Ocena brak

Pawiany

Autor /Letki Dodano /31.01.2012

Te inteligentne zwierzęta żyją w Afryce i Półwyspie Arabskim. Tworzą grupy o skomplikowanej strukturze społecznej.
Pawiany (gatunki z rodzaju Papio) są przed­stawicielami nadrodziny małp Starego Świa­ta (Cercopithecoidea). Nadrodzinę tę tworzą dwie rodziny: makakowate (Cercopithecoidae), do której należą pawiany, koczkodany, makaki, mandryle, dryle, dżelady i mangaby. Do drugiej rodziny, czyli do gerez (Colobidae), należą langury, gerezy, nosacz i małpa pagi. Małpy z tych .dwóch rodzin są blisko spokrewnione z inną nadrodziną małp Starego Świata (Hominoidea), któ­rych przedstawicielami są wielkie małpy takie jak gibony i orangowate. Znanych jest kilka różnych gatunków pawianów. Należą do nich na przykład czakmy (Papio ursinus), pawian masajski (babuin) (Papio cynocephalus), pawian płaszczowy (Papio hamadryas), mandryl (Papio sphinx), anubis (Papio anubis) i pawian gwinejski (Papiopapio). Wszystkie te gatunki mają swoje podgatunki.
Obecnie pawiany spotyka się w Afryce i na Półwyspie Arabskim, jednak w okresie zlodowaceń żyły także na terenie Indii i Chin. Występują w roz­maitych środowiskach: najliczniej w rejonach ste­pów i sawann Afryki, ale też w lasach, na terenach skalistych i górskich równinach.

Wielkość
Przedstawiciele poszczególnych gatunków pawia­nów różnią się znacznie wielkością. Największe są czakmy, a najmniejsze pawiany gwinejskie. Dłu­gość ciała pawianów wynosi od 51 do 114 cm, a długość ogona od 5 do 71 cm. Masa ciała tych małp waha się od 14 do 54 kilogramów. Pawiany mają długie głowy, sprawiające wrażenie bardzo ciężkich, długie pyski, ostro zakończone nosy i dobrze wykształcone worki policzkowe, co upo­dabnia je nieco do psów. Mają małe i głęboko osa­dzone oczy, małe są też małżowiny uszne. Samce są znacznie większe od samic i często mają jaskra­wo zabarwione grzywy i brody. Pozostałe części ciała są zwykle porośnięte rzadkim włosem. Pośladki pawianów są nagie, a skóra na nich gruba i twarda. Często nabrzmiewa ona, a u samic w okre­sie owulacji nabiera jaskrawej barwy.
Pawiany są wszystkożerne. Ich pokarmem są mięso i jaja, a także trawa, bulwy, zioła, owoce i in­ne części roślin. Małpy te sprawnie polują; więk­sze gatunki pawianów potrafią schwytać zwierzę­ta wielkości gazeli. Uzębienie pawiana świadczy o tym, że ssak ten jest dobrze przystosowany do żywienia się różnorodnym pokarmem. Małpa ta ma bardzo dobrze rozwinięte 32 zęby, a szczególnie mocne są jej potężne, ostre kły. Gdy pawian za­myka pysk, jego górne kły chowają się w wolnych przestrzeniach pomiędzy zębami szczęki dolnej.
Pawiany żyją przeważnie na ziemi; na drzewa wchodzą tylko na czas snu lub uciekając przed nie­bezpieczeństwem. Ich ciała są dobrze przystoso­wane do prowadzenia naziemnego trybu życia. U pawianów, inaczej niż u innych gatunków małp żyjących na drzewach, a także naziemnych szym­pansów i goryli, wszystkie kończyny mają jedna­kową długość, dłonie i stopyszerokie, z dobrze wykształconymi palcami. Większość małp poru­sza się głównie na swych kończynach tylnych, natomiast pawiany są czworonożne. Ciężar ciała opierają na płaskich opuszkach albo nadgarstkach, co umożliwia im szybsze i swobodniejsze poru­szanie się. Ogony pawianów nie są chwytne. tak więc małpy te nie mogą owijać ich wokół gałęzi podczas wspinania się po drzewach.

