Ocena brak

ORGANIZACJA WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI W POLSCE

Autor /Ambrozy71 Dodano /29.11.2011

Wymiar sprawiedliwości sprawują

  • Sąd najwyższy

  • Sądy powszechne

  • Sądy administracyjne

  • Sądy wojskowe

Obok wymienionych sądów pewną rolę odgrywają sądy polubowne, zwłaszcza w sprawach gospodarczych, czyli sporach między przedsiębiorstwami. Łączy ich to, że każdy z nich w określony sposób, stosownie do swoich zadań i kompetencji, współdziała z sądami. Współdziałanie polega bądź na udziale w samym postępowaniu sądowym lub innym i udzielaniu pomocy jednej ze stron, bądź na przygotowaniu sprawy sądowi, bądź na wykonaniu innych zadań.

W procesie wymierzania sprawiedliwości występują również – w różnym charakterze – inni uczestnicy.

Można do nich zaliczyć przede wszystkim:

  • prokuraturę

  • adwokaturę

  • radców prawnych

  • notariat

Sądy

Zadaniem sądów jest wymierzenie sprawiedliwości. Wykonując to zadanie sądy opierają się na przepisach prawa.

Charakterystyczną cechą sądów, różniącą je od innych organów państwowych i znamionującą ich działalność, jest niezawisłość (zasada niezawisłości sędziowskiej).

Niezawisłość oznacza, że przy rozpatrywaniu sprawy i wydawaniu orzeczenia sędzia jest niezależny. Nie podlega nikomu, nawet najwyższym organom państwowym, ma jedynie obowiązek kierować się przepisami prawa.

Drugą charakterystyczną cechą sądów jest oparcie ich funkcjonowania na zasadzie instancyjności. Polega ona na tym, że od wydanego orzeczenia każdej stronie przysługuje prawo odwołania się do sądu wyższego szczebla, czyli sądu drugiej instancji. Wskutek wniesienia odwołania następuje ponowne rozpatrzenie sprawy, skontrolowanie prawidłowości postępowania sądy pierwszej instancji i trafności wydanego orzeczenia.

Sąd drugiej instancji może zaskarżone orzeczenie utrzymać w mocy, zmienić lub uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, nie może natomiast nakazać sądowi pierwszej instancji wydania orzeczenia o określonej treści, gdyż naruszałoby to niezawisłość tego sądu. Kontrola instancyjna następuje tylko na skutek wniesienia odwołania.

Sądy dzielą się na:

  • sądy powszechne

  • sądy szczególne

Kompetencje sądów szczególnych są w przepisach proceduralnych wyraźnie określone, natomiast sądy powszechne rozpatrują wszystkie pozostałe sprawy.

Podstawową rolę odgrywają sądy powszechne:

  • rejonowe

  • wojewódzkie

  • apelacyjne

Najważniejszym organem sądowym jest Sąd Najwyższy, zarówno w odniesieniu do sądów powszechnych, jak i do sądów szczególny. W ten sposób sądownictwo wojskowe jest także podporządkowane Sądowi Najwyższemu.

Sąd Najwyższy

Sąd Najwyższy jest naczelnym organem sądowym w Polsce, sprawującym nadzór w zakresie orzekania nad wszystkimi innymi sądami – powszechnymi i szczególnymi.

Sąd Najwyższy może opiniować projekty ustaw, które zostaną mu w tym celu przekazane.

W celu wykonywania swoich funkcji Sąd Najwyższy posługuje się środkami przekazanymi mu przez ustawę. Należą do nich:

  • rozpoznawanie środków odwoławczych od orzeczeń sądowych, stosowanie przepisów prawa procesowego, w tym kasacji w sprawach cywilnych i karnych

  • rozpoznawanie rewizji nadzwyczajnych od prawomocnych orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego

  • podejmowanie uchwał zawierających interpretację przepisów, które budzą wątpliwości w praktyce lub których stosowanie wywołuje rozbieżność w orzecznictwie sądowym

  • udzielenie odpowiedzi na pytania prawne, formułowane przez sądy rozpoznające konkretną sprawę

  • rozpoznawanie innych spraw przewidzianych przez ustawy (np. podejmowanie uchwały w sprawie ważności wyborów prezydenckich).

Uchwały Sądy Najwyższego podjęte w większych składach uzyskują automatycznie moc zasad prawnych. Skład siedmiu sędziów także może nadać swojej uchwale moc zasady prawnej.

Sędziów Sądu najwyższego powołuje Prezydent na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Stanowisko to mogą objąć sędziowie i niektóre inne osoby wyróżniające się wysokim poziomem wiedzy prawniczej, odpowiadające kryteriom wymienionym w ustawie.

