Ocena brak

OSSOLINEUM, właśc. Zakład Narodowy imienia Ossolińskich (ZNiO)

Autor /yogra Dodano /13.03.2012

OSSOLINEUM, właśc. Zakład Narodowy imienia Ossolińskich (ZNiO), biblioteka fundacyjna o szeroko zakrojonej działalności nauk. i wydawn., z siedzibą we Lwowie, po II wojnie świat, we Wrocławiu, zał. 1817 przez J.M. Ossolińskiego. W realizowanym stopniowo zamierzeniu fundatora O. miało zastąpić wywiezioną do Petersburga —> Bibliotekę Załuskich w jej roli gł. księgozbioru gromadzącego piśmiennictwo pol. oraz ośrodka twórczej pracy nauk., dokument fundacyjny przewidywał założenie towarzystwa nauk., zorganizowanie drukarni, wydawanie dzieł nauk. i czasopisma, kształcenie pracowników nauki. Zbiory Ossolińskiego (druki, rkpsy, mapy, ryciny, numizmaty i in.), przewiezione 1827, po jego śmierci, z Wiednia do Lwowa, udostępnione 1832 (otwarcie czytelni), rozrastały się nast. dzięki zarówno zakupom, jak przede wszystkim darom i zapisom: m. in. 1870 włączono do O. zbiory przeworskie Lubomirskich, dziedzicznych kuratorów fundacji, 1921 - Pawlikowskich.

Od 1828 wychodziło Własne czasopismo O.: 1828-34 kwart. „Czasopism Naukowy Księgozbioru Publ. im. Ossolińskich" (od 1831 „Czasopismo Nauk. od ZNiO Wydawane"), pod red. F. Siarczyńskiego, K. Wiesiołowskiego (1830-31), K. Słotwińskiego; 1842-46 i 1847-48 kwart, (od 1847 mies.) „Biblioteka Naukowego ZNiO", pod red. A. Kłodzińskiego, od 1847 W. Pola; 1862-69 półrocznik „Biblioteka Ossolińskich", pod red. A. Bielowskiego; po kilkudziesięcioletniej przerwie zaczął się ukazywać Rocznik ZNiO (1927/28, 1948, 1953, 1957, 1970, od 1972 regularnie), od 1951 biuletyn Ze Skarbca Kultury, poświęcony gł. dokumentacji zbiorów własnych. Czynna od 1833 drukarnia (z litografią) już w pierwszych miesiącach wypuściła, z inicjatywy ówczesnego dyr., Słotwińskiego, 22 nielegalne druki patriot. i 5 litografii, z fikcyjnym adresem wydawn. (m. in. Czy Polacy wybić się mogą na niepodległość?, Mickiewicza Do matki Polki, Księgi narodu polskiego i piel-grzymstwa polskiego, Reduta Ordona, pamiętniki i pieśni z powstania 1830-31; wyd. fototyp. 1977), w wyniku czego Zakład został 1834 zamknięty, a Słotwiński skazany za zdradę stanu na ciężkie więzienie. W reaktywowanym 1839 O. czytelnię otwarto dopiero 1848, drukarnię 1847; jej dziełem był m. in. wznów. Słownik języka polskiego S. B. Lindego (1854-60), fundamentalny zbiór źródeł -—> Monumenta Poloniae Historica (1864-93), prwdr. Biblii królowej Zofii (1871 —> Biblie pol.), 1878 uzyskano monopol na wydawanie w Galicji podręczników.

