Ocena brak

OŚWIECENIE, okres w historii kultury i literatury pol.

Autor /yogra Dodano /13.03.2012

OŚWIECENIE, okres w historii kultury i literatury pol. obejmujący 2 poł. XVIII i pocz. XIX w.; termin „o." jako nazwa epoki przyjął się za wzorem Niemiec (upowszechniony m.in. przez I. Kanta). Traktowane do niedawna jako ostatnie ogniwo kultury i literatury staropol., o. jest dziś zgodnie uznane za pierwszą epokę nowoż. kultury w Polsce. Przedmiotem dyskusji pozostaje wciąż sprawa granic czasowych okresu, dla niektórych bowiem badaczy obejmuje on tylko lata panowania Stanisława Augusta, tj. 1764-95. Na ogół przyjmuje się obecnie, że już w czasach saskich (od ok. 1740) wystąpiła faza wstępna o., okres zaś —> klasycyzmu postanisławowskiego był jego fazą schyłkową.

Mówiąc o o. mamy na myśli ogół prądów w życiu społ. i kult. nacechowanych krytycyzmem wobec istniejącej rzeczywistości i przepojonych pragnieniem wyzwolenia człowieka z więzów feudalnych oraz reformy świata w duchu zasad ludzkości i sprawiedliwości. W Europie zach. (Holandia, Anglia, Francja) tendencje te pojawiły się już w końcu XVII, na wsch. Europy, w Polsce i w Rosji, wystąpiły dopiero w poł. XVIII w. W Polsce o. łączy się z okresem przeobrażeń gosp. i społ. zmierzających do podniesienia kraju z zacofania cywilizacyjnego. Badacze chętnie posługują się pojęciem przełomu oświeceniowego dla podkreślenia siły i intensywności tych przeobrażeń oraz ich znaczenia. Wystąpiły one zwł. w świadomości ideowej i polit. epoki: pojęcie narodu przestało odnosić się jedynie do stanu szlach., ale zakresem swoim zaczęło ogarniać także mieszczan i chłopów. Nastąpił rozwój nowoczesnych instytucji i form życia kult., zwł. czasopism, wspierających tendencje reformatorskie, kształtujących poglądy społ. i estet. oraz gust. lit. (—>Monitor", —>Zabawy Przyjemne i Pożyteczne", „Pamiętnik Polit.-Hist.", —>Magazyn Warsz.", „Polak Patriota" i in.).

Początki ruchu umysłowego obserwujemy za Augusta III, kiedy bracia Załuscy założyli bibliotekę publ. w Warszawie (—> Biblioteka Załuskich), S. Konarski zreformował w duchu nowoż. szkolnictwo pijarskie (1740 otwarcie —> Collegium Nobilium), W. Mitzler de Kolof zaczął działalność wydawn. (m. in. pierwsze w Polsce pisma uczone). W pełni o. rozwinęło się w czasach Stanisława Augusta: 1765 powstał Teatr Nar. oraz Szkoła Rycerska, wychowująca młodzież szlach. w duchu patriotyzmu i wg zasad nowej pedagogiki, 1773 powołano do życia —> Komisję Edukacji Nar., pierwsze w Europie ministerstwo oświaty; panował ożywiony ruch wydawn. i księgarski (M. Gróll, P. Dufour i in.), powstawały czytelnie i wypożyczalnie, sprowadzano książki z zagranicy, czasopisma coraz szerzej informowały o wydarzeniach kult., krajowych i zagranicznych.

Istotną rolę w życiu lit. i artyst. epoki odegrał Stanisław August. Królewski program unowocześnienia Polski znalazł najpełniejszą realizację w dziedzinie kultury - Stanisław August był inicjatorem i twórcą wielu podstawowych instytucji kult. (Teatr Nar., Szkoła Rycerska, KEN, „Monitor"), inspiratorem nowoczesnego opracowania dziejów Polski (—> Historia narodu polskiego A. Naruszewicza), w dziedzinie zaś literatury inspiratorem twórczości dydakt-satyr. w stylu klasycyst. (F. Bohomolec, Naruszewicz, I. Krasicki, także S. Trembecki). Mecenat artyst. króla - zwrócony przede wszystkim na dziedzinę sztuk piast. - odegrał także dużą rolę w literaturze: król roztaczał opiekę nad pisarzami, wspomagał ich materialnie, zapraszał na słynne —> obiady czwartkowe. Mecenat król. był gł. podstawą działania Teatru Narodowego.