Noce na drzewach
Chociaż pawiany spędzają dzień na ziemi, na ich terytoriach muszą znajdować się drzewa. W ciągu dnia małpy te wspinają się na nie, aby rozejrzeć się po okolicy lub schronić się przed drapieżnikami. W nocy, gdy drapieżniki są aktywne, małpy śpią na samych wierzchołkach najwyższych drzew. Ponieważ mogą siedzieć, a nawet spać. na bardzo cienkich gałęziach, często duże stado pawianów zajmuje zaledwie kilka drzew. Pawiany zawsze wchodzą na drzewa przed zapadnięciem zmroku i pozostają na nich aż do poranka. Uważa się. że w nocy osobniki na zmianę pełnią wartę i śpią. Wyjątkiem są pawiany płaszczowe (Papio hamadryas), które śpią i chronią się na skałach.

Życie obok ludzi
W przeciwieństwie do innych dużych zwierząt pawiany często żyją w pobliżu ludzkich siedzib, gdyż na polach i plantacjach znajdują doskonałe warunki do żerowania. Nie wydaje się, aby obec­ność ludzi im przeszkadzała, ale nauczyły się postę­pować z nimi ostrożnie. Jeśli na przykład jakiś pawian zostanie postrzelony, będzie już później bardzo nieufny. Osobnik ten zawsze będzie pozo­stawał w bezpiecznej odległości od osób uzbrojo­nych. Na niektórych terenach rolniczych pawiany wyrządzają wielkie szkody. Za stan ten należy jed­nak winić ludzi, którzy na wielu obszarach do­szczętnie wytępili lamparty będące największymi wrogami pawianów. Koty te ze względu na cenną skórę i napadanie na drób i owce stały się obiektem prześladowań, a po ich wytępieniu znacznie wzro­sła liczebność pawianów. Jest to skutek naruszenia mechanizmów samoregulacji w przyrodzie.
Pawiany są zwierzętami stadnymi i tworzą grupy o silnie zaznaczonej hierarchii. Jest ona przestrze­gana przez wszystkie osobniki i utrzymywana nie­rzadko siłą. Żyją w gromadach liczących od 40 do 60 osobników, należących do różnych grup wie­kowych. Czasami kilka mniejszych stad łączy w jedno duże stado. Członkowie takiego stada czują się bezpiecznie tylko w obrębie własnej grupy,( bowiem żaden osobnik nie prowadzi samotnicze­go trybu życia. Więź pomiędzy członkami stada utrzymuje się głównie dzięki wykształceniu za­chowań społecznych i pokrewieństwu.

Duży areał
Stado pawianów porusza się po ogromnym obsza­rze o powierzchni od pięciu do piętnastu kilome­trów kwadratowych. Może przebywać na nim na-wet^ilka różnych grup. Jeżeli jest wystarczająco dużo pokarmu i wody. stada pawianów rzadko spotykają się ze sobą. Gdy do takich spotkań docho­dzi, co ma zwykle miejsce pod koniec pory suchej w pobliżu jedynego niewyschniętego oczka wody, osobniki z różnych stad nie walczą i nie mieszają się ze sobą, choć okazują wzajemne zaintereso­wanie. Najczęściej mniej liczne stada nie wchodzą w drogę liczniejszym grupom.
Chociaż wędrujące stado pawianów może wy­glądać jak dosyć bezładnie rozproszona grupa zwie­rząt, to jednak panuje w nim pewien porządek. Na samym początku idą silne stare samce lub dobrze rozwinięte młode samce. Młodzież i starsze samice poruszają się za nimi. W środku grupy maszerują samice z młodymi, osobniki młode, a także więk­szość samców dominantów. Na końcu, tak jak na początku, idą stare samce nie będące dominanta­mi. W ten sposób znajdujące się w samym środku samice i młode pawiany mają zapewnioną ochro­nę, bez względu na to, z której strony zbliży się drapieżnik, bowiem pierwszymi osobnikami na drodze jego ataku będą silne samce. Gdy drapieżnik podejdzie zbyt blisko, samice i ich młode uciekają. a stare samce, biegając pomiędzy nimi, a resztą stada, starają się odpędzić napastnika.
Pawiany nie mają wielu naturalnych wrogów. Wyjątkiem są lwy i lamparty. Gdy małpy je dostrzegą, szybko uciekają na drzewa. Inne zwierzęta są przez nie traktowane dosyć obojętnie. Nawet tak dużym ssakom jak słonie i nosorożce pawiany .schodzą z drogi dopiero w ostatniej chwili.

