Ocena brak

Osy i owadziarki

Autor /wera Dodano /31.01.2012

Osa pospolita - utrapienie letnich pikników - jest jednym z ponad 200 tysięcy znanych na świecie gatunków owadów tworzących rząd błonkówek.
Osy należą do rzędu owadów błonkoskrzydłych, czyli błonkówek Hymenoptera. Do tej grupy zaliczane są także pszczoły i mrówki. Tak jak u wszystkich owadów, ciało osy jest podzielone na trzy części: głowę, tułów i od­włok. Ciało jest bardzo zwężone na granicy tułowia i odwłoka (stąd tzw. „talia jak u osy"). Na głowie wszystkich błonkówek są umieszczone narządy gębowe, które są przystosowane do gryzienia i ssa­nia, oraz para prostych czułków. Większość owa­dów błonkoskrzydłych bardzo dobrze lata. Mają one dwie pary skrzydeł. Skrzydła tylnej pary są zazwyczaj mniejsze i krótsze niż para skrzydeł przednich. U samic pokładełko (kanalik, przez który owady składają jaja) zostało przekształcone w ostre żądło.
Wszystkie gatunki os przechodzą całkowite przeobrażenie, co oznacza, że w ich cyklu rozwojo­wym występują następujące stadia: jajo, larwa, poczwarka i owad doskonały, czyli imago.
Dorosłe osy żywią się pokarmem płynnym. W zależności od gatunku pokarm stanowić może słodki nektar roślinny albo soki wysysane z ciał innych owadów i pająków. Jednakże larwy wszyst­kich gatunków os są mięsożerne i żywią się tkan­kami żywych bezkręgowców, takich jak pająki, larwy motyli, chrząszczy i pszczół.

Osy samotnice
Niektóre osy żyją w grupach rodzinnych o bardzo skomplikowanej strukturze społecznej, a inne są pasożytami składającymi swoje jaja do ciał żywych zwierząt. Większość spośród 220 tysięcy opisa­nych gatunków błonkówek to owady prowadzące samotniczy tryb życia. Są one ogólnie nazywane osami samotnicami.
Osy samotnice same budują gniazda i samo­dzielnie wychowują swe potomstwo. Każde gniaz­do składa się z jednej lub więcej komór, w których rozwija się jedna larwa. Gniazdo nie tylko zapewnia bezpieczny rozwój jajom i larwom. Jest także miej­scem, w którym magazynuje się pokarm dla roz­wijającego się potomstwa. Samica wypełnia maga­zyn ciałami schwytanych owadów i pajęczaków. Niektóre gatunki os składają tylko jedno jajo w cie­le jednej ofiary, a inne muszą wyszukać więcej ofiar dla większej ilości jaj.
Większość os nie zabija swych ofiar natych­miast, lecz paraliżuje je, wstrzykując za pomocą żądła substancje jadowe do ich ciała. Po unierucho­mieniu ofiary samica przenosi lub zaciąga zdobycz do swego gniazda. Nie zabijając owada, samica zapewnia wykluwającym się z jaj larwom zawsze świeży, żywy pokarm. Gdyby ofiary były natych­miast uśmiercane, ich ciała szybko rozkładałyby się i osa musiałaby chwytać coraz to nowe.

