Ocena brak

Osobowość nowoczesna społeczeństwa

Autor /Gerwazy Dodano /29.07.2011

Będąc - jak wszystko w społeczeństwie - wytworem działających ludzi, nowoczesność, gdy staje się dominująca, mocno ukształtowana i zakorzeniona, wywiera na nich zwrotny wpływ. Najmocniejszym przejawem tego wpływu jest kształtowanie osobowości, wytwarzanie się swoistego typu człowieka nowoczesnego.

Jeszcze w latach pięćdziesiątych XX wieku Robert Merton zauważył, że struktura biurokratyczna silnie oddziałuje na osobowość urzędników. Na typ idealny „osobowości biurokratycznej" składają się takie cechy jak: wyuczona nieudolność czy bezradność (gdy w nowych warunkach stare nawyki okazują się dysfunkcjonalne), przeniesienie celów (gdy traci się z oczu efekt procedur, dbając jedynie o ich literalne stosowanie), nadmierne esprit de corps (gdy obronna solidarność wewnątrzgrupowa prowadzi do odrzucania wszelkiej krytyki i uniemożliwia korektę błędów), dominująca i arogancka postawa wobec petentów, nieracjonalna duma zawodowa, konserwatyzm. W latach sześćdziesiątych ideę „mentalności nowoczesnej" wprowadza inny amerykański socjolog Robert Bellah, podkreślając takie jej cechy, jak indywidualizm, dążenie do sukcesu, hedonizm, poczucie odpowiedzialności.

Największy rozgłos zyskały jednak systematyczne badania porównawcze mające ujawnić specyfikę osobowości nowoczesnej, jakie podjął w latach siedemdziesiątych amerykański psycholog społeczny Alex Inkeles5. Wyszedł on z założenia, że na osobowość ludzi żyjących w społeczeństwie nowoczesnym wpływają w istotny sposób cztery czynniki: urbanizacja, industrializacja, ruchliwość społeczna oraz masowa komunikacja i kultura. W rezultacie badań empirycznych prowadzonych w wielu krajach Inkeles opisał syndrom „osobowości nowoczesnej", model teoretyczny, który z różnym przybliżeniem realizuje się w różnych społeczeństwach nowoczesnych. Obejmuje on dziewięć rysów osobowościowych.

Po pierwsze: potrzebę nowych doświadczeń, otwartość na innowacje i zmianę. Jeśli odwołać się do przykładów wskazanych przez Inkelesa, może to oznaczać gotowość zastosowania nowego leku, nowej odmiany nawozów sztucznych, posłanie dziecka na nietypowy kierunek studiów, chęć przejażdżki nowym środkiem transportu, sięgnięcia po nowe źródło informacji, spróbowania nowej potrawy, udziału w nowej formie ceremonii weselnych. Nasuwa się refleksja, czy nie jest to właściwość natury ludzkiej w ogóle, jak twierdził na przykład inny, wcześniejszy psycholog społeczny William Isaac Thomas (partner Floriana Znanieckiego w badaniach nad polskimi emigrantami w Ameryce), i czy ta ciekawość nowości nie jest tajemnicą sukcesów gatunku ludzkiego, np. postępu technicznego. Ale bez wątpienia społeczeństwo nowoczesne daje większe możliwości realizacji tej tendencji i tym samym ją wzmacnia i rozwija, choćby przez ową ogromną liczbę opcji i konieczności wyborów w każdym obszarze życia.

Drugi rys osobowościowy to świadomość wielości opinii i poglądów, gotowość wypowiadania i uzasadniania własnych opinii, a równocześnie tolerancja dla opinii odmiennych, a nawet znajdowanie satysfakcji w takiej różnorodności. Jest to osobowościowy efekt kulturowego nacisku na racjonalność, która z natury rzeczy sprzeciwia się emocjonalnemu czy tradycjonalnemu dogmaty-zmowi, wymagając obiektywnej debaty i konfrontacji argumentów, a nie starcia postaw. Trzecia cecha osobowości nowoczesnej to opisywana przez nas wcześniej prospektywna orientacja wobec czasu, zogniskowana na przyszłości raczej niż przeszłości oraz podkreślająca cnotę punktualności. Cecha czwarta to poczucie mocy podmiotowej, to znaczy przekonanie, że wyzwania i problemy zarówno osobiste, jak i społeczne pozwolą się rozwiązać pod warunkiem podjęcia w pojedynkę lub wspólnie odpowiednich działań. Podmiotowa, aktywna postawa dotyczy wyzwań ze strony świata natury, co wyraża się w idei „podboju" czy opanowywania przyrody, ale także problemów ekonomicznych bądź politycznych, które potrafi rozwiązać właściwa polityka społeczna, socjo-technika czy inżynieria społeczna.

Piąty rys osobowości nowoczesnej to antycypowanie przyszłych wydarzeń i planowanie przyszłych działań, a więc zaangażowanie wyobraźni w celu odpowiedniego ustawienia się wobec przyszłości. I znów trzeba zapytać, czy nie jest to przypadkiem ogólna cecha gatunku ludzkiego, jak twierdził na przykład Karol Marks w słynnej metaforze, że najgorszy architekt różni się tym od najbardziej wydajnej pszczoły, że buduje swoją konstrukcję w wyobraźni, jeszcze zanim podejmie jakiekolwiek działanie. Niezależnie od tego, szczególne znaczenie przewidywania i planowania w społeczeństwie nowoczesnym zdaje się nie podlegać dyskusji. Cecha szósta, blisko związana z poprzednią, w istocie stanowiąca warunek konieczny antycypowania i planowania, to zaufanie do porządku społecznego, wiara w prawidłowość, przewidywalność i kalkulowal-ność życia społecznego dzięki istnieniu stałych i egzekwowanych zasad obrotu gospodarczego, polityki państwowej, a także reguł moralnych i obyczajowych kształtujących codzienne działania obywateli.

Siódmy rys osobowościowy to poczucie „sprawiedliwości rozdzielczej", czyli uznanie nierównego rozdziału dóbr, wartości przywilejów, o ile tylko nie jest to arbitralne, a regulowane wyraźnymi zasadami, w szczególności zasadą merytokratyczną domagającą się nierównego wynagradzania nierównych zasług. Po ósme, człowiek nowoczesny - w ujęciu Inkelesa - przywiązuje wielką wagę do edukacji, treningu, samodoskonalenia się. Po dziewiąte wreszcie -człowiek nowoczesny szanuje godność innych, nawet tych o niższej od niego pozycji społecznej czy podległych jego władzy. Nieuchronnie rekonstrukcja tego rodzaju jak dokonana przez Inkelesa przemyca pewne wartościowania: mówi nie tylko o faktach, ale i o tym, jak, według autora, człowiek powinien myśleć i postępować. Występuje to najwyraźniej w tej ostatniej grupie rysów osobowościowych, gdzie merytokracja, samorealizacja i szacunek dla innych to pewna normatywna wizja człowieka, pewien ideał raczej niż sprawozdanie z rzeczywistego stanu mentalności ludzi nowoczesnych.

Inkeles twierdzi, że pomiędzy wyróżnionymi cechami osobowości istnieją wzajemne związki, co czyni z nich syndrom właśnie, a nie tylko luźną listę. To nie tylko warunki społeczeństwa nowoczesnego kształtują każdą z tych cech osobowościowych z osobna, ale każda z cech, raz już ukształtowana, wspomaga czy wzmacnia inne, prowadząc do pojawienia się koherentnego typu osobowościowego.

Podobne prace

Do góry