Ocena brak

Parki Narodowe w Polsce - Park Narodowy Bory Tucholskie

Autor /Mscislaw Dodano /29.09.2011

Utworzony 1 lipca 1996r na podstawie rozporządzenia nr 305 Rady Ministrów z dnia 14 maja 1996r. (Dz. U. Nr 64, poz. 305) do 1 stycznia 1999 r. w województwie bydgoskim - obecnie województwie pomorskim.

Powierzchnia 4789,34 ha.

Powierzchnia otuliny 10292,24 ha.

79 % powierzchni Parku zajmują lasy (3798,3 ha), 11% wody (530 ha) i 10% pozostałe ekosystemy, w tym: grunty rolne 68,9 ha, bagna, torfowiska i łąki - 392,1 ha.

W godle parku znajdują się sosny z siedzącym na konarze głuszcem na tle jeziora.

Park reprezentuje obszar Borów Tucholskich na Pojezierzu Pomorskim. Urozmaicona rzeźba terenu ukształtowana została w wyniku działalności lodowca, który zalegał na tych terenach w ostatnim zlodowaceniu bałtyckim - stadiale pomorskim. Spotykane tu formy polodowcowe zostały dość szczegółowo opisane w części dotyczącej Borów Tucholskich.

O unikatowych walorach przyrodniczo-krajobrazowych Parku decyduje przede wszystkim bogata sieć hydrograficzna. Obszar Parku jest wybitnie pojezierny. Spotkać tu można prawie wszystkie typy genetyczne i limnologiczne jezior: rynnowe, wytopiskowe, lobeliowe, oczka, kotły i kociołki - w sumie 17 jezior większych od 1 ha.

Jednym z najciekawszych zjawisk hydrologicznych w skali Pojezierza jest zlewnia Strugi Siedmiu Jezior. Są to połączone naturalnym ciekiem wodnym jeziora: Mielnica - Skrzynka, Płęsno, Główka, Bełczak, Jeleń, Zielone i Ostrowite. Zlewnia Strugi o powierzchni 3680 ha, charakteryzuje się:

- jednolitym podłożem, piaszczysto-sandrowym z lokalnymi nagromadzeniami utworów organicznych,

- 100% zalesieniem,

- brakiem antropogenicznych źródeł zanieczyszczeń środowiska i wód wewnętrznych zlewni

- dużym udziałem naturalnych zbiorników wodnych.

Interesującą grupę jezior stanowią izolowane zbiorniki wodne o krystalicznie czystej wodzie, tzw. jeziora lobeliowe, z charakterystyczną dla nich roślinnością (Małe Gacno, Wielkie Gacno, Głuche i Nierybno).

Cenną przyrodniczo grupą jezior są także jeziora dystroficzne o powierzchni z reguły mniejszej niż 1 ha. Otoczone nasuwającym się na nie płem torfowców. Są miejscem występowania wielu chronionych i rzadkich gatunków roślin. Pło najczęściej przechodzi w torfowisko wysokie, a na okrajkach w bór bagienny np., jeziorka Rybie Oko i Kacze Oko.

Ze względu na bogatą sieć hydrograficzną i stosunkowo ubogie podłoże, rozwinęła się tu specyficzna flora naczyniowa. Należy tu wymienić gatunki borowe, wrzosowiskowe, torfowiskowe i wodne (w tym związane z jeziorami lobeliowymi). We florze Parku występuje wiele gatunków reliktowych, glacjalnych, postglacjalnych i polodowcowych, np.: zimoziół północny, bażyna czarna, trzcinnik prosty. Z reliktów polodowcowych zachowały się m.in. wyblin jednolistny i grzybienie północne. Grupa borealno-atlantyckich roślin wodnych reprezentowana jest przez lobelię jeziorną, poryblin jeziorny, elismę wodną i jeżogłówkę pokrewną.

Na obszarze Parku występuje wiele gatunków chronionych, np.: rosiczki okrągłolistna, długolistna i pośrednia, sześć gatunków widłaków, kilka gatunków storczyków, sasanka wiosenna, itd. Bardzo bogata jest lichenoflora Parku, stwierdzono występowanie 62 gatunków porostów z Czerwonej Listy. Szczególnie ciekawą grupę stanowią nadrzewne gatunki z rodzaju brodaczek i włostek.