Istotnym rysem epoki o. był rozwój i przemiany metodol. nauk oraz rozwój oświaty i wychowania. Zasadą postępowania badawczego stawał się empiryzm; za podstawę stosunków międzyludzkich uznano prawo natury, prawo przyrodzone, mimo wszelkich różnic „jedno i nieodmienne". Rozwój nauk pociągnął za sobą powstawanie pierwszych, efemerycznych jeszcze-stowarzyszeń próbujących organizować działalność nauk, i kulturalną (—>  Towarzystwo Literatów). Znamienne jednak, że oceniając wysoko znaczenie oświaty i nauki dla postępu ludzkości, niektórzy ideologowie o. zwracali uwagę na niebezpieczeństwa mogące wyniknąć z powierzchownego przyswajania sobie nowych zasad filoz. i moralnych. Do ważnych cech o. w Polsce należy też rozkwit myśli społ.-polit., ożywionej ideami reform państwowych. Dążenia do naprawy państwa wystąpiły już w 1 poł. XVIII w. w pismach S. Leszczyńskiego (czy Leszczyńskiemu przypisywanych) i Konarskiego, którzy żądali zwł. ograniczenia, a nawet zniesienia zasady liberum veto, wypowiadali się za nowoczesną organizacją skarbu, wojska i administracji. Nasilenie tych żądań, wzbogaconych jeszcze postulatami reform społ., wystąpiło w czasach stanisławowskich, szczególnie po I rozbiorze, a przede wszystkim w dobie Sejmu Czteroletniego. Myśl reformatorska objawiała się zarówno w formie traktatów, memoriałów, publicystyki, jak też w postaci lit. - w powieściach, satyrach i sztukach teatralnych. Wiele pism ulotnych wychodziło anonimowo i dopiero po latach, jak w przypadku J. Pawlikowskiego, udało się ustalić ich autorstwo. Poglądy publicystów o. nie były jednakowe co do treści ideowej i politycznej. Radykalizmem wyróżnili się w czasie Sejmu W. pisarze z kręgu tzw. —> Kuźnicy Kołłątajowskiej; rewol. akcenty wystąpiły w pismach jakobinów pol. w dobie powstania kościuszkowskiego. Wszystkich publicystów epoki łączyło wspólne przekonanie o potrzebie zmiany stosunków społ., w szczególności pozycji chłopa i mieszczanina. Publicyści o. pragnęli ocalić kraj przed upadkiem, a ocalenie to widzieli w reformach społ. i gosp., które by dźwignęły ekonomicznie warstwy upośledzone i podniosły ich polit. znaczenie. W poglądach i programach społ. dominowała idea humanitaryzmu, oparta na przeświadczeniu, że prawo natury leży u podstaw organizacji życia społecznego. W nowszych badaniach nad o. zwraca się coraz częściej uwagę na niejednolity charakter epoki (formacji) i jej wewn. sprzeczności. Wskazuje się na antynomię npędzy ideą „powrotu do natury" a ideą postępu, naturą pojmowaną jako pierwotność a kulturą wyrażającą się np. w ówczesnej estetyce, między swoiście kosmopolitycznym charakterem o. a kształtującym się w tym czasie pojęciem nowoczesnego narodu i świadomością jego cech odrębnych; w filozofii o. dostrzega się sprzeczność między rozumem a zmysłami i doświadczeniem jako narzędziami ludzkiego poznania.