Podręczniki (m. in. od 1926 nowy typ czytanek w oprac. J. Balickiego i S. Maykowskiego), również akademickie (m. in. J. Łosia gramatyka hist. 1922-27 i Początki piśmiennictwa polskiego 1922, Lud polski A. Fischera 1926, Historia filozofii W. Tatarkiewicza t. 1-2 1931), pozostały trzonem edycji O. po 1918, kiedy rozwinęło ono szerszą działalność wydawn.; 1926 wyodrębniono osobny dział o dużej samodzielności p. n. Wydawnictwo ZNiO. Wydawano klasyków pol., zwł. Sienkiewicza (prawo wyłączności od 1920; m. in. w oprac. I. Chrzanowskiego Pisma zapomniane i niewydane 1922 i edycja zbiór, od 1929), a także Słowackiego (1924-33 nie ukończ. Dzieła wszystkie pod red. J. Kleinera), Fredry (Komedie, jako I dział Pism wszystkich, w oprać. E. Kucharskiego), antologię liryki W. Borowego Od Kochanowskiego do Staffa (1930), popularne wvdania Pana Tadeusza i in.; z pisarzy współcz. wśród autorów O. byli J. Kaden Bandrowski, K. Iłłakowiczówna, W. Orkan, J. Parandowski, J. Zahradnik, dla dzieci i młodzieży pisali Kaden Bandrowski. Z. Rogoszówna, ilustrowali książki m. in. E. Bartłomiejczyk, Z. Stryjeńska. Historia literatury i inne dyscypliny humanist. reprezentowane były m. in. przez książki K. Chłędowskiego, wznowienia i prwdr. (Wiek oświecenia) prac K. Wojciechowskiego, kompendium L. Bernackiego Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta (1925), zarys, syntet. B. Chlebowskiego Literatura polska 1795-1905 (1923, wznów. 1935), wyd. 4 rozsz. J. Kallenbacha monografii Mickiewicza (1926), Dzieje polskiego mesjanizmu J. Ujejskiego (1931), tomy studiów Chrzanowskiego, Kleinera, S. Pigonia, K. Badeckiego monografię bibliogr. Literatura mieszczańska w Polsce XVII w. (1925) i edycje źródłowe tejże literatury (od 1931). W 1933 O. przejęło serię —> Biblioteka Narodowa. Prowadziło też 1925-35 księgarnię we Lwowie; w Warszawie i Krakowie istniały oddziały wydawnictwa.

Nie udało się zawiązać przy O. towarzystwa nauk., rozwinęła się natomiast współpraca z —> Towarzystwem Lit. im. A. Mickiewicza, organizowano zebrania publ., odczyty, wystawy. O. brało udział w przygotowaniu zjazdów (np. Zjazd Nauk. im. Krasickiego 1935) i in. imprez nauk., utrzymywało kontakty z uczonymi zagr., przeważnie z krajów słow., odgrywało -szczególnie w dobie zaborów jako „narodowego ducha bastion" - poważną rolę w życiu kult. kraju. Kolejnymi dyrektorami byli: Siarczyński (1827-29), Słotwiński (XII 1831-VI1834), Kłodziński (1839-49), Bielowski (1850-76, do 1869 z tyt. zastępcy), W. Kętrzyński (1876-1918), Bernacki (1918-39), J. Borejsza (XII 1939-III 1940), zasłużonymi kuratorami H. Lubomirski (1827-50, faktycznie do 1847), M. Dzieduszycki (1851-69), J.H. Lubomirski (1869-72, faktycznie też 1847-50); ponadto m. in. w O. pracowali na stanowiskach kustosza, zastępcy dyr. lub kuratora, jako redaktorzy czasopism i in.: G. Pawlikowski, Wiesiołowski, Pol, K. Szajnocha, K. Godebski, A. Małecki, W.T. Wisłocki, Władysław Łoziński, A. Hirschberg, W. Bełza, W. Bruchnalski, B. Gubrynowicz, M. Gębarowicz. Do wybitniejszych stypendystów związanych z literaturą pol. należeli: J. Dzierzkowski, M. Romanowski, A. Urbański, J. Ruf-fer, S. Wasylewski, Kleiner, S. Vrtel-Wierczyński, S. Łempicki.

Po wyzwoleniu Lwowa 1944 i objęciu bibliotek nauk. przez Ukr. AN przekazane w znacznej części Polsce zbiory O. znalazły się z inicjatywy Borejszy we Wrocławiu (VII 1946—III 1947), gdzie zawiadywało nimi reaktywowane 1946 Tow. Przyjaciół O. (zawiązane 1927), a zobowiązania finansowe fundatora przejęło państwo. Mimo ogromnych trudności już 1947 otwarto czytelnię i wznowiono pracę wydawnictwa, przeniesionego jesienią t. r. z Krakowa, gdzie znalazło tymczasowy przytułek. Dyrektorami O. byli: A. Knot, przejściowo Badecki, E. Szlapak, kuratorem 1950-51 Borejsza; szczególnie duże zasługi w pierwszych 1. powojennych położył F. Pajączkowski, kustosz biblioteki, a od 1950 jej dyrektor, przy rewindykacji zbiorów - S. Kulczyński, prezes Tow. Przyjaciół O. Wydawnictwo, zaczynające od produkcji rzędu kilkunastu tys. egz. rocznie, rozwijało się pomyślnie, m. in. dzięki nawiązaniu już 1949 ścisłej współpracy z Instytutem Badań Lit. („Pamiętnik Lit.", serie nauk.) i Państw. Instytutem Sztuki; kontynuowano obie serie Biblioteki Nar., 1949 i 1952 ukazały się 2 wyd. (wyd. 2 rozsz.) Dzieł Słowackiego pod red. J. Krzyżanowskiego. Przejęte przez PAN 27 VI 1953, O. podzieliło się na dwie niezależne agendy Akademii: bibliotekę i wydawnictwo.

