Ocena brak

PASEK JAN CHRYZOSTOM

Autor /Like Dodano /13.03.2012

PASEK JAN CHRYZOSTOM, z Gosławic, ur. ok. 1636 w okolicach Rawy Maz., zm. ok. 1701 (wg pamiętnika K. Zawiszy po 1702) w Niedzieliskach (?), pamiętnikarz. Pochodził z drobnej szlachty. W 1656-67 służył w wojsku, przez długi czas pod komendą S. Czarnieckiego; walczył ze Szwedami, Węgrami, Moskwą, uczestniczył w wyprawie Czarnieckiego do Danii, podczas rokoszu Lubomirskiego stał po stronie króla. W 1667 osiadł na gospodarstwie w Krakowskiem. Brał udział w elekcji Michała Korybuta Wiśniowieckiego, 1672 dowodził podjazdem pospolitego ruszenia przeciwko Turkom. Dokumenty ukazują P. jako pieniacza i awanturnika (procesy, m. in. z właścicielami dzierżawionych dóbr), pięciokrotnie skazany na banicję, 1700 również na infamię.

Pamiętniki, spisane zapewne u schyłku życia P. (1690-95), są najwybitniejszym zabytkiem pamiętnikarstwa staropolskiego. Z uszkodzonej kopii rkpsu wydał je 1836 w Poznaniu E. Raczyński. Obejmują okres 1656-88. Ze względu na zawartość i zasięg tematyczny są ważnym źródłem hist., którego wiarogodność potwierdzają relacje współczesnych. Przedstawiają walki Czarnieckiego ze Szwedami w Polsce i w Danii, wojny z Moskwą, konfederacje wojsk. Zw. Święconego i rokosz Lubomirskiego. W końcowej partii trybem kronikarskim rejestrują wypadki z czasów Michała Korybuta i Jana III, m. in. walki z Tatarami 1672. Dokładniej opisana została odsiecz Wiednia na podstawie relacji z drugiej ręki. Pamiętniki są także kapitalnym dokumentem mentalności przeciętnego szlachcica pol. XVII w. Autor ich odznaczał się fanatycznym przywiązaniem do swobód i przywilejów szlach., był dzielnym, czasem okrutnym i. chciwym łupów żołnierzem. Nie był mu obojętny interes ogólny, zdobywał się na krytycyzm i przenikliwą ocenę prywaty i kosmopolityzmu magnatów. Zawarł w Pamiętnikach również rozległy obraz pokojowego życia ziemiańskiego i obyczajów szlacheckich. Skupiał się na własnych przygodach, nieco wyolbrzymiając i koloryzując swą rolę świadka i uczestnika ważnych wydarzeń historycznych.

Utwór łączy cechy wspomnień i autobiografii. Przeważnie przełamuje konwencję diariusza, koncentrując się na zbeletryzowanych epizodach, zachowuje jednak schemat podziału na lata. Typ narracji P. zbliża się do powieściowej, organizuje ją postać narratora jako bohatera literackiego. Najlepsze epizody fabularne pisane są stylem barwnym, potocznym, dosadnym, z talentem gawędziarskim i narracyjnym. Nasycone są anegdotami i przysłowiami. Wiele fragmentów ma zabarwienie humorystyczne lub ironiczne. Wartościami lit. wyróżniają się opisy batalistyczne. W partiach kronikarskich i przytaczanych mowach występuje obficie mieszanina pol.-łac., tzw. potocznie makaronizmy.

Współcześnie znane jedynie w rkpsie, niezwykłą rolę odegrały Pamiętniki P. po ogłoszeniu drukiem 1836. Mickiewicz zachwycał się nimi w wykładach paryskich. Słowacki wprowadził postać P. do Mazepy, echa Pamiętników odnaleźć można u Z. Krasińskiego. Szczególne znaczenie miały dla rozwoju powieści hist.,; korzystali z nich J.I. Kraszewski, Z. Kaczkowski, H. Sienkiewicz. Przekłady: duń., franc. (1922, P. Cazin), niem. ang. (USA), czeski.

Pamiętniki, wyd. kryt. J. Czubek, Kr. 1929; ,BPP 81; wyd. i wstęp R. Pollak. W 1971 (wyd. 1 1955); wyd. kryt. W. Czapliński, wyd. 5 zmien. i uzup. Wr. 1979 BN 162.

J. CZUBEK J.Ch. z Gosławic P. w oświetleniu archiwalnym, Kr. 1901: B. CHLEBOWSKI J.Ch.P., w: Pisma, t. 3, W. 1912; J. RYTEL Pamiętniki P. na tle pamiętnikarstwa staropolskiego, Wr. 1962; . TAZBIR Paskowe zwierciadło epoki, w: Spotkania z historią, W. 1979.

Jadwiga Rytel

Podobne prace

Do góry