Doniosłą rolę w kształtowaniu nowej świadomości nar. i społ. oraz w szerzeniu idei o. odegrała literatura. Najistotniejszą jej cechą był ścisły związek z życiem społ. i polit. epoki. Podobnie jak publicystyka, nawiązywała ona do aktualnych zagadnień życia publ., współdziałała w dziele reformy, wychowując czytelników w duchu obywatelskim, patriot. i humanitarnym. Żywioł satyry przenikał zarówno poezję, jak literaturę powieściową i dramatyczną. Pisarze sięgali gł. do tematów ze świata szlach., ale wprowadzali także motywy lud., zarysowując obraz wsi polskiej. W satyrach Naruszewicza, Krasickiego, w komediach F. Zabłockiego, J.U. Niemcewicza przewijała się bogata galeria typów szlach.; z wierszy T.K. Węgierskiego, obrazków obycz. poetów warsz. (J. Ancuty, J. Czyża) wyłania się życie rozwijającej się stolicy. Obrazy życia ówczesnego, gł. obyczaju ziemiańskiego, pojawiły się również na kartach powieści, która właśnie zaczęła się kształtować w swej nowoczesnej postaci (—> Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki i Pan Podstoli Krasickiego, —> Wojciech Zdarzyński M. Krajewskiego, —> Ksiądz Pleban J.K. Kossakowskiego); realia przenikały także do poematów opisowych (Powązki i Polanka Trembeckiego), a nawet do poematów heroikomi-cznych, nasyconych pierwiastkiem satyr. (—> Monachomachia Krasickiego, —> Organy Węgierskiego). W literaturze polskiego o. panował dydaktyzm i racjonalizm. W wielu utworach spotykamy pochwałę rozumu, wyraz entuzjazmu dla odkryć i wynalazków (np. wiersze o balonie), znajdujemy potępienie ciemnoty, przesądu i zacofania. W tych warunkach z gatunków lit. rozwinęła się szczególnie satyra, nawiązująca z jednej strony do wzorów satyry staroż., z drugiej - kontynuująca tradycje pol. satyry XVII-wiecznej (G. Piotrowski, Naruszewicz, Krasicki), a obok niej bajka. Sens bajek wyrażał się w ich znaczeniu uniwersalnym, wnikały bowiem nieraz w istotę natury człowieka oraz w złożone mechanizmy społ. i polit., ale miały one także sens bliższy: ich treść odnosiła się często do spraw krajowych i zawierała wyraźną aluzję do konkretnych wydarzeń hist. (np. rozbiorów). Bajkipisali wszyscy wybitniejsi poeci epoki (Naruszewicz, Krasicki, Trembecki, F.D. Kniaźnin, Węgierski, Niemcewicz). Dydaktyzm ujawniał się również w poemacie i w powieści. Poemat opisowy (ulubiony gatunek o. postanisławowskiego) uczył gospodarności, humanitaryzmu i tolerancji religijnej. W powieściach Krasickiego i Krajewskiego na tle satyr, obrazu współczesności wystąpili bohaterowie pozytywni: Mikołaj Doświadczyński zmienia się pod wpływem doświadczeń życiowych z mało wartościowego młodzieńca w dobrego gospodarza i obywatela; bohater Pana Podstolego reprezentuje wzorowego ziemianina przywiązanego do tradycji, ale rozumiejącego potrzebę przemian w życiu publicznym. Rozbudowana w powieściach warstwa dyskursywna dotyczy zarówno aktualnych zagadnień pedag.. i ustrojowych, jak też problemów ogólniejszych, jak sens hist. postępu (—> Historia Krasickiego) czy stosunek utopii do rzeczywistości (Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki).

Filozofię, która przenika utwory czasów o., można rozpatrywać w kategoriach sceptycyzmu, utylitaryzmu, racjonalizmu, empiryzmu, a w sferze problematyki moralnej - w pojęciach humanitaryzmu i naturalizmu, rozumianego jako prymat prawa naturalnego w budowie społeczeństwa. W stosunku do religii dostrzec można postawę libertyńską (Trembecki, Węgierski, J. Jasiński), objawiającą się bądź w całkowitej negacji, bądź w ograniczeniu roli religii w życiu indywidualnym i społecznym. Pisarze uwydatniali wartości duchowe człowieka, wierzyli w jego zdolność przekształcania się pod wpływem wychowania, podnosili znaczenie rozumu i oświaty, wskazywali na możliwość reform. Wnikliwa obserwacja życia podsuwała im budujące bądź negatywne przykłady, które miały działać na wyobraźnię czytelnika, wskazując, co dobre, a co złe. Ze szczególną troską pisali o chłopie, budząc dla niego współczucie, przemawiając w obronie jego godności i w interesie poprawy jego sytuacji ekonomicznej.

W ostatnich latach Rzplitej, w dobie Sejmu W. i powstania kościuszkowskiego, satyra zmieniała się coraz wyraźniej z obycz. w polityczną. Anonimowość, charakterystyczna także dla wcześniejszych etapów poezji polit., za rządów Targowicy stała się zjawiskiem niemal powszechnym. W tej jedynie postaci można było atakować targowiczan, należących często do znanych rodów magnackich i szlacheckich. Literatura obfitowała wówczas w pamflety (m. in. Niemcewicza), satyr, zagadki i epigramaty odzwierciedlające gniewne nastroje patriotycznej opinii publ.; pojawiły się także wiersze wzywające do walki o wolność nar. i społ., przepojone niekiedy duchem rewol. i jakobińskim (np. w twórczości Jasińskiego), głoszące pochwałę gilotyny i żądające detronizacji króla.