Pokojowa koegzystencja
Pawiany żyją w zgodzie z wieloma innymi gatun­kami zwierząt. Można je często zobaczyć, jak żeru­ją obok topi, antylop, zebr, żyraf i bawołów. Ta koegzystencja przynosi korzyści obu stronom. Na przykład na odkrytych równinach pawiany często trzymają się blisko impali. natomiast na obszarach leśnych blisko buszboków. Zwierzęta z tych gatun­ków mają doskonały węch, natomiast pawiany mają dobry wzrok i żerując, nieustannie rozgląda­ją się we wszystkich kierunkach. Jeśli pawian dostrzeże wroga, wydaje sygnał ostrzegawczy nie tylko innym pawianom, ale także innym zwierzę­tom, które przebywają w pobliżu. W taki sam spo­sób buszboki lub impale ostrzegają przed niebez­pieczeństwem pawiany. Ta wzajemna pomoc jest szczególnie ważna w pobliżu wodopojów, gdzie roślinność jest gęstsza i wyższa, co ogranicza mał­pom pole widzenia.
Gdy gromada pawianów odpoczywa lub żeruje, stado dzieli się na mniejsze grupki. Składają się one zwykle z dwóch samic i ich młodych w róż­nym wieku albo z dorosłego samca z jedną lub z kilkoma samicami oraz osobnikami młodymi, które nieustannie go iskają. Także gdy stado jest w ruchu, grupki te często trzymają się razem. W przeciwieństwie do innych zwierząt, u których samiec musi nieustannie utrzymywać jedność stada i przepędzać rywali, w grupie pawianów inne sam­ce szukają towarzystwa samców dominantów.
W grupie pawianów utrzymuje się wyraźna hie­rarchia. Samce dominujące są częściej pielęgnowa­ne, mogą jeść lub odpoczywać, kiedy chcą. Gdy zwierzę znajdujące się na wyższym szczeblu hie­rarchii zbliży się do osobnika zajmującego niższą pozycję w stadzie, ten usuwa się na bok lub się od­dala. Samce dominujące pierwsze zaczynają po­siłek. Mogą także tworzyć grupki, aby bronić samca dominanta przed samcem o niższym statusie. W ten sposób nawet duży. silny i sprawny samiec o niższej pozycji w stadzie nie może wygrać ze słabszym samcem z grupy dominantów. Samice i osobniki młode szukają towarzystwa samców do­minantów. aby móc czyścić ich sierść lub po pro­stu przesiadywać obok nich.

Iskanie
Czyszczenie sierści, czyli iskanie, jest zachowa­niem utrzymującym stosunki społeczne w grupie i więź społeczną stada. Tą czynnością zajmują się najczęściej stare samice. Matka iska swe młode od dnia ich urodzin, a także pielęgnuje sierść potom­stwa innych matek, osobników młodych,dorosłych samców i pozostałych samic. Dorosłe samice i młodzież gromadzą się, aby pielęgnować sierść pier­woródek (młodych matek, które urodziły po raz | pierwszy w życiu) i ich potomstwa. Dzięki tej czyn­ności tworzy się więź w grupie i młode poznają swą pozycję w stadzie. Pawiany wychowane w wa­runkach laboratoryjnych bez swych matek nie mają okazji nabyć takich doświadczeń i nawet jeśli kie­dyś znajdą się w jakiejś grupie, nie są w stanie nawiązać bliższych kontaktów.
Dzięki iskaniu utrzymuje się nie tylko więź sta­dna. Dzięki niemu sierść pawianów jest czysta i zdrowa. Na obszarach, na których żyją pawiany, występują liczne pasożyty skórne, których ofiara­mi są rozmaite zwierzęta. Sierść pawianów jest jed­nak od nich wolna.

