Ocena brak

OSIOŁ

Autor /Przybywoj Dodano /06.04.2012

Los osła, przynajmniej pod względem duchowo-moralnym, nie zawsze był pożałowania godny. Wg Strabona niektóre ludy Wschodu szły na wojnę na osłach. Persowie i Grecy używali ich do ciągnięcia taborów wojsk.

Ogólnie biorąc, Wschód odnosił się do osła z życzliwością, a nawet z respektem. Często wspomina go Biblia; stada Hioba liczyły 500 oślic i wiele źrebiąt; aby uśmierzyć gniew brata, Jakub ofiarował Ezawowi 20 oślic i 10 oślątek; oślej żuchwy używał Samson jako straszliwej broni przeciw Filistynom.

Jednak bajkopisarze i twórcy przypowieści (osioł występuje w 30 bajkach Ezopa) dali mu rolę zabawki i ofiary. Jest śmieszny przez swe długie uszy, chrypliwy głos, powolność chodu, cierpliwość połączoną z narowistością i uporem. Do tego dodano próżniactwo i obżarstwo, choć trudno o stworzenie pracowitsze i mniej wybredne w pożywieniu, koronując to wszystko bezdenną, drwiny godną głupotą.

Za drwinami idą uderzenia kija spadającego gradem na grzbiet zrezygnowanego zwierzęcia, które jeśt ofiarą, bo jest zabawką. Kiedy osioł wejdzie na szczyt drabiny na święty Nigdy; nigdy, wyrażenie rabiniczne; Rzymianie mówili podobnie: Kiedy osioł wejdzie na dach, łac. cum asinus in tegulis ascenderit. Koń Pana Jezusa zob. Koń (Pana Jezusa). Osieł Pana Boga nosieł przysł.; zob. Koń (Pana Jezusa).

Osioł Buridana człowiek nie umiejący dokonać wyboru, powziąć decyzji; wg paraboli o olśle zdychającym z głodu między dwiema wiązkami siana, którą filozof i fizyk fr. Jean Buridan, ok 1300-ok. 1358, ilustrować miał, wg Pierre Bayle'a, trudności rozwiązania problemu determinizmu i wolności woli.

O podobnym osiołku mówi pan Jowialski w komedii Fredry, w bajce rozpoczynającej się od słów: „Osiołkowi w żłoby danów jeden owies, w drugi siano"; ale o ludziach głodujących przed dwiema równie nęcącymi potrawami pisał już Dante w Boskiej Komedii, Raj, 4,1-3, i Arystoteles w Niebie. W Biblii, 3, Ks. Król., 18, 21, prorok Eliasz woła do ludu: „Pókiż będziecie chromać na dwie strony? Jeśli Pan jest Bogiem, idźcie za nim, a jeśli Baal, idźcie za nim! Lecz lud nie odrzekł mu ani słowa."

Osioł dardanelski (a. dardański), koronny, kwadratowy, do czwartej potęgi, ostatni, patentowany, skończony, wierutny, zabity - wielki głupiec. Osiołkowi w żłoby dano zob. wyżej Osioł Buridana.

Osioł wie jedno, a ten, co go osiodłał - drugie różni ludzie widzą rzeczy odmiennie, każdy ze swego punktu widzenia; każdym własny interes rządzi. Aluzja do bajki Fedrusa, w której poganiacz nakłania osła dobiegu, bo nieprzyjaciel jest tuż-tuż. Osioł na to pyta, czy nieprzyjaciel nałoży nań cięższe juki. „Nie", odpowiada poganiacz. A na to osioł: „Cóż mi więc za różnica, czy ty będziesz panem moim, czy on?"

Osioł nad osły, łac. asinus asinorum, w szkołach dawnej Polski nieuków oprowadzano w oślich uszach po klasach, a uczniowie wołali: Asinus asinorum in saecula saeculorum! łac., 'na wieki wieków*. Osioł przy lutni, łac. asinus ad lyram, pasuje jak wół do karety; gruboskórny, tępy, nie odczuwający, nie rozumiejący piękna.

Osioł skrobie osła, łac. asinus asinum fricat, przysł., przez które, podobnie jak mulus mulum scabii, 'muł drapie muła', starożytni Rzymianie rozumieli, że uprzejmość uczyniona przyjacielowi winna być odpłacona podobną; dziś o 2 osobach obsypujących się wzajem przesadnymi pochlebstwami.

Osioł w lwiej skórze tchórz chcący wzbudzić lęk, dureń udający mędrca; z bajki Ezopa Osioł i Lis: Osioł przywdziewa lwią skórę i próbuje przestraszyć Lisa, zdradza go jednak ośli ryk. Osioł wśród małp, łac. asinus inter simias, osioł wśród wyśmiewających go głupców. Osłouchy przydomek Midasa; zob. Midas (i Apollo).