Obok literatury satyr.-dydakt. i opisowej rozwijał się w dobie o. nurt poezji lirycznej. W odróżnieniu od retorycznej, opartej na poetyce —> klasycyzmu, poezja liryczna wiązała się z nurtem —> sentymentalizmu lub rokoka. Poetom tych nurtów, zwł. sentymentalizmu, bliska była sielanka. Takie cechy sentyment, jak ujawniona w poezji sfera intymności, nowy sposób obrazowania, znamienne motywy żalu, smutku, tęsknoty i łez doszły do głosu w twórczości Karpińskiego, np. w Pieśniach nabożnych, w elegii Powrót z Warszawy na wieś, w sielankach (—> Do Justyny. Tęskność na wiosnę i in.), w —> Żalach sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta-, podobne akcenty występują w lirykach Kniaźnina, z tą różnicą, że charakterystyczne dla jego poezji anakreontyki i erotyki noszą także znamię sztuki rokokowej. Na pograniczu poezji sentyment. i rokokowej, z przewagą jednak elementów rokoka, sytuuje się także liryka J. Szymanowskiego, autora sielanek i wierszy erotycznych. Twórczość wszystkich trzech poetów związana była z dworem Czartoryskich w —> Puławach, gdzie sentymentalizm rozwijał się szczególnie wyraźnie.

Klasycyzm, sentymentalizm i rokoko nie wyczerpują wszystkich kategorii stylu literatury o. Niektórzy badacze wyróżniają w literaturze o. cechy preromant. (—> preromantyzm), wskazując m. in. na motywy z historii średniow. (np. —> Duma Lukierdy Karpińskiego) albo na formułę ludowości, która nie mieściła się w kategoriach poezji sentyment, (np. —> Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale W. Bogusławskiego). W wielu utworach dostrzec można również znamiona barokowe; obok zanikających form schyłkowych i epigońskich wystąpiły zjawiska świadczące o utrzymującej się żywotności sarmackiego baroku: poezja —> konfederacji barskiej, liryka K. Benisławskiej, niektóre wiersze Naruszewicza czy Zabłockiego, proza pamiętnikarska J. Kitowicza.

Drugą poł. XVIII w. znamionuje wzrost świadomości estet., co znajduje odbicie w poemacie —> Sztuka rymotwórcza F.K. Dmochowskiego, w podręcznikach poezji i wymowy oraz w rozprawach (—> O wymowie i poezji F.N. Gdańskiego, O wymowie w prozie albo w wierszu Karpińskiego, —> Listy o guście, czyli smaku Szymanowskiego). Postulatom klasycyzmu najbliższy był program lit. wyłożony przez Dmochowskiego: głosił on ideał ładu artyst., żądał od literatury, której zadaniem jest uczyć i wychowywać, jasności i czystości języka. Karpiński natomiast położył akcent na rolę uczuć w poezji i podniósł znaczenie nowszych poetów jako wzorów do naśladowania. Rozważania Szymanowskiego, próba programu pol. rokoka, postulują w poezji delikatność i wdzięk, które określają charakter piękna służącego nie tyle celom moralnym, ile sztuce podobania się.

Ogromne znaczenie w dziedzinie upowszechnienia treści społ. i polit. miał teatr czasów o. Już w dobie saskiej, w szczególności za panowania Augusta III, żywa działalność teatru dworskiego (wł. lub franc.) przyczyniła się do zaznajomienia ówczesnej elity ze współcz. repertuarem eur; powstały za Stanisława Augusta publ. teatr pol. stał się nie tylko szkołą gustu, ale i instrumentem wychowania społecznego. W jego rozwoju ścierały się różne, nawet rozbieżne, programy i tendencje artyst.: obok dominującego początkowo i inspirowanego przez Stanisława Augusta nurtu antysarmackiej komedii dy-dakt. (—> Małżeństwo z kalendarza Bohomolca) rozwijał się nurt barwnej i realist. komedii obycz. z akcentami ironii i nutą poet. dystansu wobec świata (—> Fircyk w zalotach Zabłockiego) lub nawet utajonego libertynizmu, obok sentyment, dramy i „łzawej komedii" - nurt parodystycznej i fantast. komedii satyr.-filoz. (—> Król w Kraju Rozkoszy Zabłockiego); w rozwoju powstałej wówczas „opery narodowej" (—> opera) obserwujemy walkę dwóch wzorców franc. opera comiąue z wł. opera buffa. Przeważającą część sztuk ówczesnego repertuaru stanowiły przeróbki (jak mówiono wówczas: „przestosowania") sztuk obcych, gł. franc.; zasadą adaptacji - przyjętą w całej Europie, w Polsce sformułowaną przez A.K. Czartoryskiego w Przedmowie do Panny na wydaniu -było przeniesienie akcji do Polski i staranne jej zlokalizowanie, jak również postaci, w stosunkach polskich. W ostatnich latach Rzplitej teatr stał się trybuną polityczną stronnictwa reformy (—> Powrót posła Niemcewicza, —> Henryk VI na łowach, Krakowiacy i Górale Bogusławskiego). Nie spotykamy w rodzimym repertuarze teatru XVIII-wiecznego znamienitszej tragedii; wysuwany niejednokrotnie postulat stworzenia tragedii nar. zrealizowało dopiero o. postanisławowskie, przede wszystkim w —> Barbarze Radziwiłłównie A. Felińskiego (wyst. 1817).