Karmienie larw
Różne gatunki os posiadają też różne sposoby magazynowania pokarmu dla wykluwających się larw. Samice niektórych gatunków wypełniają każ­dą komórkę jedną sparaliżowaną gąsienicą, skła­dają na jej ciele jedno jajo i zatykają komórkę. Po złożeniu jaj i zapewnieniu im wystarczającej ilości pokarmu obowiązki rodzicielskie kończą się. Sami­ca nigdy nie powraca do tego gniazda i zwykle gi­nie przed momentem wyklucia się larw. Ten rodzaj opieki rodzicielskiej u os nazywa się karmieniem jednorazowym.
Inne osy nieustannie odwiedzają swe gniazda i przynoszą larwom świeżo uśmierconą zdobycz lub sparaliżowane ofiary. Ten typ opieki jest nazy­wany karmieniem ciągłym. Na przykład pewne społeczne żądłówki codziennie przynoszą swym larwom małe sparaliżowane gąsienice. Trwa to do czasu, gdy larwy staną się poczwarkami. Jeden z amerykańskich gatunków os samotnic dostarcza pokarm równocześnie do wielu gniazd, w których znajdują się larwy na różnych etapach rozwoju. Karmienie ciągłe zmusza samicę do nieustannego odwiedzania gniazda, toteż zasadniczą sprawą jest umiejętność rozpoznania okolicy, w której jest gniazdo i trafienia do niego. Samica odnajduje po­łożenie swego gniazda, zapamiętując charaktery­styczne punkty w jego pobliżu; na przykład stos kamieni lub rosnące nieopodal drzewo. Często odnajdują swe gniazdo, kierując się położeniem słońca w określonej porze dnia.
Różne gatunki os wykorzystują do konstrukcji gniazda rozmaite materiały. Niektóre po prostu wy­grzebują w ziemi kanalik, którego poszerzony koniec służy za komorę gniazdową. Inne budują swe gniazda nad ziemią: w butwiejącym drewnie lub w łodygach roślin. Osy zdunki lepią swe drob­ne, dzbankowate gniazda z błota i przyczepiają je do gałązek oraz łodyg roślin, a osy pajęczarki zakła­dają siedziby w szczelinach skał.
Budową gniazda i dostarczaniem pokarmu lar­wom zajmują się wyłącznie samice. Samce, które wykluwają się zwykle przed samicami, spędzają swe krótkie życie na żerowaniu i poszukiwaniu partnerek rozrodczych.

Osy społeczne
Podstawową grupą społeczną wykazującą zacho­wania socjalne u os jest mała grupa samic, które budują wspólne gniazdo. Samice dzielą się obo­wiązkami podczas budowy, jednak gdy gniazdo jest gotowe, każda samica wychowuje tylko swoje larwy i tylko im dostarcza pokarm. Samice, które w ten sposób współpracują, są zwykle blisko spo­krewnione ze sobą i rzadko wykradają sobie zdo­bycz. Ten rodzaj zachowań społecznych daje wiele korzyści. Owady wspólnie budują gniazda, a na­stępnie samice nieustannie je odwiedzają, przyno­sząc kolejne racje pokarmu.
Najbardziej złożony rodzaj zachowań społecz­nych można zaobserwować u gatunków z rodziny Vespidae. Osy te żyją w koloniach liczących około 5 tysięcy osobników, w których osobniki są podzie­lone na określone kasty. Każda kolonia ma jedną lub więcej królowych (zapłodnionych samic),któ­rych rola polega na składaniu jaj, liczną grupę robotnic (niepłodnych samic) i niewielką liczbę trutni (samców), które kopulują z królowymi. Do rodziny Vespidae należą gatunki rozpowszechnio­ne w Polsce, czyli osy pospolite i szerszenie. Przed­stawiciele obu tych gatunków są stosunkowo duży­mi owadami i mają duże żądła. Mogą żądlić swe ofiary kilkakrotnie. Osy pospolite zakładają swe gniazda w ziemi, a szerszenie w pustych pniach drzew, pod okapami domów i w stodołach. Owady zaniepokojone, na przykład, gdy ktoś próbuje znisz­czyć ich gniazdo, stają się bardzo podniecone i ata­kują wrogów, dotkliwie ich żądląc.

