Ocena brak

PAN PODSTOLI, powieść w 3 cz.

Autor /Like Dodano /13.03.2012

PAN PODSTOLI, powieść w 3 cz. (cz. 3 nie ukończ., cz. 4 planowana) I. Krasickiego; cz. 1 powst. co najmniej od 1776, wyd. w Warszawie 1778 (bez zapowiedzi kontynuacji), cz. 2 wyd. tamże 1784 (jw.), cz. 3 powst. 1798, cz. 1-3 wyd. pośm. w t. 4 Dzieł, tamże 1803. Utwór łączy cechy powieści obycz. i traktatu edukacyjnego. Wyrosły z doświadczeń prozy eseistycznej —» „Monitora", nawiązuje też do renesansowej tradycji parenetycznej (Krasicki wysoko cenił Dworzanina Ł. Górnickiego); wg S. Graciottiego wykazuje również związki z niem. traktatem H.K. Hirzela Sokrates wieśniak (1761, znany Krasickiemu przekł. franc. 1762, pol. 1770). W tyt. postaci średnio zamożnego szlachcica (prawdop. pierwowzór: szwagier autora A. Starzeński, podstoli sanocki) ukazuje wzór obywatela ziemianina, ukształtowany zgodnie ze swoistym programem oświeconego konserwatyzmu, który Krasicki formułuje w refleksjach i pouczeniach bohatera oraz licznych (zwł. w cz. 2 i 3) konfrontacjach obyczaju i poziomu życia sarmackiej prowincji z ładem panującym w jego domu i majątku. Nacisk kładzie na potrzebę odnowy moralnej, powrotu do dawnego obyczaju i zarzuconych cnót, krytycznie odnosząc się zarówno do bezrefleksyjnego ulegania przeżytkom tradycji, jak i bezkrytycznego przyswajania kultury zachodnioeuropejskiej. Dla Pana Podstolego szlachectwo nie jest tylko kwestią urodzenia, ale wymaga praktykowania cnoty; w chłopach swojej wsi widzi on równe sobie istoty ludzkie, których wolność to kwestia przyszłości i edukacji.

Narrator (postać bez imienia i wyrazistych cech indywidualnych, ale obdarzona pewnymi rysami autora) w cz. 1 spędza kilka tygodni w domu Podstolego, poznając z obserwacji i dyskursów gospodarza jego osobę, poglądy i dom (zlokalizowany w Małopolsce po I rozbiorze), w cz. 2 powraca do swojej wsi, aby wprowadzić podobne porządki; podróż na wesele Podstolanki daje okazję do licznych satyr, obrazków, skontrastowanych z wzorem pozytywnym; żywioł satyr, dominuje w cz. 3, rozgrywającej się w kilkanaście lat później.

Najwyżej ceniony przez współczesnych z całej twórczości Krasickiego, P.P. nie tylko wywarł wpływ na rozwój powieści (zwł. powieści traktatu) pol., rodząc naśladownictwa (Ksiądz Pleban 1786 i Obywatel 1788 J.K. Kossakowskiego, Pani Podczaszyna M. Krajewskiego 1786) i próby kontynuacji (Pan Podstolic E.T. Massalskiego cz. 1-5 1831-33), ale również -jako swego rodzaju encyklopedia szlach. życia i obyczaju -stał się jednym ze źródeł Mickiewiczowskiej wizji Polski szlach. w Panu Tadeuszu-, oddziałał też na powieść ros. (Iwan Wyżygin T. Bułharyna, wyd. 2 1829). Przekł. niem. (cz. 1) i serbsko-chorwacki.

Wyd. i wstęp J. Krzyżanowski, Kr. 1927 BN 1101.

S. GRACIOTTI Il D vecchio e il nuovo nel „P.P." di Krasicki, Ricerche Slavistiche 7 (1959; streszczenie pol.) i odb. (polemika: M. Piszczkowski Nieporozumienia wokół „P.P.", „Ruch Lit." 1963 z. 2 i nadb.); D.J.WELSH Krasicki's „Squire" („P.P."),The Polish Review" 1969

Jerzy Jackl

Podobne prace

Do góry