Schyłek literatury i kultury o. przypada na pocz. w. XIX. W nowych warunkach polit. w okresie porozbiorowym idee o. spełniały inną rolę aniżeli w czasach stanisławowskich. Jeżeli przedtem wielki ruch reformatorski dążył do wzmocnienia państwa i ocalenia go przed upadkiem, to na pocz. XIX w. idee o. służyły przede wszystkim zachowaniu podstawowych sił narodu oraz rozwojowi gosp. i kult. kraju. Widomym znakiem ciągłości tradycji kult. była działalność —> Towarzystwa Przyjaciół Nauk, którego kolejni prezesi to działacze epoki minionej: J.Ch. Albertrandi, S. Staszic, Niemcewicz. W życiu nauk. i w oświacie działali jeszcze i odgrywali ważną rolę: Jan i Jędrzej Śniadeccy, Staszic, Kołłątaj, T. Czacki, S.K. Potocki. Pod wpływem idei o. zawiązało się w Wilnie —> Towarzystwo Szubrawców. W literaturze obserwuje się w ciągu pierwszych 20 lat żywe tradycje klasycyzmu (L. Osiński, Feliński, K. Koźmian). Ciągłość o. objawiała się w popularności takich gatunków, jak oda, poemat opisowy, tragedia; krytyka lit. i teatr., podręczniki poezji i wymowy (—> Towarzystwo Iksów, dzieła S.K. Potockiego, E. Słowackiego), dramaturgia (Feliński, F. Wężyk, I. Humnicki) - wszystko to opiera się na mocnych, choć niewolnych u niektórych autorów od modyfikacji, podstawach klasycystycznych. Ale klasycyzm (zw. pogardliwie pseudoklasycyzmem) mimo osiągnięć w dziedzinie dramatu był już zjawiskiem w XIX w. schyłkowym. Narastały już bowiem tendencje preromant., od l. dwudziestych fala —> romantyzmu, gł. wśród młodzieży ogarniętej ruchem spiskowym. Rozwijała się powieść sentyment., obycz. i hist., na scenie coraz wyraźniej królowały dramy, do głosu dochodzili pisarze, którzy obejmowali panowanie nad opinią publ., przeciwstawiając klasycyst. poglądom na sztukę ideały romantyczne. W pol. tradycji hist.lit. stosunek do literatury o. ulegał zmianie. Romantycy odnosili się do niej krytycznie, widząc w niej, jak M. Mochnacki, „cudzy dar z trzeciej ręki przyjęty".

Dopiero czasy pozytywizmu przyniosły rewizję jednostronnych sądów poprzedników. P. Chmielowski i jego następcy: W. Smoleński, K. Wojciechowski, I. Chrzanowski, a z nowszych badaczy J. Kleiner, J. Krzyżanowski, T. Mikulski, J. Nowak-Dłużewski, J. Kott, Z. Libera, M. Klimowicz, T. Kostkiewiczowa, J. Maciejewski, nie ukrywając cieni, uwydatniali blaski kultury polskiego o., wskazując na jej nowoczesność oraz na te treści, które stały się „dźwignią odrodzenia duchowego narodu".