Ośla ław(k)a, łac. scamnum asinorum, na której w szkołach dawnej Polski sadzano leniwego ucznia za karę, wkładając mu na głowę czapkę z oślimi uszami. Ośla łą(cz)ka pokryte śniegiem zbocze wzgórza o łagodnym spadku, na którym ćwiczą początkujący narciarze, zwł. dzieci.

Ośla Skóra fr. Pęau d'Ane, bajka wierszem (1694) Charles'a Perraulta, pochodzenia wschodniego, o wątku znanym we Francji już od 1547. Pewien król owdowiał i, nie znalazłszy księżniczki, która by się mogła równać urodą z jego córką, postanawia ją poślubić.

Ona, aby uniknąć jego zalotów, zgadza się na ślub pod warunkiem, że ojciec jej da 3 suknie: jedną koloru czasu, jedną koloru księżyca i jedną koloru słońca, a na koniec skórę słynnego osła. Gdy ojciec spełnia te życzenia, dziewczynie pozostaje tylko ucieczka: odziana w oślą skórę, z twarzą wysmarowaną sadzą, pracuje jako dziewka dworska; w święta jednak, w ukryciu przed ludźmi, przyodziewa się w książęce stroje i przegląda w zwierciadle w całym blasku swej urody.

Pewien królewicz, wracając z łowów, zobaczył ją taką przez dziurkę od klucza, zakochał się w niej i poprosił gospodarza, aby mu upiekła ciasto. Jedząc, znajduje w nim jej pierścień, po czym ogłasza, że poślubi tylko tę dziewczynę, na której palec ten pierścień będzie pasował. Wszystkie dziewczęta królestwa próbują daremnie, wreszcie ktoś przyprowadza wyszydzaną „Oślą Skórę", która zostaje żoną królewicza.

Ośle kopnięcie wzgarda okazana upadłej wielkości przez nikczemnika; w bajce Fedrusa, 1, 21, Osioł widząc, jak Dzik i Byk bezkarnie znęcają się nad umierającym Lwem, wybija mu kopytem dziurę w głowie.

Oślica Balaama przen. iron. człowiek małomówny, nieśmiały, potulny, który się nieoczekiwanie odezwał a. zaprotestował. W Biblii, Num., 22, 28-30, Balaam, prorok z Petoru, którego Balak, król Moabitu, nakłonił, aby przeklął Izraelitów najeżdżających jego kraj, wybrał się na oślicy w drogę, aby wygłosić swe przekleństwo.

Trzykrotnie zastąpił mu drogę anioł, widzialny tylko dla oślicy, która wówczas stawała, a gdy ją Balaam zaczął tłuc kijem, odezwała się ludzkim głosem: „Czemu mnie bijesz?" Wtedy dopiero anioł ukazał się prorokowi. Z rozkazu anioła Balaam pobłogosławił Izraelowi.

Ośli most, ezelbryk, łac, pons asinorum, bryk, klucz, książeczka zawierająca skrót lektury szkolnej, rozwiązania zadań mat., dawn. zaś tłumaczenia utworów klasycznych zadawanych w szkołach. Nazywają tak również 5. tezę 1. księgi Elementów Euklidesa, pierwsze trudniejsze twierdzenie, przez które niełatwo przebrnąć nieukom.

Spór o cień osła o głupstwa niegodne uwagi. W bajce Ezopa Osioł i jego cień pewien młodzian najął w upalny dzień osła, aby udać się z Aten do Megary, ale w południe, gdy słońce nazbyt już paliło, zsiadł, aby odpocząć w cieniu osła. Na to poganiacz zaczął pasażera spędzać z tego miejsca, mówiąc, że wynajął tylko osła, a nie jego cień. Spierali się, gdy nagle osioł ruszył z kopyta, zmuszając ich do odbycia reszty drogi pieszo.

Erazm z Rotterdamu przypisuje przysłowiowe znaczenie cytatu, łac. deasini umbra, Demostenesowi, który zauważywszy pewnego razu, że sędziowie słuchają jego przemówienia obrończego nieuważnie, zaczął opowiadać im historię o cieniu osła, a widząc, że senat go pilnie słucha, zamilkł. Proszono go, aby dokończył, a on na to: „Chętniej więc o cieniu oślim słuchacie niż o sprawie nieboraka, któremu o gardło idzie?" Zawstydzili się i dosłuchali sprawy.

Abderyci nm. powieść satyryczna (1781 )Christiana Martina Wielanda; 2. część powieści poświęcona jest procesowi o cień osła,
wytoczonemu przez kupca asyryjskiego pewnemu szarlatanowi. Złoty osioł zob. Złoty.

Rzekł osioł do Ezopa: Panie bajkopisie!

A przecież mię też godniej wystaw w swym opisie.

Zawszeż tylko pleść głupstwa będzie mym udziałem?

Niech też kiedy ze zdaniem wyjadę wspaniałem! -

Cóż by, odpowie Ezop, ludzie powiedzieli?

Ciebie by za poetę, mnie za osła wzięli.

S. Jachowicz, Osioł i Ezop.

Podobne prace

Do góry