Fauna:

- płazy i gady - występują tu wszystkie gatunki niżowe z wyjątkiem żółwia błotnego,

- ptaki - na obszarze Parku zlokalizowano 68% potencjalnie możliwej awifauny Niżu Polski, w tym 108 gatunków lęgowych, 25 gatunków regularnie spotykanych na przelotach i 11 pojawiających się z dostrzegalną regularnością. Na szczególną uwagę zasługują: puchacz, orzeł bielik , żuraw, zimorodek,

- ssaki - wydra, bóbr europejski, rzęsorek mniejszy, jeleń, dzik, sarna.

Na skutek konfliktu z miejscowymi leśnikami (polowania) oraz stałego podburzania okolicznej ludności zatwierdzono zaledwie połowę obszaru wskazanego do ochrony przez przyrodników jako park narodowy. Natychmiastowego włączenia w granice Parku wymaga: ciąg jezior rynnowych po jezioro Laska wraz z półwyspem Mogiel i otaczającymi go jeziorami, dolina rzeki Kulawy oraz liczne jeziora lobeliowe i wytopiskowe znajdujące się w pobliżu obecnej granicy Parku.

W Parku dobrze rozwija się turystyka piesza, rowerowa i konna. Łącznie wyznaczono 85 km tras turystycznych. Na dzień dzisiejszy urządzono jedno pole biwakowe "Strużka", niedaleko miejscowości Bachorze i stację naukową w Drzewiczu. Park dysponuje również salą wystawowo-dydaktyczną w siedzibie Parku w Charzykowach.

Bazę noclegową stanowią:

- hotel "Pod Żaglami" w Charzykowie,

- liczne kwatery prywatne w miejscowościach Charzykowo, Swornegacie Duże i Małe,

- ośrodki wczasowo-wypoczynkowe w okolicach Parku,

Miejscami hotelowymi dysponuje też miasto Chojnice położone ok.10 km od granic Parku.

Bory Tucholskie

Bory Tucholskie - leżą we wschodniej części Pojezierza Pomorskiego, na pograniczu starych województw bydgoskiego i gdańskiego, z niewielkim fragmentem w dawnym województwie słupskim. Swym zasięgiem obejmują dorzecza rzek Brdy i Wdy. Powierzchnia około 300 tys. ha. Na obszarze uznawanym za Bory Tucholskie wyróżniono:

- właściwe Bory Tucholskie,

- Równinę Charzykowską (w tej części utworzono park narodowy),

- Dolinę Brdy,

- Wysoczyznę Świecką.

Ukształtowanie Borów Tucholskich jest wynikiem działalności lodowca z czasów ostatniego zlodowacenia bałtyckiego, zwłaszcza stadiału pomorskiego. W tym czasie u czoła lodowca utworzyły się pagóry moren czołowych, a na ich przedpolu rozległe równiny piaszczyste, zwane sandrami (usypane w wyniku działalności wód roztopowych wypływających spod topniejących lodów). Głównymi formami rzeźby terenu są:

- dominująca równina sandrowa z licznymi wypukłościami wydmowymi, powstałymi w późniejszym okresie w wyniku akumulacji wietrznej,

- wysoczyzna morenowa o charakterze moreny dennej (najczęściej falistej),

- rynny polodowcowe (często z płynącymi w nich rzekami np. Brda, Wda i Czerska Struga).

- Głębsze miejsca w rynnach wypełniają jeziora np.: Wdzydzkie, Charzykowskie, Karsińskie Długie i inne,

- doliny wód roztopowych (np. rzeka Niechwaszcz),

- liczne wytopiska (zagłębienia po wytopionych bryłach lodu).

W okresie polodowcowym powstało wiele rozcięć erozyjnych, urozmaicających rzeźbę zboczy dolin rzecznych, rynien czy też stoków wysoczyzny morenowej. Niezwykle bogata sieć wód powierzchniowych jest obok rzeźby terenu i szaty roślinnej podstawowym elementem krajobrazu Borów Tucholskich. Wszystkie cieki wodne należą do lewego dorzecza Wisły, płynąc na południe lub południowy wschód ku pradolinie Wisły, zgodnie z nachyleniem terenu ukształtowanym w epoce lodowcowej. W związku ze znacznym nachyleniem sandru większość rzek charakteryzuje się stosunkowo dużym spadkiem i często przypominają one rzeki typu podgórskiego.