Literatura o. pozostawiła po sobie trwałe wartości. Rozwijała się w warunkach wyjątkowo trudnych, w walce z —> sarmatyzmem i konserwatyzmem szlach., a jednocześnie w okresie zagrożenia politycznego. Przepojona patriotyzmem, humanitaryzmem i krytycyzmem, wydała wybitnych pisarzy, działaczy polit. i uczonych. W zasadzie cechował ją duch umiarkowania, jednakże w ostatnich latach czasów stanisławowskich wystąpiły w niej oznaki radykalizmu społ., a nawet pierwiastki rewolucyjne. W dobie niewoli polit. idee o. stały się ważnym czynnikiem utrzymania tradycji nar. i tworzyły podłoże, na którym rozwijały się dążenia pol. demokracji.

Nauka polska w okresie o., oprac, i wstęp B. Suchodolski, W. 1953; Polska myśl filozoficzna. O., romantyzm, oprać. H. Hinz (o.) i A. Sikora, W. 1964; Ludzie o. o języku i stylu, t. 1-2, oprac. Z. Florczak (t. 3: słownik, oprac. L. Pszczołowska), pod red. i ze wstępem M. R. Mayenowej, W. 1958; Poezja polskiego o., oprac, i wstęp J. Kott, wyd. 2 W. 1956; Poezja polska XVIII wieku, oprac, i wstęp Z. Libera, W. 1976; „Świat poprawiać zuchwałe rzemiosło". Antologia poezji polskiego o., oprac. T. Kostkiewiczowa i Z. Goliński, wstęp T. Kostkiewiczowa, W. 1981; Teatr Narodowy 1765-1794, oprac, zbiór, pod red. J. Kotta, W. 1967; seria TPO pod red. tegoż, W. 1955-62.

W. SMOLEŃSKI Przewrót umysłowy w Polsce wieku XVIII, wyd. 4 W. 1979 (prwdr. 1891); Z. ŁEMPICKI Renesans, o., romantyzm, w: Wybór pism, t. 1, W. 1966 (prwdr. 1923); L. BERNACKI Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, t. 1-2, Lw. 1925; K. WOJCIECHOWSKI Wiek o. Historia literatury wieku o. w Polsce, Lw. 1926; W. BOROWY O poezji polskiej w wieku XVIII, wyd. 2 W. 1978 (prwdr. 1948); J. FABRE Stanislas Auguste Poniatowski et l'Europe des Lumieres, Paryż 1952; T. MIKULSKI Ze studiów nad o., W. 1956 (m. in. Stan badań i potrzeby nauki o literaturze wieku o., Walka o język polski w czasach o.); Z dziejów polskiej myśli filozoficznej i społecznej, t. 2: Wiek XVIII-o. (zbiór.), W. 1956; B. LEŚNODORSKI Polscy jakobini, W. 1960; J. ŁOJEK Dziennikarze i prasa w Warszawie w XVIII wieku, W. 1960; Z. LIBERA Europejski charakter literatury polskiego o., „Pam. Lit." 1962 z. 3; tenże Główne problemy kultury i literatury polskiego o. w świetle ostatnich badań, w: Z polskich studiów slawistycznych, S. I, cz. 2, W. 1963; M. KLIMOWICZ Początki teatru stanisławowskiego, W. 1965; „Pam. Teatr." 1966 z. 1/4 (specjalny); Teatr Narodowy w dobie o. (zbiór.), Wr. 1967; Z. LIBERA Problemy polskiego o., W. 1969 (m. in. sprawa periodyzacji); tenże Życie literackie w Warszawie w czasach Stanisława Augusta, W. 1971; M. KLIMOWICZ O., wyd. 3 W. 1977 (prwdr. 1972); Problemy literatury polskiej okresu o., red. Z. Goliński, Wr. 1973; Z. LIBERA O., wyd. 2 W. 1974 Bibl. „Polonistyki"; T. KOSTKIEWICZOWA Klasycyzm, sentymentalizm, rokoko, W. 1975; J. MACIEJEWSKI O. polskie. Początek formacji, jej stratyfikacja i przebieg procesu historycznoliterackiego, w: Problemy literatury polskiej okresu o. (zbiór.), S. II, Wr. 1977; Słownik literatury polskiego o., red. T. Kostkiewiczowa, Wr. 1977; K. WIERZBICKA-MICHALSKA Teatr w Polsce w XVIII wieku, W. 1977; Problemy kultury literackiej polskiego o., red. T. Kostkiewiczowa, Wr. 1978; Wiek o. 1-3 (1978); zob. też klasycyzm, klasycyzm postanisławowski, Komisja Edukacji Nar., preromantyzm, rokoko, sentymentalizm oraz hasła rodzajów i gatunków.

Zdzisław Libera

Podobne prace

Do góry