Zarówno kult Natury, jak zainteresowania spirytyzmem i magią skierowały uwagę poetki w stronę religii hinduskiej: stąd wywodzą się -charakterystyczne dla jej poezji z tych lat-motyw palingenezy i braterski stosunek do przyrody. P. odchodziła w tym okresie od ścisłych rygorów formalnych, dążyła ku coraz większej prostocie i „przezroczystości" środków wyrazu, w poezji jej pojawiła się poetyka fragmentu, poetyka notatki (Krystalizacje). Proces ten doprowadził ją —> w Szkicowniku poetyckim - do odrzucenia kańonów wersyfikacyjnych, do prozy poetyckiej. Rok 1939 stanowił przełom zarówno w życiu poetki, jak i w jej twórczości. Wojna i oderwanie od kraju oddziałały na P. w sposób niezwykle deprymujący. Poezja jej stała się teraz wyrazem uczuć antywojennych, katastroficznych przewidywań i przejmującej tęsknoty za krajem i rodziną. Straciła też wiele ze swojej urody i oryginalności. Poetka wydała w tym czasie dwa zbiory wierszy: Róża i lasy płonące (1940) i Gołąb ofiarny (1941). Projektowany trzeci zbiór, Bagienne niezapominajki, zaginął u wydawcy. Wiersze mające wejść w jego skład znalazły się w tomie Ostatnie utwory, wyd. 1956 przez T. Terleckiego.

Poezja P. - pomijając odosobnione wypadki (atak O. Ortwina) - spotykała się na ogół z wysoką oceną, i to zarówno krytyków, jak pisarzy: od Żeromskiego, poprzez skamandrytów, do T. Peipera i J. Przybosia. Szczególnie wiele uwagi poświęcał jej - nie szczędząc pochwał - czołowy krytyk poet. 20-lecia, K.W. Zawodziński. Po przerwie w l. czterdziestych i 1 poł. pięćdziesiątych poezja ta przeżyła swój - trwający do dziś - renesans w odbiorze czytelniczym, sądach krytyki i badaniach historycznoliterackich.

Równocześnie z przedwojenną twórczością liryczną rozwijała się twórczość dramatyczna P. Tylko parę spośród jej sztuk zostało dotychczas ogł. drukiem, reszta pozostaje w maszynopisach. W formie bardziej sproblematyzowanej występują tu gł. motywy jej poezji: miłość i walka o „równouprawnienie w miłości", wrogość wobec nieubłaganych praw natury, problem starości. Najciekawsze spośród sztuk P. są jej dramaty metaforyczne: fantastyczno-futurologiczny Kochanek Sybilli Thompson (wyst. 1926), alegoryczno-baśniowe Mrówki (wyst. 1936), groteskowa Baba-Dziwo (wyst. 1938, druk. „Dialog" 1966 nr 10) stanowiąca ostrą satyrę na totalitaryzm.

Poezje, oprac. M. Wiśniewska, wstęp A. Mauersberger, t.1-2, wyd. 2 uzup. W. 1974 (wyd. 1 1958); Wybór poezji, oprać, i wstęp J. Kwiatkowski, wyd. 4 Wr. 1980 BN I 194 (wyd. 1 1967). OLP VI 2 (J. Kwiatkowski); M. SAMOZWANIEC Maria i Magdalena, wyd. 6 Kr. 1970 (wyd. 1 1956); M. GŁOWIŃSKI, J. SŁAWIŃSKI Sapho słowieńska, „Twórczość" 1956 nr 4; J. KWIATKOWSKI Janusowe oblicze natury, w: Szkice do portretów, W. 1960; A. SANDAUER P. na tle prądów kulturalnych epoki, w: Poeci czterech pokoleń. Kr. 1977 (prwdr. 1962); K. W. ZAWODZIŃSKI Wśród poetów, Kr. 1964; M. JÓZEFACKA Krystalizacje dramatyczne (Komedie St.P.-J.), Roczn. Hum. (1965); K. WYKA Maria z Kossaków: 9 lipca 1945-1965, w: Wędrując po tematach, t. 2, Kr. 1971; M. SAMOZWANIEC Zalotnica niebieska, Kr. 1973. 

Jerzy Kwiatkowski

Podobne prace

Do góry