Brda - rzeka o długości 217 km, powierzchni dorzecza 463 km kw. i średnim spadku 0,96m/ha. Wypływa z jeziora Smołowego na Pojezierzu Bytowskim w dawnym województwie słupskim. W okolicy wsi Konarzyny wkracza na obszar Borów Tucholskich. Tu wykorzystuje w swym biegu rynny jeziorne, np. Karsińskiego, Charzykowskiego, Witoczna, Łąckiego, Dybrzka i Kosobudna.

Rzeka przyjmuje wiele dopływów, z których ważniejsze to:

- lewobrzeżne: Chocina, Zbrzyca z Kłonecznicą, Kulawą i Młosienicą, Parszczenicka Struga, Czerska Struga, Bielska Struga, Ruda, Kotomierzyca

- prawobrzeżne: Kopernica, Struga Siedmiu Jezior, Jarcewska Struga, Kamionka, Sępolenka i Kicz.

Odcinek rzeki od Woziwody do miejscowości Piła Młyn w Tucholskim Parku Krajobrazowym, objęty jest ochroną jako rezerwat przyrody pn. "Dolina Rzeki Brdy". W dolnym biegu rzeki, zlokalizowane są trzy zapory wodne: w Koronowie, Tryszczynie i Smukale.

Rzeka prowadzi wody w I i II klasie czystości. Jest źródłem wody pitnej dla mieszkańców Bydgoszczy.

Wda - rzeka o długości 198 km, powierzchni zlewni 2325,2 km kw. i średnim spadku 0,67%. Wypływa z jeziora Wieckiego w starym województwie gdańskim. Wody Wdy podpiętrzone zostały dwoma zaporami usytuowanymi w Żurze i Gródku.

Główne dopływy: Prusina, Sobińska Struga, Ryszka i Wyrwa.

Wda prowadzi wody w III klasie czystości (1997).

Bory Tucholskie są obszarem wybitnie jeziernym. Znajdujące się tu jeziora można podzielić na:

- rynnowe - ułożone w charakterystyczne ciągi. Ich powstanie związane jest z wodami roztopowymi, płynącymi pod lodowcem i będącymi pod dużym ciśnieniem hydrostatycznym. Do najpiękniejszych jezior tego typu w Borach Tucholskich zaliczyć można m.in. Charzykowskie i Karsińskie, leżące w jednej rynnie oraz unikatowe jezioro Wdzydze, utworzone przez dwie krzyżujące się rynny.

- wytopiskowe - powstałe po wytopieniu się brył lodowych, często na sandrze. Z reguły duże i płytkie. Często w zaawansowanym stadium lądowacenia. Ciekawsze z nich to: Somińskie, Kruszyńskie i Pażyn. Wiele z tych jezior zniknęło z powierzchni, pozostawiając po sobie rozległe bagna i torfowiska,

- morenowe - występujące najczęściej w postaci zaokrąglonych niecek (np. Wieleckie). Powstałe w zagłębieniach w wyniku nierównomiernej akumulacji lodowcowej,

- oczka - niewielkie bezodpływowe jeziorka, powstałe w wyniku wytopienia się niewielkich brył lodu. Są to niewątpliwie najurokliwsze i najciekawsze pod względem florystycznym obiekty. Najmniejsze z nich to jeziorka dystroficzne, tzw. "suchary," z reguły z nasuwającym się na ich taflę wody płem torfowców. Większe stanowią jeziora o dość zróżnicowanej trofii. Charakteryzują się bardzo czystą wodą oraz specyficzną roślinnością niespotykaną w innych jeziorach. Są to jeziora lobeliowe.

Szata roślinna Borów Tucholskich ukształtowała się 10 000 lat temu tj. po ustąpieniu lądolodu skandynawskiego z północnej części Pomorza. Wówczas to gwałtownie zmienił się klimat, polepszyły warunki termiczne, co przyczyniło się do pobudzenia na tym terenie rozwoju roślinności leśnej.

