Ocena brak

Organizacja w różnych znaczeniach. Cele i efektywność organizacji

Autor /Dale Dodano /12.03.2013


Słowo „organizacja” wywodzi się z greckiego organizo, co oznacza tworzenie uporządkowanych,
harmonijnych całości.
Organizacjami są wyodrębnione z otoczenia, wewnętrznie uporządkowane i powiązane
między sobą zbiory elementów.
Sposób uporządkowania i powiązania elementów organizacji przesądza o strukturze
organizacji. Dzięki uporządkowaniu i powiązaniu ten układ elementów może funkcjonować
jako wspólna całość, czyli system.
Organizacje tworzą i rozwijają ludzie, dla realizacji założonych przez nich celów, zadań
i funkcji. Ludzie też są tworzywem organizacji, bowiem powiązane ze sobą jednostki i grupy
realizujące wspólnie określone cele i zadania stanowią podsystem społeczny organizacji.
Zajmujący różne pozycje w strukturze organizacji uczestnicy posługują się różnorodnymi
urządzeniami technicznymi oraz metodami i technikami, czyli technologiami i procedurami
działania, tworzącymi podsystem techniczny organizacji.
Każda organizacja jest ściśle powiązana z otoczeniem, dzięki temu może trwać i rozwijać się.
Z otoczenia bowiem czerpie zasoby (ludzi, surowce, urządzenia, informacje, energię,
pieniądze), dostarczając mu w zamian swoje produkty niezbędne innym organizacjom lub
poszczególnym ludziom. Organizacja jest więc systemem otwartym.
Zmiany w otoczeniu są dla organizacji szansami lub zagrożeniami, mogą ułatwiać jej
rozwój lub zagrozić trwaniu. Organizacje muszą więc nieustannie obserwować otoczenie
i dostosowywać się do zachodzących w nim zmian. Muszą być systemami adaptującymi się.
Spośród różnych prób schematycznego przedstawienia organizacji najbardziej znany jest
czteroczłonowy model organizacji

Każdą organizację można ukazać jako układ czterech
podstawowych czynników, stanowiących filary jej konstrukcji nośnej:
1 ) ludzi,
2) zadań,
3) techniki,
4) struktury.


Wszystkie człony organizacji pozostają w jakichś relacjach między sobą i z otoczeniem,
co ilustrują zamieszczone na rysunku wektory. Ten sposób ujęcia oddziaływań, sprzężeń, czy
zależności między czynnikami organizacji - jeżeli potraktujemy je jako podsystemy - jest
zdaniem niektórych autorów nie do przyjęcia. Zdaniem Krzyżanowskiego tylko podmioty
realne są zdolne do emitowania i percepcji oddziaływań i tylko między nimi mogą zachodzić
zależności przyczynowo-skutkowe, natomiast człony organizacji nie mogą być za takie
uważane. Owe człony, nazywane uprzednio podsystemami, stanowią w istocie zbiory
mnogościowe, porządkujące pewne jednostkowe przedmioty wedle właściwych im cech. Są to
pojęcia-kategorie, czyli konstrukcje myślowe i tylko tak muszą być traktowane. W związku z
tym nie może być mowy o zachodzeniu między nimi oddziaływań przyczynowo-skutkowych.
Rzeczywiste oddziaływania realizują się gdzieś we wnętrzu organizacji w układach: człowiekczłowiek,
człowiek-maszyna, maszyna-maszyna.
Uwzględniając powyższy wywód i wcześniejsze traktowanie członów organizacji jako
podsystemów, można przedstawić zmodyfikowany, czteroczłonowy model organizacji:
W modelu na rysunku człon STR wyobrażający strukturę, umieszczono pośrodku
schematu, bowiem wszelkie relacje między członami zawarte są w członie STR. Jest to zgodne z
powszechną intuicją, struktura bowiem jest niejako spoiwem łączącym człony organizacji.
Otoczenie organizacji jest złożone i skomplikowane, dlatego bardzo trudno obserwować
zachodzące w nim zmiany. Im zmiany te stają się bardziej dynamiczne, tym trudniej je
przewidywać oraz trafnie i odpowiednio szybko na nie reagować. Adaptacja organizacji do
otoczenia dokonuje się zawsze w warunkach większej lub mniejszej niepewności.
Źródłem niepewności jest zresztą sama organizacja, a zwłaszcza działający w niej ludzie.
Dla zmniejszenia stopnia niepewności, cechą współczesnych organizacji jest ich
sformalizowanie. Podstawowe cele, struktury, procedury, technologie, zasady funkcjonowania,
zapisywane są zwykle w dokumentach organizacyjnych. Cele i funkcje przedstawiane są w
statutach, struktury na schematach organizacyjnych, zasady działania - w regulaminach,
księgach służb, procedury - w instrukcjach. Formalizacja ustala, utrwala i czyni czytelnym ład
wewnętrzny organizacji, ale równocześnie usztywnia jej funkcjonowanie i utrudnia procesy
adaptacyjne.
W różnych sferach produkcji i wymiany dóbr i usług materialnych oraz usług i wartości
niematerialnych działają organizacje gospodarcze różnych typów i rozmiarów: jednoi
wielozakładowe przedsiębiorstwa przemysłowe, potężne korporacje przemysłowo-handlowe,
towarzystwa budowlane, transportowe, ubezpieczeniowe, bankowo-kredytowe, koncerny
prasowe, wydawnicze, rozrywkowe, różne konsorcja, izby gospodarcze i rzemieślnicze,
instytucje naukowo-badawcze, edukacyjne, kulturalne, ochrony zdrowia ludzkiego i
środowiska naturalnego, a także drobne firmy, gospodarstwa, placówki handlowe, usługowe
i inne. Łączą je liczne więzi kooperacyjne i ekonomiczne, a także polityczne - formalne
i nieformalne - często trudne do zidentyfikowania.
W sferze życia społecznego działają różne organizacje: partie i stronnictwa polityczne,
organizacje społeczne, wyznaniowe, zawodowe (związki zawodowe), stowarzyszenia wyższej
użyteczności (naukowe, społeczno-kulturalne, opieki społecznej) oraz urzędy administracji
państwowej (ogólnej, gospodarczej, specjalnej) i samorządowej (municypalnej).
Wszystkie wymienione organizacje, pełniąc odmienne role w społecznym podziale pracy
różnią się pod względem systemu wartości i celów, do których są powołane, technologii
działania, struktury organizacyjnej i relacji z otoczeniem przyrodniczym i społecznym,
rynkiem lokalnym, krajowym i światowym oraz otoczeniem instytucjonalnym, w tym z
nadsystemem politycznym, czyli ośrodkami władzy i administracji państwowej.
W zależności od sposobu wyodrębnienia formalnoprawnego, organizacyjnego i
ekonomicznego, stopnia sformalizowania reguł funkcjonowania, charakteru więzi
wewnętrznych oraz relacji z otoczeniem, miano organizacji przysługuje im w różnym,
mniejszym lub większym stopniu. Miano to przysługuje także w jakiejś mierze państwu, jako
formie politycznej organizacji członków społeczeństwa zamieszkujących określone terytorium.

