Ocena brak

Organizacja wymiaru sprawiedliwości i obsługi prawnej

Autor /Liliana Dodano /26.03.2011

 

Wymiar sprawiedliwości jest obok działalności ustawodawczej i wykonawczej trzecim podstawowym kierunkiem działalności państwa. Jego zadaniem jest rozstrzyganie sporów i konfliktów prawnych.

Rozstrzyganie sporów i innych spraw poddanych ich właściwości, należ do sądów i trybunałów. Sądy i trybunały, zgodnie z konstytucją, są odrębną władzą, niezależną od innych władz.

Wymiar sprawiedliwości należy do sądów.

Na wymiar sprawiedliwości składa się przede wszystkim rozstrzyganie spraw:

  1. Cywilnych

Dotyczy z reguły dóbr majątkowych, często też praw rodzinnych, pracowniczych i innych. Najczęściej występuje w postaci sporu między dwiema osobami o określone dobra i toczy się w trybie procesu cywilnego. Proces ten kończy się wyrokiem zasądzającym żądane świadczenia lub oddalającym - korzystnym dla pozwanego.

  1. Karnych

Powstaje w rezultacie popełnienia przestępstwa i jest sądzona w procesie karnym. Proces kończy się wyrokiem skazującym lub uniewinniającym, niekiedy umorzeniem posterowania.

Rozstrzygnięcie sporów przez sądy nosi nazwę jurysdykcji lub działalności jurysdykcyjnej.

Wymiar sprawiedliwości sprawują:

  1. Sąd Najwyższy

  2. Sądy powszechne

  3. Sądy administracyjne

  4. Sądy wojskowe

  5. Sądy polubowne

W procesie wymierzania sprawiedliwości występują również inni uczestnicy. Łączy ich to, że każdy z nich w określony sposób, stosowanie do swoich zadań, kompetencji, współdziała z sądami.

Współdziałanie polega:

  • Bądź na udziale w samym postępowaniu sądowym lub innym i udzielaniu pomocy jednej ze stron

  • Bądź na przygotowaniu sprawy sądowi

  • Bądź na wykonaniu innych zadań

Można do nich (uczestników) zaliczyć przede wszystkim:

  • Prokuraturę

  • Adwokaturę

  • Radców prawnych

  • Notariat

Sądy charakteryzują się:

  1. Niezawisłością (zasada niezawisłości sędziowskiej)

Oznacza, że przy rozpatrywaniu sprawy i wydawaniu orzeczenia sędzia jest niezależny. Nie podlega nikomu, nawet najwyższym organom państwowym, ma jedynie obowiązek kierować się przepisami prawa.

  1. Instancyjności (zasada instancyjności)

Polega na tym, że od wydanego orzeczenia każdej stronie przysługuje prawo odwołania się do sądu wyższego szczebla, czyli sądu drugiej instancji. W skutek wniesienia odwołania następuje ponowne rozpatrzenie sprawy, skontrolowanie prawidłowości postępowania sądu pierwszej instancji i trafności wydanego orzeczenia. Kontrola instancyjna następuje tylko na skutek wniesienia odwołania. W polskim sądownictwie rozpatrywanie spraw opiera się na systemie trójinstancyjnym. Od orzeczenia rozstrzygającego sprawę każda strona może wnieść apelacje do sądu bezpośrednio wyższego szczebla. W większości spraw od orzeczenia sądu drugiej instancji strony mogą wnieść kasację do Sądu Najwyższego.

Sąd Najwyższy – jest naczelnym organem sądowym w Polsce, prawującym nadzór w zakresie orzekania nad wszystkimi innymi sądami. Do jego istotnych zadań należy zapewnienie prawidłowości oraz jednolitości wykładni prawa i praktyki sądowej w dziedzinach należących do jego właściwości. Sąd Najwyższy może opiniować projekty ustaw, które zostaną mu w tym celu przekazane.