Biblioteka jest największym księgozbiorem PAN, jednym z kilku najzasobniejszych w kraju w zakresie druków i rkpsów z historii i literatury pol.; 1978 liczyła 554 920 druków zwartych (w tym 76 086 starodruków), 90 353 wol. czasopism (m. in. z XVII-XVIII w.), 16 087 rkpsów, ponadto dyplomy, grafikę, numizmaty, pieczęcie i in. Starodruki, obok 405 inkunabułów, obejmują liczne unikaty z XVI w., nie zawsze znane K. Estreicherowi; wśród rkpsów szczególnie liczne sąpamięt-niki i listy (m. in. pisarzy), poza tym gazety pisane z XVIII w., autografy Mickiewicza (Pan Tadeusz i in.), Słowackiego (zebr. w 21 t., m. in. Król-Duch), Sienkiewicza, pisarzy doby staropol. (m. in. A. Morsztyn, W. Potocki), oświecenia (m. in. I. Krasicki, F. Karpiński, J.U. Niemcewicz) i późniejszych (m. in. duże zespoły Reymonta i Kasprowicza), od F. Skarbka i A. Fredry po W. Broniewskiego, J. Tuwima, K.I. Gałczyńskiego.

Władysław Floryan

Wydawnictwo. Od 1953 O. publikuje prace prawie wszystkich placówek Wydz. I oraz niektóre centralne i międzywydziałowe PAN, prace towarzystw nauk., ponadto własne inicjatywy wydawnicze. W zakres tematyki książek O. wchodzi więc większość dyscyplin humanist., m. in. wiedza o literaturze (teksty i oprać.), historia polit., społ. i gosp. (z źródłami włącznie), wiedza o sztuce (m. in. Słownik artystów polskich od 1971), filozofia (m. in. Filozofia w Polsce. Słownik pisarzy 1971), językoznawstwo, historia nauki i wychowania, nauka o książce i bibliografia, filologia klas., neofilologia. Dla ułatwienia kontaktów z pozawrocł. środowiskami nauk. powołano do życia oddziały w Krakowie, Warszawie i Gdańsku.

Nawiązując do najlepszych swoich tradycji, O. kontynuuje wydania klas. dzieł literatury polskiej. Powrócono więc do edycji Dzieł wszystkich Słowackiego pod red. Kleinera, po jego śmierci - W. Floryana (t. 1-17 1952-76), wznowiono 1959 Dzieła pod red. Krzyżanowskiego; 1969 rozpoczęto kryt. edycję Dzieł wszystkich Mickiewicza pod red. K. Górskiego. Sporządzono podobizny autografów Mickiewicza (Pana Tadeusza 1949, Dziadów cz. I 1971, wierszy 1819-29 1973) i Krasickiego (Monachomachii i Bajek i przypowieści 1976; też prwdr.), wyd. fototyp. pierwodruków Poezji Mickiewicza 1822-23 (1955), Dziadów cz. III, Kordiana, Nie-Boskiej komedii i Promethidiona (1967), Sonetów Mickiewicza (1977), zbiorków poezji socjalist. XIX w. (1975), ulotnej poezji patriot. czasów stanisławowskich i napoleońskich (1978), a także „Trybuny Ludów" (1963) i wczesnych zbiorów folklorystycznych.

Na zlecenie IBL PAN wydawnictwo realizuje kilka cennych serii: m. in. Bibliotekę Pisarzów Pol. (od 1953), Archiwum Lit. (od 1956), Vademecum Polonisty (od 1974), Studia Staropol. (od 1953), —> Studia z Okresu Oświecenia (od 1964), —> Z Dziejów Form Artyst. w Literaturze Pol. (od 1963), wielotomowy zarys encyklopedyczny Poetyka (od 1956), jak również Słownik polszczyzny XVI wieku (od 1956) i Słownik języka Adama Mickiewicza (od 1962). W ramach współpracy z in. placówkami PAN ukazują się m. in. Polski słownik biograficzny, Słownik staropolski (od 1953). Wśród czasopism i wydawnictw ciągłych O. były —> „Zeszyty Wrocł." (1947-52), są zaś obecnie Litteraria (TNWr), —> „Pamiętnik Lit.", —> „Ruch Lit.", —>„Zagadnienia Rodzajów Lit.", —> Prace Polonistyczne, —> „Teksty". Znacznie rozbudowano Bibliotekę Nar.; lektury szkolne w oprać, hist.lit. prezentowała (do utworzenia serii międzywydawn.) nawiązująca do przedwojennej inicjatywy Łempickiego Nasza Biblioteka.

