Ocena brak

"Ostoja polskości" czy "Świat zepsuty"? literacki wizerunek szlachty w ocenie młodego Polaka.

Autor /gagatek Dodano /09.02.2011

"Ostoja polskości" czy "Świat zepsuty"? literacki wizerunek szlachty w ocenie młodego Polaka.

 

WSTĘP: 

Szlachta polska była to warstwa bardzo specyficzna w strukturze społecznej Rzeczypospolitej. Obejmowała około 10%o społeczeństwa i była niezwykle zróżnicowana: od właścicieli latyfundiów na kresach wschodnich, równych niejednemu udzielnemu księstwu na zachodzie Europy, do szlachty zaściankowej, niewiele zamożniejszej od chłopów. Czuli się przy tym równi „szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie", tytułowali się bracia", byli jednakowo uprzywilejowani i mieli te same prawa. Formacja ta kształtowała się razem z ustrojem, zwanym demokracją szlachecką, umacniała się, zdobywając nowe przywileje, decydowała o losach państwa poprzez instytucje sejmików i sejmów, wyzyskiwała chłopów i ograniczała rozwój miast i mieszczaństwa.

Oczywiście ten ważny stan społeczny musiał jako bohater znaleźć się na kartach literatury, tym bardziej, że pisarze wywodzili się w przeważającej większości z tej grupy, a więc pisali o niej i dla niej, jako że czytelnicy też pochodzili ze szlachty. Począwszy od okresu odrodzenia możemy obserwować jak w literaturze polskiej zmienia się zbiorowy portret szlachty. Początkowo, w utworach M. Reja, J. Kochanowskiego, A. F. Modrzewskiego, są to raczej wzory postaw, a nie wizerunki autentycznych ziemian, z czasem nabierają one życia i stają się realistycznymi portretami.

Ostoja polskości"? A może „świat zepsuty"? Sądzę, że i to, i to. Znajdujemy w utworach obrazy krytyczne, w których zaakcentowane zostały negatywne cechy szlachty, ale są też utwory pełne pochwał i aprobaty. W okresie narastania kryzysu Rzeczypospolitej szlacheckiej pojawia się coraz więcej opinii krytycznych. Przyjrzyjmy się bliżej jednym i drugim, by móc się do nich ustosunkować.

ROZWINIĘCIE Wizerunki „ostoi polskości" w literaturze polskiej M. Rej Żywot człowieka poczciwego - Pisarz tworzy wzór postawy szlachcica polskiego XVI w., szlachcica ziemianina. Jest to portret dynamiczny, w którym uwzględniono wszystkie etapy życia: od młodości przez wiek dojrzały do starości. Człowiek „poćciwy" jest rzetelny, uczciwy, dobry, traktuje szlachectwo jako honor i zbiór cnót, a nie powód posiadania herbu i przywilejów. Żyje zgodnie z rytmem natury, jest rolnikiem, cieszy go praca i jej efekty. Jest też obywatelem - interesują go sprawy kraju. Dowodem na to jest inny utwór M. Reja Krótka rozprawa...

J. Kochanowski Pieśni Kochanowski w pieśniach tworzy także niedościgniony ideał, wzór ziemianina i humanisty zarazem. W pieśniach znajdujemy pochwałę życia na wsi, radość z kontaktów z przyrodą, zgodnie z duchem Horacjańskiego stoicyzmu. Zdaniem poety tylko takie życie stwarza szansę korzystania z jego uroków i osiągnięcia humanistycznej pełni człowieczeństwa. Kochanowski zaleca pielęgnowanie cnoty i troskę o „dobrq sławę ", którą człowiek po sobie pozostawia, służąc innym i ogółowi:

Służmy poczciwej sławie, a jako kto może, Niech ku pożytku dobra spólnego pomoże".

Wzory postaw obywatelskich w utworach M. Reja, J. Kochanowskiego, P. Skargi i A. F. Modrzewskiego

- Pisarze renesansu tworzą też wzory postaw obywatelskich. W okresie tym umacnia się poczucie więzi z narodem, pisarze świadomie wybierają twórczość w języku polskim: „Iż Polacy nie gęsi, iż swój język maja". Postulują też, by szlachcic interesował się sytuacją polityczną kraju, brał udział w rządzeniu państwem i tępił nieprawidłowości w sprawowaniu rządów. Obok wzorów pojawiają się też akcenty krytyczne. Sami pisarze dają przykład, jak obywatel powinien reagować na bieżące sprawy, pisząc takie utwory jak: Krótka rozprawa... M. Reja, Pieśń o spustoszeniu Podola J. Kochanowskiego, Odprawa posłów greckich (tu zwłaszcza postać Antenora), Kazania sejmowe P. Skargi, O poprawie Rzeczypospolitej A. F. Modrzewskiego. Gdyby postulaty tych pisarzy zostały choć w części zrealizowane, Polska byłaby idealnym krajem a szlachta prawdziwą „ostoją polskości". Są one trochę utopijne, ale warto dążyć do ideału, by choć trochę się do niego zbliżyć. Niektóre z nich nie straciły swej aktualności i dzisiaj.