Z wnioskiem o wyjaśnienie przepisów budzących wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie mogą wystąpić pierwszy prezes i prezesi Sądu Najwyższego, Rzecznik Praw Obywatelskich i minister sprawiedliwości. Ponadto (w zakresie ich działalności) minister pracy i polityki socjalnej, prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego i prezes Urzędu Patentowego.

Sędziów Sądu Najwyższego powołuje Prezydent na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa.

Sąd Najwyższy dzieli się na:

  1. Izbę Cywilną

  2. Izbę Karną

  3. Izbę Administracyjną, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

  4. Izbę Wojskową

Na czele Sądu Najwyższego stoi pierwszy prezes, powołany przez Sejm na wniosek Prezydenta spośród sędziów Sądu Najwyższego. Jego zastępcami są prezesi, których powołuje Prezydent. Prezesi zastępują pierwszego prezesa w ustalonym przez niego zakresie, a jednocześnie stoją na czele poszczególnych izb.

Sądy Powszechne – są podstawowym rodzajem sądów ze względu na ilość i wagę prowadzonych spraw.

 

 

 

Do sądów powszechnych należą:

  1. Sądy rejonowe

Obejmują swoim działaniem obszar kilki lub kilkunastu jednostek podziału terytorialnego kraju stopnia podstawowego (gmin, miast, dzielnic). Terytorialny zasięg działalności sądu rejonowego określa minister sprawiedliwości. Zadaniem sądu rejonowego jest rozpatrywanie w pierwszej instancji spraw cywilnych i karnych. W szczególności rozpatrują te sprawy, które nie zostały wyraźnie przekazane sądom wojewódzkim

  1. Sądy wojewódzkie

Tworzone są dla poszczególnych województw. Do jego zadań należą:

  1.  
    1. Rozpatrywanie odwołań od orzeczeń sądów rejonowych, w tym przypadku sąd wojewódzki występuje w charakterze sądu drugiej instancji

    2. Rozstrzyganie ważniejszych spraw w charakterze sądu pierwszej instancji

Do kompetencji sądu wojewódzkiego, jako sądu pierwszej instancji należą następujące sprawy cywilne:

  1. O prawa niemajątkowe i łącznie z nimi dochodzone prawa majątków, oprócz spraw o ustalenie i zaprzeczenie ojcostwa i macierzyństwa oraz o przysposobienie

  2. O ochronę praw autorskich i wynalazczych oraz praw wynikających z rejestracji wzorów użytkowych, zdobniczych i znaków towarowych

  3. O roszczenia wynikające z prawa prasowego

  4. O prawa majątkowe, których wartość przewyższa kwotę 15000 zł, z wyjątkiem spraw o alimenty i kilku innych

  5. I inne

Ponadto sąd wojewódzki rozpatruje w pierwszej instancji następujące sprawy karne:

  1. Zbrodnie (tzn. przestępstwa zagrożone karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat albo karą śmierci)

  2. Przestępstwa przeciw podstawowym interesom politycznym i gospodarczym państwa

  3. Uprzywilejowane formy zabójstwa (np. zabicie człowieka pod wpływem silnego wzburzenia, eutanazja i inne)

  4. Puszczanie w obieg fałszywych pieniędzy lud dokumentów

  5. Spowodowanie powszechnego niebezpieczeństwa w znacznych rozmiarach (spowodowanie zagrożenia epidemiologicznego, uszkodzenie ważnych urządzeń użyteczności publicznej itd.)

  6. I inne

  1. Sądy apelacyjne

Tworzone są dla obszaru kilku województw. Ich zadaniem jest rozpoznanie środków odwoławczych od orzeczeń sądów wojewódzkich wydanych w pierwszej instancji.

W rozpatrywaniu sprawy i wydawaniu wyroku nie uczestniczy oczywiście cały sąd, lecz tzw. skład orzekający sądu.