Rozmnażanie
Samice pawianów rodzą jedno młode po okresie ciąży, która trwa od 170 do 195 dni. Rzadko zda­rzają się bliźniaki. Dorosła samica jest płodna przez jeden tydzień co cztery tygodnie, pod warunkiem, że nie jest w ciąży i nie karmi młodego. W okresie płodnym skóra na jej pośladkach nabrzmiewa i czerwienieje, co jest wyraźnym sygnałem jej goto­wości do zajścia w ciążę. W okresie płodnym sami­ce zbliżają się wyraźnie do grupy samców. Na po­czątku kojarzą się z samcami o niższym statusie lub z samcami młodymi. Jeśli samce nie okazują zainteresowania, samica zaczyna pielęgnować ich futro i umizgiwać się. W czasie kulminacji okresu płodnego samice kojarzą się jednak tylko z sam­cami dominantami. Potem jeden samiec i jedna samica będą stanowić parę, jednak związek potrwa przez kilka godzin, najwyżej kilka dni.
Noworodek przyczepia się łapkami do futra mat­ki w okolicy brzucha i trzyma się pyszczkiem za sutki. Gdy podrośnie, uczy się utrzymywać na jej grzbiecie. Na początku kurczowo obejmuje łap­kami matczyne plecy, jednak później potrafi utrzymywać się na grzbiecie samicy w pozycji sie­dzącej. Kiedy młode zaczyna żywić się pokarmem stałym, schodzi z pleców matki, aby bawić się ze swymi rówieśnikami.
Zabawa ma wielkie znaczenie dla młodych pawianów. Podczas niej najmłodsi członkowie gru­py przygotowują się do życia w świecie dorosłych. Ćwiczą wspinanie się i ucieczkę, ciągną się za ogony i przewracają. Na bawiące się beztrosko młode bacznie spoglądają dorosłe pawiany, które czuwają, aby igraszki nie były zbyt niebezpieczne. Gdy młode jest ranne lub krzyczy, dorosły osobnik szybko przerywa zabawę.

■ Obserwacje życia stadnego pawianów mogą rzucić nowe światło na poglądy o rozwoju społeczeństw ludzkich. Pawiany stepowe żyją w podobnym środowisku, w jakim żyli nasi praprzodkowie i mają prawdopodobnie bardzo zbliżoną do nich strukturę społeczną.
■ Pawiany, które zanadto przyzwyczaiły się do ludzi, mogą być niebezpieczne. Zda­rzyć się tak może w parkach narodowych, gdzie małpy są często karmione przez tury­stów. Strażnicy w jednym z parków naro­dowych w Ugandzie musieli zabić pawia­na, który napadał na rybaków i zabierał im jedzenie, a także niejednokrotnie ciężko ranił. Do innych odnotowanych przypad­ków ataku pawianów na ludzi należą uśmiercenie porwanego z wózka niemow­lęcia, śmiertelne pogryzienie dwóch kobiet i poważne poranienia dzieci.
■ Pawiany płaszczowe, zaliczane przez niektórych zoologów do osobnego podrodzaju, różnią się od pozostałych gatunków pawianów tym, że nie tworzą zamkniętych stad, lecz żyją w grupach składających się z jednego dorosłego samca i kilku (do dzie­więciu) samic wraz z ich młodymi. Nie śpią one na drzewach, lecz na półkach skal­nych. Kilka takich grup może razem spę­dzać noc i mogą wtedy tworzyć skupiska liczące nawet do 750 osobników. W dzień duże skupisko noclegowe rozpada się na mniejsze grupy, które spotykają się ze sobą dopiero pod wieczór.
■ Samice pawianów były wykorzystywa­ne do pomocy przy wypasie kóz. Pewien hodowca wyuczył młodą samicę pawiana sztuki pasienia stada kóz i zapędzania go wieczorem z pastwiska do zagrody. Potra­fiła ona rozpoznać każdą kozę i idealnie naganiać koźlęta do matek.

Do góry