Ideały sarmackie w Wojnie chocimskiej W. Potockiego - XVII w. to czasy wojenne, a więc do cech ziemianina dodaje poeta rycerskie rysy obrońcy wiary, ojczyzny, króla i „złotej wolności". Opiewając „sarmackiego Marsa krwawe dzieje" podkreśla niezwykłą dzielność garstki rycerzy, którzy zwyciężają mimo przewagi wroga,

bo mają motywację w postaci obrony wartości cennych dla nich, tj. Boga, ojczyzny, króla, rodziców, dzieci. Takich argumentów używa w swej mowie Chodkiewicz, „ostoja polskości" staje się przedmurzem chrześcijaństwa".

Nowy wzór oświeconego Sarmaty ukształtowany w epoce oświecenia - W literaturze oświecenia pojawia się więcej portretów negatywnych szlachty polskiej, ale że pisarze postawili sobie za cel edukowanie społeczeństwa, tworzą też nowy ideal, w którym cechy człowieka nowej epoki, światłego, wykształconego reformatora połączone są z cechami Polaka patrioty, szanującego kulturę, tradycję, język (J. U. Niemcewicz Powrót posła - Podkomorzy jego żona i syn Walery). Słowa Podkomorzego:

Niech każdy ma szczęśliwość powszechną w pamięci I miłość własną kraju miłości poświęci"

stały się hasłem prawdziwych Polaków patriotów tego czasu i epok następnych, które przyszły po tragedii rozbiorów. I. Krasicki w swych powieściach Pan Podstoli i Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki tworzy portrety idealnych ziemian.

Zbiorowy portret szlachty polskiej w Panu Tadeuszu - Najpiękniejszy zbiorowy portret szlachty polskiej powstał dopiero w XIX w., gdy szlachta jako warstwa społeczna schodziła już ze sceny historycznej. Przestało też istnieć państwo polskie. W literaturze utrwalona więc zostaje w drobiazgowych opisach historia, kultura szlachecka, w sposób subiektywny, bo jest to świat odchodzący, jeszcze „nie zmieniony wypadków strumieniem". Poeta czyni z Soplicowskiego dworku centrum polszczyzny", prawdziwą ostoję staropolskiego obyczaju. Na Jego straży stoi Sędzia - wzór szlachcica - gospodarza. Obok niego występuje wiele postaci zwyczajnych, ale sympatycznych i bardzo zróżnicowanych - od magnata Horeszki po szlachtę zaściankową. Owiani mgiełką sentymentu odchodzą w przeszłość jako „ostoja polskości", ale pozostawiają po sobie następców, zapowiedź nowych czasów. Podobna atmosfera wyrozumiałości i ciepła dla szlacheckich wad i słabości panuje w Zemście A. Fredry.

Powieści historyczne H. Sienkiewicza - Jako „ostoję polskości", nieugiętych obrońców ojczyzny przedstawił też szlachtę polską w swych powieściach historycznych H. Sienkiewicz. Nie zapominając o jej wadach, niesubordynacji, warcholstwie pisarz podkreślał dzielność szlacheckich rycerzy, równą bohaterom Homera, i ich zdolność do poświęceń dla kraju. Jeśli ojczyzna była w potrzebie, zawsze mogła na nich liczyć (Zbyszko z Bogdańca w Krzyżakach, Kmicic w Potopie, pan Wołodyjow-ski w III części Trylogii).

E. Orzeszkowa Nad Niemnem - Wzorem postawy obywatelskiej i ludzkiej jest też szlachta zaściankowa z Nad Niemnem E. Orzeszkowej - Bohatyrowicze. Zniknęły już kontusze i barwna obyczajowość, ale pozostała miłość ojczyzny, tradycji rodowej i historycznej, szacunek do ziemi i pracy na niej. To też są ziemianie, ale już z końca XIX w. Są „ostoją polskości" przez swą pracę i zdolność do przekazywania ukochanych wartości młodym pokoleniom.

2. Środowisko szlachty polskiej Jako „świat zepsuty" Od początku, obok zalet szlachty jako warstwy rządzącej krajem i tworzącej kulturę, pisarze w wielu utworach podkreślali jej wady:

M. Rej Krótka rozprawa... - Pisarz poddaje krytyce takie wady szlachty jak: prywata posłów sejmowych, przekupstwo sędziów, krzywdzenie chłopów;

J. Kochanowski Odprawa postów greckich„O, nierządne królestwo i zsinienia bliskie Gdzie ani prawa ważą, ani sprawiedliwość Ma miejsca... ".

Słowa Ulissesa zawierają potępienie prywaty, życia ponad stan, dbania wyłącznie o własne przyjemności a nie o los państwa (Aleksander). Antenor dodaje do tej listy wad brak szacunku dla prawa i sprawiedliwości.

P. Skarga Kazanie wtóre o mitosci ku ojczyźnie - Pisarz wytyka Polakom brak miłości do ojczyzny-matki, która wszystko rozdała dzieciom i teraz sama „mało ma", jest słaba, bezbronna, bliska upadku.