Etapy formowania się roślinności Borów Tucholskich:

- okres praborealny, trwający ok. 500 lat z dominacją brzozy i później sosny.

- okres borealny - z bezwzględną dominacją sosny. Pojawił się wiąz i leszczyna. Rozwój roślin zielnych z tego okresu, np. kłoci wiechowatej i jezierzy morskiej, świadczy o systematycznej poprawie klimatu,

- okres atlantycki - rozpoczął się ok. 7800 lat temu. Rozprzestrzeniły się nowe gatunki drzew: dąb, lipa, a na wilgotniejszych miejscach jesion i olcha. Był to okres panowania liściastych lasów mieszanych,

- okres subborealny - początek ok. 4800 lat temu. Charakteryzuje się większą wilgotnością, lecz niższymi temperaturami. Masowo pojawił się grab. Jako ostatni z tego okresu, na obszar Borów wkroczył buk.

- okres subatlantycki - rozpoczął się ok. 2500 lat temu i trwa do dnia dzisiejszego. W okresie tym zmniejszył się udział lipy, dębu i wiązu. Ponownie rozprzestrzeniła się sosna.

Od X wieku w głąb lasu zaczęło wdzierać się osadnictwo, a tym samym destrukcyjny wpływ gospodarki człowieka na Bory. Osadnictwo skupiało się na obszarach najbardziej urodzajnych, w dolinach rzek i w pobliżu jezior. Stąd też na eksploatację w pierwszej kolejności narażone były lasy łęgowe i grądy niskie. One też jako pierwsze zamienione zostały na pola uprawne. Coraz liczniejsze w XII i XIII w nadania ziemskie przy fundacjach klasztornych oraz uposażenia w ziemi za zasługi rycerskie, stały się zaczątkiem rozwoju wielu wsi i miast. Ich rozbudowa wiązała się najczęściej z poszerzaniem obszarów uprawianych kosztem lasów. Wzrosło zapotrzebowanie na drewno. Oprócz wyrębów całkowitych pojawiły się wyręby plądrownicze - głównie w buczynach, grądach i dąbrowach (np. w poszukiwaniach drewna dębowego do budowy grodów i osad). Pojawił się wypas bydła i trzody, zbiór żołędzi, grabienie ściółki, darcie łyka, itp.

W XV w. wystąpiło częściowe wycofanie się osadnictwa z terenów leśnych. W materiałach źródłowych wymienia się wiele osad. Jednak już w XVI w ponownie rozwija się osadnictwo w puszczach tucholskich, co wiąże się z szybkim rozwojem ówczesnej Polski i z koniunkturą na eksport płodów rolnych i leśnych. Lasy stały się zapleczem surowcowym dla powstających zakładów przemysłowych Gdańska i innych miast. Wzrosło zapotrzebowanie na drewno, smołę, dziegieć, żywicę oraz surówkę żelaza, szkło itp. Zaczęły powstawać węglownie, smolarnie, potażownie, huty, dymarki i cegielnie. Wszystkie te zakłady zużywały ogromne ilości drewna. Powstały rozległe wykarczowane polany. Gdy dowóz drewna z uwagi na odległość stawał się nieopłacalny produkcję przeniesiono w inne miejsca puszczy. Istotny wpływ na zmniejszenie areału lasów i ich skład gatunkowy miało też bartnictwo - najbardziej charakterystyczne zajęcie Borowiaków. Bartnicy drążyli pnie najgrubszych sosen, tworząc w nich ule. Drzewa te szybko usychały. Jeszcze w 1772r. na obszarze Borów istniało 20000 sosen obsadzonych pszczołami (tzw. drzew bartnych). Jeszcze groźniejsze było wypalanie polan wokół barci dla uzyskania miododajnych wrzosowisk. Nierzadko zdarzały się też pożary, które szybko się rozprzestrzeniając, niszczyły duże połacie lasów. Lasy pustoszyły także liczne wojny, np. wojna szwedzka, wojna siedmioletnia. Znaczne zniszczenia spowodował przemarsz wojsk napoleońskich przez Bory Tucholskie w drodze do Prus Książęcych.