Sprawy cywilne sąd pierwszej instancji rozpoznaje w zasadzie w skaldzie jednego sędziego (wyjątkiem są sprawy z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych oraz większość spraw ze stosunków rodzinnych, które są rozpatrywane z udziałem ławników). Sprawy cywilne szczególnie zawiłe lub o charakterze precedensowym mogą być rozpatrywane w składzie trzech sędziów zawodowych.

Sprawy karne są pierwszej instancji rozpoznaje najczęściej w składzie jednego sędziego i osobowym.

Sędziowie sądów powszechnych są mianowani przez Prezydenta, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa.

Ławnicy sądów rejonowych i wojewódzkich są wybierani przez rady gminy.

Zwierzchni nadzór nad sądami powszechnymi sprawuje Sąd Najwyższy. Należą do nich wszystkie sprawy, których przepisu nie przekazały innym organom wymiaru sprawiedliwości.

O tworzeniu sądów powszechnych decyduje minister sprawiedliwości, który ustala jednoznacznie siedzibę sądu i obszar jego właściwości.

Sądy szczegółowe – są powołane do sądzenia określonych rodzajów spraw. Są to sądy specjalistyczne i mają ściśle wytyczony zakres działania. Do sądów szczególnych należą obecnie jedynie sądy wojskowe. Sądy wojskowe sprawują wymiar sprawiedliwości w stosunku do osób wojskowych. Osoby cywilne podlegają sądom wojskowym tylko wyjątkowo, w sprawach o określone przestępstwa (np. szpiegostwo). Sądy wojskowe rozpatrują wyłącznie sprawy karne. Nadzór nad sądami wojskowymi sprawuje Sąd Najwyższy (Izba wojskowa).

Sądy administracyjne – obecnie funkcje przewidziane dla sądownictwa administracyjnego wykonuje w całości Naczelny Sąd Administracyjny (NSA).Sędziów NSA powołuje Prezydent na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Do Prezydenta należy również powoływanie i odwoływanie prezesa oraz wiceprezesów NSA. Przedmiotem kontroli sądu jest legalność decyzji administracyjnej, czyli jej zgodność z prawem. Uchylenie decyzji przez sąd może nastąpić wtedy, gdy narusza ona wyraźnie przepis prawa. Nadzór nad działalnością NSA w zakresie orzekania sprawuje Sąd Najwyższy. Odbywa się to przez rozpoznanie nadzwyczajnych środków odwoławczych od orzeczeń tego sądu, ustalanie wykładni prawa oraz udzielenie odpowiedzi na formułowane przez sąd pytania prawne.NSA jest uprawniony również do badania w toku przestępstwa legalności aktów normatywnych, na których była oparta zaskarżona decyzja.

Sądy polubowne – są to sądy szczególnego rodzaju. Nie mają one z reguły charakteru stałego i nie są sądami państwowymi. Sądy polubowne mogą być powoływane na podstawie umowy stron w celu rozstrzygnięcia istniejącego miedzy nimi sporu majątkowego lub w celu rozstrzygnięcia przyszłych sporów. Umowa, w której strony poddają swój spór rozstrzygnięciu do sądu polubownego nosi nazwę zapisu na sąd polubowny. Każda ze stron desygnuje jednego arbitra, ci zaś powołują superarbitra, który pełni funkcję przewodniczącego. W ten sposób dochodzi do uformułowania sądu polubownego. Sąd polubownego. Sąd polubowny nie ma obowiązku kierować się przepisami prawa. Rozstrzygnięcia mogą być oparte na zasadach słuszności, poczucia sprawiedliwości itp. Wyroki sądu polubownego podlegają wykonaniu na równi z wyrokami sądów powszechnych w drodze egzekucji prowadzonej przez komornika.