Hierarchia społeczna
Społeczne gatunki os co roku budują nowe gniaz­do. Każdej wiosny, gdy królowa znajdzie od­powiednie miejsce i zbuduje małe gniazdo, daje początek nowej kolonii. Gdy pierwsze komórki są gotowe, składa ona jaja i wylatuje na żer. Chwyta muchy i gąsienice, które przeżuwa na papkę i nią karmi swe larwy. Na tym etapie królowa zajmuje się wszystkimi czynnościami w kolonii - konty­nuuje budowę gniazda, powiększa je i zbiera po­karm dla rozwijających się larw.
Ze złożonych przez królową jaj, jako pierwsze wykluje się pokolenie robotnic. Osy te są o wiele mniejsze niż królowa, w dodatku pierwszy miot jest mniejszy niż kolejne pokolenia robotnic, praw­dopodobnie dlatego, że w okresie larwalnym osobniki dostają mniej pokarmu. Gdy pojawią się pierwsze robotnice, przejmują one obowiązki zdo­bywania pokarmu i powiększania gniazda. Mater­iałem, z którego budują gniazdo, jest masa z włó­kien drzewnych. Osy gromadzą materiał na swoje gniazdo, przeszukując próchniejące pnie lub drew­niane płoty, słupy telegraficzne itd. Przeżuwają drewno na miazgę i mieszając włókna ze śliną, two­rzą kulki. Z kulek tych tworzą papierowe warstwy, z których zbudowane zostaną ściany komórek gniazda i jego osłona.
Młodsze pokolenia robotnic pozostają w gnieź­dzie i otrzymują pokarm oraz papierową papkę od starszych owadów. Do innych czynności związa­nych z życiem kolonii należy ochrona wejścia do gniazda, czyszczenie komórek i utrzymanie odpo­wiedniej temperatury w kolonii. Gdy w gnieździe robi się zbyt chłodno, robotnice gwałtownie kur­czą swe mięśnie i w ten sposób wytwarzają ciepło ogrzewające gniazdo. Gdy w gnieździe jest za gorą­co, robotnice przynoszą kropelki wody.
Pod koniec lata w kolonii pojawiają się samce i nowe królowe. Opuszczają one gniazdo razem, a samce zapładniają młode królowe. Wraz z nadej­ściem zimy stara królowa, samce i robotnice giną. Przeżywają tylko młode królowe, które pojawią się na wiosnę i dadzą początek własnym koloniom.

Błonkówki pasożytnicze
Do pasożytniczych błonkówek należą, na przykład, gąsieniczniki, kruszynki i bleskotki. Wchodzą one w skład podrzędu błonkoskrzydłych zwanego owadziarkami. Są one podobne nieco do os i z tego względu często laicy mylą je z osami. Większość z nich nie ma żądła, a pokładełko służy do składa­nia jaj. W kategoriach biologicznych nazwa „paso­żytnicze" nie jest określeniem odpowiednim, gdyż pasożyt to organizm żyjący kosztem innego żywe­go organizmu i nie zabijający go. Larwy błonkówek pasożytniczych zawsze zabijają swych gospodarzy i dlatego powinny być nazywane parazytoidami.
Większość pasożytniczych błonkówek żywi się larwami lub poczwarkami innych owadów. Samica błonkówki składa swe jaja na powierzchni ciała gospodarza, albo za pomocą swego ostrego pokładełka do jego wnętrza, tuż pod powłoką ciała. Tak złożone jaja pozostawia własnemu losowi. Po dwóch, trzech dniach od chwili złożenia z jaj wykluwają się larwy, które zjadają tkanki gospo­darza. Zwykle po dwóch, trzech tygodniach larwy są już w pełni wyrośnięte i gotowe do przeobraże­nia się w stan poczwarki. Prowadzące taki tryb życia pasożytnicze larwy często nie wyrządzają wielkich szkód w ciele gospodarza aż do czasu, gdy stają się poczwarkami. Wtedy najczęściej dochodzi do śmierci wyniszczonego ich obecno­ścią organizmu owada.
Przed złożeniem jaja samica pasożytniczej błon­kówki musi upewnić się, czy przyszły gospodarz jest w pełni zdrowy i czy w jego ciele nie rozwija­ją się już jaja innych pasożytniczych błonkówek. Gdyby zbyt wiele młodych rozwijało się w ciele gąsienicy, dochodziłoby między nimi do konku­rencji o ten sam pokarm i w efekcie część z nich musiałaby zginąć. Samice niektórych pasożytni­czych błonkówek wstrzykują w ciało gospodarza substancję spowalniającą jego wzrost i rozwój. W ten sposób zapewniają swym larwom więcej pokarmu i energii.
Larwy licznych pasożytniczych błonkówek mają często tylko jednego, określonego gospodarza lub rozwijają się w larwach gatunków, które są bardzo blisko ze sobą spokrewnione. Gospodarzami nie­których z nich są inne błonkówki. W polskiej fau­nie jest wiele gatunków owadziarek. Najbardziej znane to gąsienicznik czarny, którego larwy są pasożytami paprocha i strzygonii, sierpoń żółty i kosoń, będące pasożytami strzygonii oraz kłowacz rdzawy i zgłębień. Zgłębień jest pasożytem owadów, których larwy żerują w drewnie. Po odna­lezieniu miejsca żerowania larwy samica zgłębie­nia wbija swe ostre, długie pokładełko w drewno składa jajo w organizmie larwy. Ze względu na sposób życia pasożytnicze owadziarki odgrywają wielką rolę w biologicznej ochronie lasów i sadów.
Niektóre pasożytnicze owady, na przykład gala­sówki, są drobnymi błonkówkami, których larwy pasożytują na roślinach i powodują powstawanie wyrośli zwanych galasami. Samica składa jaja do wnętrza liści, gałązek lub pąków. Z jaj wykluwają się larwy, które wydzielają substancję pobudzają­cą tkankę roślinną do rozrastania się. Powstają w ten sposób kulkowate galasy, osiągające czasem 5 cm średnicy.