Cenne materiały źródłowe do dziejów kultury i piśmiennictwa ojczystego stanowią pamiętniki i wspomnienia (m. in. B. i S. Maskiewiczów, K. Koźmiana, I. Domejki, K. Sienkiewicza, J. N. Janowskiego, H. Kamieńskiego, K. Chłędowskiego, S. Łempickiego, Wasylewskiego, J. Parandowskiego) oraz epistolografia (m. in. K. Opaliński, A. Naruszewicz, Krasicki, Karpiński, J. Lelewel, Słowacki, K. Szajnocha, E. Orzeszkowa, Prus, S. Przybyszewski). O. jest oficyną wyspecjalizowaną w zakresie nauki o książce. Jest edytorem popularnej serii Książki o Książce (od 1960), Encyklopedii wiedzy o książce (1971), Encyklopedii współczesnego bibliotekarstwa polskiego (1976), publikacji bibliofilskich: Inkunabuły w bibliotekach polskich M. Bohonos i E. Szandorowskiej (1970), zbiór podobizn zasobów tłoczni pol. XVI w. Polonia typographica saeculi sedecimi pod red. A. Kaweckiej-Gryczowej (od 1959) i serii nauk. Książka w Dawnej Kulturze Pol. (od 1948), jak również prac bibliogr. z różnych dziedzin (m. in. 1954-61 Polska bibliografia literacka), inwentarzy i katalogów najzasobniejszych pol. bibliotek itp.

W zakresie literatury współcz. służy O. przede wszystkim wrocł. i dolnośl. środowisku twórczemu, wydając m. in. wrocł. almanachy młodych, almanachy wrocł. oddziału ZLP (m. in. W" odzyskanym domu 1956), publikacje Tow. Miłośników Wrocławia (np. Wiersze o Wrocławiu i Dolnym Śląsku 1961), ponadto poezje M. Jachimowicza, T. Karpowicza, U. Kozioł, J. Łukasiewicza, R. Wojaczka, A. Zelenay, prozę R. Cabaja, K. Giżyckiego, J; Jesionowskiego, Z. Kubikowskiego, H. Worcella i in., systematycznie utwory T. Różewicza. Jako jedyne wydawnictwo działające na D. Śląsku, włączyło O. do swoich planów sprawy pol. tradycji i przeszłości Śląska; z publikacji o tematyce kult. i lit. szczególne znaczenie mają: szkice śl. T. Mikulskiego Temat Wrocław (1961, wznów. 1975) i praca zbiór. Pisarze śląscy XIX i XX wieku pod red. Z. Hierowskiego (1963).

Ogółem wydawnictwo publikuje ponad 100 serii wydawn., objętych zarówno planem PAN, jak własnym, oraz 104 czasopisma.

SPKP (hasła osobowe dyrektorów, kuratorów itp.); A. FISCHER Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Lw. 1927; W. T. WISŁOCKI Tajne druki Zakładu Ossolińskich, Lw. 1935; S. ŁEMPICKI Wspomnienia ossolińskie, Kr. 1948; J. KOLASA Bibliografia czasopisma Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich, Roczn. ZNiO 5y 957); S. WASYLEWSKI Pod kopułą lwowskiego O., Wr. 1958; J. TRZYNADLOWSKI Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1817-1967, Wr. 1967; O. Księga pamiątkowa w 150-lecie, Wr. 1967; H. ŁAPIŃSKI Upocząt-ków działalności wydawniczej O. 1817-1834, Wr. 1973; R. LOTH Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich PAN, w: J. Czachowska, R. Loth Przewodnik polonisty, Wr. 1974 (tu opis zbiorów i bibliografia); K. KORZON Biblioteka O. we Wrocławiu, Wr. 1975; J. WOJTAL Wydawnictwo Książek Szkolnych w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich 1878-1918, Wr. 1976; Z dziejów Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich. Studia i materiały, red. J. Albin, Wr. 1978; J. LEWANDOWSKA-JARACZEWSKA Zakład Narodowy im. Ossolińskich za dyrektury Adama Kłodzińskiego 1839-1849, Wr. 1980; zob. też Ossoliński Józef Maksymilian, Lwów.

Podobne prace

Do góry