Sąd najwyższy dzieli się na cztery izby:

  • Izba Cywilna

  • Izba Karna

  • Izba Administracyjne, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

  • Izba Wojskowa

Na czele Sądu Najwyższego stoi pierwszy prezes powoływany przez Prezydenta, spośród kandydatów przedstawionych przez zgromadzenie ogólne sędziów Sądu Najwyższego. Jego zastępcami są prezesi, których również powołuje Prezydent.

Sądy powszechne

Sądy powszechne są podstawowym rodzajem sądów ze względu na ilość i wagę rozstrzyganych spraw. Rola i znaczenie sądów powszechnych każą w nich widzieć najważniejsze ogniwo systemu wymiaru sprawiedliwości w Polsce.

Do sądów powszechnych należą:

  • sądy apelacyjne tworzone są dla obszaru kilku województw. Ich zadaniem jest rozpoznawanie środków odwoławczych od orzeczeń sądów wojewódzkich wydanych w pierwszej instancji

  • sądy wojewódzkie są tworzone dla poszczególnych województw.

Do zadań sądu wojewódzkiego należy:

  • rozpatrywanie odwołań od orzeczeń sądów rejonowych; w tym przypadku sąd wojewódzki występuje w charakterze sądu drugiej instancji

  • rozstrzyganie ważniejszych spraw w charakterze sądu pierwszej instancji

Do kompetencji sądu wojewódzkiego jako sądu pierwszej instancji należą następujące sprawy cywilne:

  1. sprawy o prawa niemajątkowe i łącznie z nimi dochodzone prawa majątkowe, oprócz spraw o ustalenie i zaprzeczenie ojcostwa i macierzyństwa oraz przysposobienie

  2. sprawy o ochronę praw autorskich i wynalazcach oraz praw wynikających z rejestracji wzorów użytkowych, zdobniczych i znaków towarów

  3. sprawy o roszczenia wynikające z prawa prasowego

  4. sprawy w prawa majątkowe, których wartość przewyższa kwotę 1500 zł. Z wyjątkiem spraw o alimenty i kilku innych

  5. inne

Ponadto sąd wojewódzki rozpatruje w pierwszej instancji następujące sprawy karne:

  1. zbrodnie (tzn. przestępstwa zagrożone karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat trzech albo karą surowszą)

  2. przestępstwa przeciwko podstawowym interesom politycznym i gospodarczym państwa

  3. uprzywilejowanie formy zabójstwa (np. zabicie człowieka pod wpływem silnego wzburzenia, eutanazja i inne)

  4. puszczanie w obieg fałszywych pieniędzy lub dokumentów

  5. sprowadzenie powszechnego niebezpieczeństwa w znacznych rozmiarach (spowodowanie zagrożenia epidemicznego, uszkodzenie ważnych urządzeń użyteczności publicznej)

  6. inne

  • sądy rejonowe obejmują swoim działaniem obszar kilku lub kilkunastu jednostek podziału terytorialnego kraju stopnia podstawowego. Zadaniem sądów rejonowych jest rozpoznawanie w pierwszej instancji spraw cywilnych i prawnych.

Szczególnym rodzajem spraw rozpatrywanych przez sądy powszechne w postępowaniu cywilnym są tzw. sprawy gospodarcze. Sprawą gospodarczą jest sprawa pomiędzy stronami zajmującymi się zawodowo działalnością gospodarczą i na tle tej działalności. Sprawy te w znacznej większości były poprzednio rozstrzygane przez komisje arbitrażowe, w szczególności wtedy, gdy występujące w nich strony były jednostkami gospodarki uspołecznionej.

Drugim szczególnym rodzajem spraw rozstrzyganych przez sądy powszechne są sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych i ze stosunku pracy. Pierwsze z nich to spory między osobą uprawnioną do świadczenia z ubezpieczenia społecznego a organem rentownym, którym w większości spraw jest Państwowy Zakład Ubezpieczeń, na tle decyzji tego organu. Osoba niezadowolona z decyzji odmawiającej przyznania świadczenia, albo z jego wysokości, może tę decyzję zaskarżyć do sądu.

W rozpoznaniu sprawy i wydaniu wyroku nie uczestniczy oczywiście cały sąd, lecz tak zwany skład orzekający sądu. Na przykład sprawy cywilne sąd pierwszej instancji rozpoznaje w zasadzie w składzie jednego sędziego. Sprawy cywilne szczególnie zawiłe, lecz o charakterze precedensowym mogą być rozpoznawane w składzie trzech sędziów zawodowych.