Pożyteczne błonkówki
Błonkówki, wbrew ogólnie panującym opiniom, spełniają bardzo ważną rolę w ekosystemach. Lar­wy licznych owadziarek żywią się owadami wy­rządzającymi straty w uprawach roślin. Ponieważ te błonkówki atakują najczęściej tylko określony gatunek owada, rolnicy i sadownicy stosują je do wybiórczej walki ze szkodnikami. Taki sposób nazywa się biologiczną ochroną roślin i jest szcze­gólnie przydatną metodą ograniczania liczebności owadów przypadkowo zawleczonych na nowe obszary występowania. Nie mając wrogów natu­ralnych w nowym środowisku populacje zawle­czonych gatunków szybko zwiększają swoją liczebność i zaczynają wyrządzać szkody. W takiej sytuacji naukowcy sprowadzają z ojczyzny szkod­nika jego naturalnych wrogów, w nadziei, że ogra­niczą one jego liczebność. Do tej pory do takiego sposobu walki biologicznej użyto ponad 180 gatun­ków pasożytniczych błonkówek i metody te zawsze dawały pozytywne rezultaty.

Zapylanie
Błonkówki żywiące się nektarem pełnią bardzo ważną rolę w zapylaniu roślin. Gdy owad lata i zbiera nektar, przenosi pyłek z jednego kwiatu na drugi. Ten proces, zwany w biologii zapyleniem krzyżowym, prowadzi do powstania rekombina­cji, dzięki którym rośliny potomne mają większe szanse na przystosowanie się do zmieniających się warunków środowiska.
Błonkówki spełniają bardzo ważną rolę w zapy­laniu kwiatów jednego gatunku roślin, takich jak ligowiec pospolity, który jest ważnym gatunkiem drzewa owocowego w zachodniej części Stanów Zjednoczonych. U tej rośliny kwiaty są jedno-płciowe i osa figowa Blastophaga psenes składa swe jaja w kwiatach męskich. Rośliny te nie produ­kują jadalnych owoców, jednak dostarczają pyłku. W ich kwiatach odbywa się cały rozwój błonków­ki i gdy z kwiatów męskich wylatują formy dosko­nałe owada, są one całe pokryte pyłkiem. Dojrzałe owady lecą w kierunku drzew tzw. fig domowych, gdzie zapylają kwiaty żeńskie.

Podobne prace

Do góry