W. Potocki Nierządem Polska stoi. Pospolite ruszenie. Kto mocniejszy ten lepszy - Wiersze zawierają listę polskich grzechów: brak troski o obronność kraju, niezdyscyplinowanie pospolitego ruszenia, brak poszanowania dla prawa, nietolerancja religijna.

J. Ch. Pasek Pamiętniki - Pisarz ukazuje upadek obyczajów szlacheckich, pojedynkomanię, warcholstwo, dewocję, zaśmiecanie języka makaronizmami, chciwość, zabobonność itd. Czyni to jednak w sposób niezwykle barwny, ciekawy. Pasek jest świetnym obserwatorem, w utworze roi się od szczegółowych opisów i scenek obyczajowych. Powstał w ten sposób intrygujący obraz życia przeciętnego szlachcica- -Sarmaty, na pewno wierny, będący doskonałą ilustracją tego, jak daleka była rzeczywistość od ideałów .

Krytyka przejawów sarmatyzmu w epoce oświecenia - W epoce tej położono nacisk na walkę z wadami szlachty sarmackiej, dlatego w tym okresie przeważają portrety satyryczne. Chudy literat A. Naruszewicza jest satyrą na zacofanie kulturalne i niski poziom intelektualny szlachty. I. Krasicki w Pijaństwie ukazuje obyczajowość sarmacką, pijaństwo szlachty, źle rozumianą gościnność, warcholstwo. Żona modna jest satyrą na bezmyślne i powierzchowne traktowanie obcych wzorów. Świat zepsuty zawiera obszerną diagnozę moralnego stanu społeczeństwa w Polsce. Świadczą o tym cytaty: „Wszędzie nierząd, rozpusta, występki szkaradne", ,,Wzgardziły jarzmem cnoty i żony, i męże, Zapamiętałe dzieci rodziców się wstydzą, Wadzq się przyjaciele, bracia nienawidzą ". W Monachomachii pisarz ukazuje Sarmatów w sutannach, ciemnych, zabobonnych zakonników, pijaków i żarłoków, nie przestrzegających reguły klasztornej. Tę listę występków uzupełnia J. U. Niemcewicz w Powrocie posła, tworząc postacie Starosty Gadulskiego, fircyka Szarmanckiego i Starościny - „żony modnej".

J. Słowacki Grób Agamemnona - Symbolami szlachty polskiej, a raczej jej wad są w tym wierszu czerwony kontusz" i złoty pas". Są to symbole bardzo trafne, bo poeta wskazuje na to, co w kulturze szlacheckiej zawsze przyciągało, a z drugiej strony podkreśla pychę i próżność pawia i papugi narodów". Te cechy trzeba koniecznie odrzucić, by stać się jak posag z jednej bryły". Widzimy więc, że obok pochwały kultury i tradycji szlacheckiej żywa jest w romantyzmie myśl, że to szlachecka pycha i nierząd doprowadziły do zguby Polski, że naród, by się wyzwolić, musi się odrodzić moralnie, przekształcić. Dlatego A. Mickiewicz opisuje symboliczną przemianę Jacka Soplicy w księdza Robaka, J. Słowacki nawołuje do odrzucenia „płacht ohydnych", H. Sienkiewicz nawiązuje do tej symboliki, tworząc Kmicica - Babinicza.

WNIOSKI:

W przeciągu kilku wieków historii literatury polskiej kształtuje się w niej zbiorowy portret szlachty polskiej, najważniejszej warstwy narodu, zależny od epoki i stanu narodowej świadomości. Początkowo są to wzory do naśladowania, potem wizerunki optymistyczne i pesymistyczne, zależnie od punktu widzenia i celów pisarza. W miarę pogłębiania się kryzysu Rzeczypospolitej szlacheckiej coraz więcej jest portretów satyrycznych aż do nasilenia się akcentów krytycznych w okresie oświecenia. Gdy zaczyna zanikać ta formacja społeczna, pojawiają się tony nostalgiczne, sentymentalne, za pomocą których wydobyte zostają jej wartości i zatuszowane wady. 3. Nam, ludziom z końca XX w., wiele one mówią o naszych przodkach i o naszej kulturze. A że polska kultura podobnie jak świadomość, mentalność i charakter narodowy Polaków mają rodowód szlachecki, więc przyglądając się przodkom, przyglądamy się sobie. My też mamy wiele wad odziedziczonych po Sarmatach, ale i posiadamy wiele zalet mieszczących się w stereotypie Polaka patrioty, katolika. Lektura wyżej omówionych utworów pozwala nam poznać historię i zastanowić się nad własnym postępowaniem. 4. Pisarze przekazują nam obraz ciekawy, zróżnicowany, barwny. W utworach od XVI do XIX w. roi się od postaci, typów, charakterów, osobowości, od cnót i wad. Mimo swych wielu przywar, byli to ciekawi ludzie, mnóstwo im można zarzucić, ale nie to, że byli szarzy, bezbarwni, nieciekawi. Tylko czy tacy byli naprawdę, czy to tylko talentowi pisarzy zawdzięczają swój żywot?

Do góry