Sąd drugiej instancji, którym może być sąd wojewódzki lub sąd apelacyjny, rozpoznaje odwołanie bez udziału ławników, najczęściej w składzie 3-osobowym.

Sędziowie i ławnicy

Sędziowie sądów rejonowych, wojewódzkich i apelacyjnych są mianowani przez Prezydenta, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Sędziowie są nieusuwalni z wyjątkiem przypadków wymienionych w ustawie.

Ławnicy sądów rejonowych i sądów apelacyjnych są wybierani przez rady gmin. Zasady i tryb sądów określa ustawa.

Aktem prawnym regulującym organizację i zadania sądów powszechnych jest ustawa z 20 czerwca 1985 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych.

Sądy szczególne są powołane do sadzenia określonych rodzajów spraw. W przeciwieństwie do sądów powszechnych, mających charakter uniwersalny, sądy szczególne są sądami specjalistycznymi i mają ściśle wytyczony zakres działania.

Do sądów szczególnych należą obecnie jedynie sądy wojskowe.

Sądy wojskowe sprawują wymiar sprawiedliwości w stosunku do osób wojskowych. Osoby cywilne podlegają sądom wojskowym, tylko wyjątkowo, w sprawach o określone przestępstwa np. szpiegostwo. Jurysdykcja sądów wojskowych obejmuje, więc jedynie ograniczony okrąg osób. Sądy wojskowe rozpatrują sprawy karne. Nadzór nad sądami wojskowymi sprawuje Sąd Najwyższy (Izba Wojskowa).

Sądy administracyjne

Zadaniem sądów administracyjnych jest kontrolowanie legalności decyzji organów administracji publicznej. Przewidziany w konstytucji system sądów administracyjnych jest dopiero w stadium tworzenia i zacznie wypełniać swoje zadania za kilka lat.

Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego powołuje Prezydent na wniosek Krajowej rady Sądownictwa. W zakresie orzekania sędziowie są niezawiśli i podlegają tylko ustawom. Do Prezydenta należy również powoływanie i odwoływanie prezesa oraz wiceprezesów Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Przedmiotem kontroli sądu jest legalność decyzji administracyjnej, czyli jej zgodność z prawem. Sąd nie jest natomiast powołany do oceniania, czyli decyzja jest merytorycznie trafna, rozumna, w danych warunkach najlepsza.

Naczelny Sąd Administracyjny jest uprawniony również do badania w toku postępowania legalności aktów normatywnych, na których była oparta zaskarżona decyzja.

Sądy polubowne

Są to sądy szczególnego rodzaju, różniące się w sposób zasadniczy od omówionych już organów sprawiedliwości. Nie mają one z reguły charakteru stałego i nie są sądami państwowymi.

Sądy polubowne mogą być powołane na podstawie umowy stron w celu rozstrzygnięcia istniejącego między nimi sporu majątkowego lub w celu rozstrzygnięcia przyszłych sporów. Umowa, w której strony poddają swój spór rozstrzygnięciu sądu polubownego, nosi nazwę zapisu na sąd polubowny. Sąd polubowny nie może rozstrzygać spraw alimentacyjnych i spraw ze stosunku pracy.

Wyroki sądu polubownego podlegają wykonaniu na równi z wyrokami sądów powszechnych w drodze egzekucji prowadzonej przez komornika.

Kolegia do spraw wykroczeń

Kolegia do spraw wykroczeń są organami pełniącymi funkcje orzecznicze w sprawach, w których podejrzanemu zarzuca się popełnienie czynu o stosunkowo niewielkiej szkodliwości.

Do zadań kolegiów należy rozpatrywanie spraw o tzw. wykroczenia. Należą do nich czyny, za które ustawa przewiduje karę aresztu do 3 miesięcy, ograniczenia wolności do 3 miesięcy, grzywny do 5000 złotych lub nagany. Podstawę do wszczęcia postępowania przeciwko osobie podejrzanej o popełnienie wykroczenia stanowi wniosek z ukaranie, złożony przez organ państwowy, urząd, organ policji, pokrzywdzonego.

Kolegium działa przy sądzie rejonowym. Zgodnie z przepisami konstytucji kolegia do spraw wykroczeń w ciągu kilku najbliższych lat ulegną likwidacji. Prowadzone przez nie sprawy przyjmują sądy powszechne.

Prokuratura

Prokuratura jest organem państwowym powołanym do strzeżenia praworządności oraz czuwania nad ściganiem przestępstw. Drugie z wymienionych zadań koncentruje się na czynach naruszających prawo karne. Natomiast strzeżenie praworządności ma szerszy charakter i nie ogranicza się do obszaru prawa karnego, lecz przejawia się w dziedzinach podejmowanych również na gruncie innych gałęzi prawa.