Prokuratura – jest organem państwowym powołanym do strzeżenia praworządności oraz czuwania nad ścięgnem przestępców. Ustawa przewiduje, że prokuratura wykonuje swoje zadania miedzy innymi przez:

  1. Prowadzenie lub nadzorowanie postępowania przygotowawczego w sprawach karnych oraz sprawowania funkcji oskarżyciela publicznego przed sądami

  2. Wytyczanie powództw i składanie wniosków oraz udział w postępowaniu sądowym w sprawach cywilnych oraz w sprawach ze stosunku pracy i ubezpieczeń społecznych

  3. Podejmowanie środków przewidzianych prawem, zmierzających do prawidłowego i jednolitego stosowania prawa w różnych rodzajach postępowania

  4. Sprawowanie nadzoru nad wykonywaniem wyroków w sprawach karnych, postanowień o tymczasowym aresztowaniu oraz innych decyzji o pozbawieniu wolności.

  5. Prowadzenie badań nad przestępczością oraz zapobieganie i zwalczanie jej

  6. zaskarżenie do sądu decyzji administracyjnych niezgodnych z prawem oraz udział w toczącym się w związku z tym postępowaniem sądowym

  7. Koordynowanie działalności w zakresie ścigania przestępstw prowadzonych przez inne organy państwowe

  8. Współdziałanie z innymi organami, jednostkami organizacyjnymi i organizacjami społecznymi w zapobieganiu przestępczości i innym naruszeniom prawa

  9. Opinie aktów normatywnych

  10. Podejmowanie innych czynności przewidzianych prawem

Prokuraturę stanowi prokurator generalny wraz z podległym mu aparatem. Podstawową część aparatu prokuratury stanowią prokuratury rejonowe, wojewódzkie i apelacyjne. Prokuratorem generalnym jest z urzędu minister sprawiedliwości.

Adwokatura i obsługa prawna jednostek gospodarczych

Adwokatura składa się z ogółu adwokatów i aplikantów adwokackich na terenie kraju. Jej zadaniem jest udzielanie pomocy prawnej nieograniczonemu kręgowi osób i organizacji. Zadaniem adwokata jest udzielenie fachowych porad prawnych oraz prowadzenie spraw klientów przed sądami i innymi organami wymiaru sprawiedliwości, a także organami administracji itd. Adwokacji prowadzą działalność w formie indywidualnych kancelarii, bądź też łączą się w spółki itp.

Adwokaci z terenu województwa tworzą izbę adwokacką na czele której stoi rada adwokacka z dziekanem jako przewodniczącym. Naczelnym organem samorządu adwokackiego jest Naczelna Rada Adwokacka.

Zawód radcy prawnego od początku był związany z działalności gospodarczą prowadzoną przez przedsiębiorstwa państwowe i inne tzn. jednostki gospodarki uspołecznionej, a później również spółki i inne podmioty gospodarcze. Radca prawny jest z reguły zatrudniony na stałe w jednostce gospodarczej i spełnia wobec niej tę sama funkcję co adwokat wobec indywidualnego klienta. Radca prawny nie prowadzi spraw karnych.

Poza adwokatami i radcami prawnymi prowadzą również działalność różnego rodzaju kancelarie prawnicze, doradcy podatkowi i inni.

Notariat – jest instytucją, mającą na celu zapewnienie bezpieczeństwa obrotu prawnego i jego zgodności z obowiązującym prawem. Do zakresu czynności notariatu należy przede wszystkim sporządzanie aktów notarialnych. W formie aktu notarialnego strony zawierają ważniejsze umowy i dokonują innych czynności prawnych. Zadaniem notariatu jest też sporządzanie uwierzytelnionych z odpisów dokumentów, przyjmowanie dokumentów (np. testamentów) na przechowanie, sporządzanie projektów aktów, sporządzanie protestów weksli i czeków, przyjmowanie oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku itd.

Notariusze przy sporządzaniu aktów notarialnych występują w charakterze osób zaufania publicznego, tzn. takich organów, do których strony zawierające umowę i wszelkie inne osoby maja pełne zaufanie.

Podobne prace

Do góry