Fatalna w skutkach okazała się gospodarka leśna prowadzona od końca XVIII w przez Prusaków (po pierwszym rozbiorze Polski). Prowadzono rabunkową gospodarkę, polegającej na masowej eksploatacji drewna. Ogromne powierzchnie po wyciętych w pień lasach zalesiano sztucznymi monokulturami sosny. W ten sposób przestała istnieć pierwotna Puszcza Tucholska o różnogatunkowych i wielowiekowych drzewostanach. Obecnie wśród sosnowych borów rzadko znaleźć można oazy liściastego starodrzewia, a te które pozostały w większości objęte zostały ochroną jako rezerwaty przyrody.

Na dzień dzisiejszy zalesienie Borów Tucholskich wynosi ok. 50%. Lasy utrzymały się na siedliskach przeważnie ubogich i piaszczystych, nie nadających się do uprawy rolnej. Pewne gatunki drzew, które były częstymi w pierwotnej puszczy, obecnie należą do rzadkości dendrologicznych Borów Tucholskich. Zaliczają się do nich cisy, z najpiękniejszym stanowiskiem w Wierzchlesie, czy też jarząb brekinia. Stosunkowo rzadko spotykanym drzewem jest też klon jawor, który ostał się jedynie w dolinach rzek Brdy i Wdy oraz w Wierzchlesie. Buk zwyczajny, który niegdyś występował na znacznych obszarach, tzw. "kwaśnych dąbrów" wraz z dębem bezszypułkowym był niegdyś głównym składnikiem drzewostanów.

Na obszarze Borów Tucholskich utworzono:

- Park Narodowy Bory Tucholskie

- parki krajobrazowe: Wdecki, Wdzycki, Tucholski i Zaborski

- rezerwaty przyrody: Bagno Grzybna, Bagno Stawek, Bór Chrobotkowy, Brzęki im. Zygmunta Czubińskiego w Szczerkowie, Cisy nad Czerską Strugą, Cisy Staropolskie im. Leona Wyczółkowskiego w Wierzchlesie, Dolina Brdy, Jelenia Góra, Jezioro Ciche, Jeziorka Dury, Jeziorka Kozie, Jezioro Laska, Jezioro Mętne, Jezioro Miedzno Jezioro Zdręczno, Kręgi Kamienne w Odrach, Krzywe Koło, Małe Łowne, Nawionek, Ustronie, Źródła Stążki,

- projektowane rezerwaty przyrody: Bagno nad Stążką, Bielska Struga, Czapliniec Koźliny, Dolina Kulawy, Jeziora rynnowe, Dolina Wdy, Dolina Ryszki, Jezioro Piaseczno, Jezioro Warszyn, Kły i Kały, Kręgi Kamienne w Leśnie, Męcikał, Piecki, Rytki (Biała), Jezioro Śpierewnik,

- wyznaczono setki pomników przyrody, z których najważniejsze to: dęby "Wisielca", "Cesarski", "Sulisławskiego" i "Krzywy" i inne dęby w Świcie, lipy "Wyczółkowskiego", w Świcie, dąb "Bartuś" nad Płęsnem, dąb "Chrobry" w Lasce, dęby w Woziwodzie, dęby "Królewskie" w Żurze, brekinia w miejscowości Radańska, jałowiec "Hubert" w Łąckim Piecu, aleja jałowcowa "Zakonników" w Łążku, głaz "Świętego Wojciecha" w Leosi k. Tlenia, głazy Słowackiego i Łokietka w nabrzeżu Brdy, stanowiska zimoziołu północnego, stanowisko chamedafne północnej, stanowiska chrobotka alpejskiego, i inne stanowiska rzadkich porostów.

Ważniejsze zabytki to obiekty kultury materialnej proponowane do zwiedzenia w trakcie wycieczek turystycznych:

- zabytkowa wieś Krąg,

- akwedukt w Fojutowie,

- skansen we Wdzydzach,

- wyłuszczalnia szyszek w Klosnowie,

- drewniany kościół w Leśnie,

- tartak w Pile,

- muzeum Borów Tucholskich w Tucholi,

- wystawa archeologiczna w Domu Kultury w Brusach,

- ścieżki przyrodniczo-leśne w Woziwodzie, Gołąbku koło Tucholi oraz Grzybku koło Osia,

- kręgi kamienne w Odrach i w okolicach Leśna.

Podobne prace

Do góry