Ustawa przewiduje, że prokuratura określone wyżej zadania wykonuje między innymi przez:

  • prowadzenie lub nadzorowanie postępowania przygotowawczego w sprawach karnych oraz sprawowanie funkcji oskarżyciela publicznego przed sądami.

  • wytyczanie powództw i składanie wniosków oraz udział w postępowaniu sądowym w sprawach cywilnych oraz w sprawach ze stosunku pracy i ubezpieczeń społecznych, jeżeli wymaga tego ochrona praworządności, interes społeczny lub inne ważne względy

  • podejmowanie środków przewidzianych prawem, zmierzających do prawidłowego i jednolitego stosowania prawa w różnych rodzajach postępowania (sądowym, administracyjnym, w sprawach wykroczeń i innych)

  • sprawowanie nadzoru nad wykonywaniem wyroków w sprawach karnych, postępowań o tymczasowym aresztowaniu oraz innych decyzji o pozbawieniu wolności

  • prowadzenie badań nad przestępczością oraz zapobieganie i zwalczanie jej

  • zaskarżanie do sądu decyzji administracyjnych niezgodnych z prawem oraz udział w toczącym się w związku z tym postępowaniem sądowym

  • koordynowanie działalności w zakresie ścigania przestępstw prowadzonej przez inne organy państwowe

  • współdziałanie z różnymi organami, jednostkami organizacyjnymi i organizacjami społecznymi w zapobieganiu przestępczości i innym naruszeniom prawa

  • opiniowanie aktów normatywnych

  • podejmowanie innych czynności przewidzianych prawem

Dochodzenie najczęściej prowadzą organy policji pod nadzorem prokuratora, a w niektórych sprawach także inne uprawnione organy.

Działanie prokuratora w czasie postępowania przygotowawczego powinna cechować wszechstronność i skrupulatność, powinien dążyć do wyszukiwania okoliczności obciążających podejrzanego.

Prokuraturę stanowi prokurator generalny wraz z podległym mu aparatem. Podstawową część aparatu prokuratury stanowią prokuratury rejonowe, wojewódzkie, apelacyjne. Prokuratorem generalnym jest z urzędu minister sprawiedliwości.

Adwokatura i obsługa prawna jednostek gospodarczych

Adwokatura składa się z ogółu adwokatów i aplikantów adwokackich na terenie kraju. Jej zadaniem jest udzielenie pomocy prawnej nieograniczonemu kręgowi osób i organizacji – przede wszystkim jednak ludności.

Zadaniem adwokata jest udzielenie fachowych porad prawnych oraz prowadzenie spraw klientów przed sądami i innymi organami wymiaru sprawiedliwości, a także organami administracyjnymi. Adwokaci prowadzą działalność w formie indywidualnych kancelarii, bądź też łączą się w spółki.

Obok adwokatury wykształcił się inny zawód prawniczy – zawód radcy prawnego. Był on związany od początku z działalnością gospodarczą prowadzoną przez przedsiębiorstwa państwowe i inne tzw. jednostki gospodarki uspołecznionej, a później również spółki i inne podmioty gospodarcze. Radca prawny jest częściowo zatrudniony na stałe w jednostce gospodarczej i spełnia wobec niej, tą samą funkcję, co adwokat wobec indywidualnego klienta.

Poza adwokatami i radcami prawnymi prowadzą również działalność różnego rodzaju kancelarie prawnicze, doradcy podatkowi.

Notariat

Notariat jest instytucją, mającą na celu zapewnienie bezpieczeństwa obrotu prawnego i jego zgodności z obowiązującym prawem.

Do zakresu czynności notariatu należy przede wszystkim sporządzanie aktów normatywnych. W formie aktu normatywnego strony zawierają ważniejsze umowy i dokonują innych czynności prawnych. Niektóre umowy, np. sprzedaż nieruchomości, wymagają do swej ważności formy aktu notarialnego.

Notariusze przy sporządzaniu aktów notarialnych występują w charakterze osób zaufania publicznego, tzn. takich organów, do których strony zawierają umowę i wszelkie inne osoby mają pełne zaufanie.

Sądy wojskowe

Sprawują wymiar sprawiedliwości w stosunku do osób wojskowych. Osoby cywilne podlegają sądom wojskowym tylko wyjątkowo w sprawach o określone przestępstwa. Jurysdykcja sądów wojskowych obejmuje więc jedynie ograniczony krąg osób. Sądy wojskowe rozpatrują wyłącznie sprawy karne. Nadzór nad tymi sądami sprawuje Sąd Najwyższy.

Podobne prace

Do góry