Ocena brak

Pamiętnik z powstania warszawskiego - czas i miejsce akcji

Autor /Oliwka Dodano /11.03.2011

Czas przedstawionych w Pamiętniku zdarzeń obejmuje okres sześćdziesięciu trzech dni powstania warszawskiego – od wybuchu do ogłoszenia kapitulacji, kilka dni przygotowań do opuszczenia miasta, okres przebywania w obozie przejściowym w Pruszkowie, podróż do miejsca pracy przymusowej – do Łambinowic na Dolnym Śląsku. Autor dopowiada też skrótowo dalsze losy swojej rodziny, sygnalizując, gdzie i kiedy znalazły się poszczególne osoby. Zarówno czas, jak i miejsca nie zostały tu przedstawione z tą samą dokładnoś­cią. Zważając na tytuł dzieła – Pamiętnik z powstania warszawskiego – taki zabieg wydaje się oczywisty. To, co zdarzyło się podczas pow­stania oddano z całą pieczołowitością, zaś uwagi, które stanowią jakby dopowiedzenie, zostały potraktowane przez autora esencjonalnie i skrótowo.

Poszczególne dni walki od l sierpnia do kapitulacji ogłoszonej 2 października i czas do opuszczenia Warszawy 9 października 1944 r. autor opisuje, stale odwołując się do konkretnych lub przybliżonych dat, podaje porę doby, stan pogody i wiele szczegółów, które – poza usytuowaniem zdarzeń w czasie – pozwalają czytelnikowi poznać jego charakterBiałoszewski opisuje tu czas, który przerasta w los.11 Jest to więc spojrzenie na czas zdarzeń także od strony historycznej i filozoficznej. Właśnie wtedy przekształcał się obraz miasta oraz for­mowała się na nowo mentalność ludzi.

Białoszewski poświęca sporo uwagi przedstawieniu, w jaki sposób sam czas zwracał na siebie uwagę warszawiaków. Odliczali moment od świstu do wybuchu w nadziei, że to niewypał, odmierzali okresy pomiędzy kolejnymi nalotami, codziennie – w wyczekiwaniu na pomoc z zewnątrz – uświadamiali sobie, który dzień powstania właśnie trwa. W napięciu i poczuciu zagrożenia w wyjątkowy sposób odczuwano przedłużające się godziny oczekiwania na koniec gehen­ny.

Akcja rozgrywa się w miejscach doskonale autorowi znanych. Biografia Białoszewskiego była związana z Warszawą przed pow­staniem i po wojnie. Zwraca uwagę perfekcyjna znajomość topografii – układu ulic i placów, a nawet poszczególnych budynków (nie tylko znanych gmachów użyteczności publicznej, ale wielu domów i kamienic prywatnych). Narrator przedstawia sytuację w mieście, odwołując się do nazw dzielnic, ale ujmuje ją też w przestrzeni dającej się objąć wzrokiem lub słuchem – opisuje najbliższe otocze­nie: wygląd ulic, zbombardowanych i jeszcze nietkniętych domów, barykad i przede wszystkim piwnic oraz schronów, gdzie przeważnie toczyło się życie cywilnych mieszkańców stolicy. W tekście znajdują się konkretne adresy, opisy kamienic i wnętrz (zwłaszcza piwnic), np. Chłodna 40, Kercelak, Rybaki, rzeka Wisła, ulica Długa, Stare Miasto, Chmielna 32, kościół św. Jacka, zabudowania klasztorne Sakramentek itd. Narrator zwraca także uwagę na charakter przedstawianych miejsc: kościołów, ulic, schronów, latryn, magazynów z żywnością, zwałów gruzu, kanałów, piwnicznych izb i labiryntów korytarzy. Hierarchizuje je ze względu na to, jakie stanowią schronie­nie dla ludzi. Porównuje piwnice zwykłe z wyposażonymi w mocne sklepienia Kleina.

Opisując różne miejsca i budowle, Białoszewski ukazuje powszechną zagładę miasta poprzez obrócenie w gruzy domów mieszkalnych, urzędów oraz cennych zabytków architektury – wiel­kich pamiątek narodowych. Na oczach czytelnika zmienia się warsza­wski pejzaż. Znajome Mironowi miejsca zmieniają swój wygląd, często do tego stopnia, że trudno mu zorientować się, gdzie się znaj­duje. Kolejne miejsca akcji (te, w których przebywa Miron) obu­dowuje większa przestrzeń – walczącej i ginącej Warszawy, przed­stawianej całościowo (jako miasto) lub poprzez uwagi o konkretnych dzielnicach. Ukazywanie przestrzeni w jej zmienności, dynamizmie służy budowaniu całościowej wizji losów miasta i ludzi podczas działań powstańczych 1944 r.

Warszawa jest tu ukazana jako miasto w trzech przestrzennych odmianach: ulice, domy i podwórza, podziemne schrony oraz jeszcze niżej położone kanały i piwnice z systemem korytarzy.

Poza czasem i miejscami akcji Białoszewski wprowadza przeszłość we wspomnieniach i skojarzeniach wywołanych aktualnymi wydarzeniami, np. wypadki z września 1939 r., getto z okresu pow­stania i likwidacji w ramach tzw. Wielkiej Akcji. Obudowanie akcji kontekstem wspomnień wprowadza powstanie warszawskie 1944 r. w plan wydarzeń historycznych II wojny światowej. W tym zestawieniu powstanie wydaje się okresem najbardziej tragicznym w dziejach wojny.

 

 

Podobne prace

Do góry