Szczególne miejsce, na szczycie figury przedstawiającej zmodyfikowany czteroczłonowy
model organizacji zajmują cele. Oznacza to uznanie nadrzędnej pozycji celów
jako głównego czynnika przesądzającego o funkcjach organizacji, doborze jej składników
i formie struktury organizacyjnej.
Współcześnie pojęcie celów wiąże się z dwoma określeniami bliskoznacznymi: zadaniami
i misją organizacji. Dla uściślenia tych pojęć przyjmijmy definicje zaproponowane przez
L. Krzyżanowskiego.


Cel jest to określony przedmiotowo i podmiotowo, przyszły, pożądany stan lub rezultat działania
organizacji, możliwy i przewidziany do osiągnięcia w terminie lub okresie mieszczącym
się w przedziale czasu objętym wieloletnim lub krótkookresowym planem działania.


Zadanie jest to wyodrębniona przedmiotowo, podmiotowo, przestrzennie, czasowo i na
ogół też proceduralnie część celu przewidziana do wykonania w ustalonym okresie lub
terminie, mieszczącym się w przedziale czasu przewidzianym na osiągnięcie tego celu.


Misja jest to przedmiot aspiracji, czyli trwałych dążeń organizacji (systemu), określony
zwykle w akcie erekcyjnym lub statucie jako zakres jej społecznie pożądanej działalności.


W dalszych rozważaniach w tej części skoncentrujemy się na celach organizacji, natomiast do
pojęć „misja” i „zadania” będziemy wielokrotnie wracać w dalszych rozdziałach.
Każda organizacja dąży do osiągnięcia jednocześnie wielu celów tworzących tzw. wiązkę
celów. Wielkość i wielorakość celów, które należałoby równolegle realizować, rodzi zawsze
wobec ograniczoności zasobów i rozbieżności interesów uczestników i otoczenia organizacji
poważne problemy, bo zmusza do dokonywania trudnych wyborów między rywalizującymi ze
sobą, często wyłączającymi się wzajemnie dążeniami. W końcu musi dojść do wyboru
rozwiązania, zapewniającego możliwie największą zbieżność dążeń, spójność celów i
efektywność działań zmierzających do ich osiągnięcia.
Wielkość przekroju wiązki celów, jej skład rodzajowy i struktura są zależne od wielu
czynników głównie jednak od przedmiotu działalności organizacji, a więc misji, jaką określona
kategoria organizacji ma do spełnienia wobec uczestników i otoczenia.
Dla organizacji gospodarczych takich jak funkcjonujące na rynku przedsiębiorstwo,
najważniejszym celem umożliwiającym przetrwanie jest maksymalizacja zysku, czyli
pożądanej nadwyżki wartości sprzedanych dóbr i usług nad kosztami ich wytworzenia.
Wysokość tej nadwyżki zależy od wielu czynników, głównie jednak od ilości sprzedanych
dóbr i usług, od uzyskanych za nie cen oraz od poziomu wydajności pracy i kosztów produkcji.
Wiąże się z tym bezpośrednio kolejny cel ekonomiczny, występujący często w organizacji
gospodarczej - poprawa efektywności. Wskaźnik efektywności obliczamy jako stosunek
korzyści osiągniętych w wyniku określonych działań, do poniesionych na to nakładów.
Poprawa współczynnika efektywności umożliwia uzyskanie większej nadwyżki w organizacji
gospodarczej. Część uzyskanej nadwyżki odprowadzana jest w formie podatków do budżetu
państwa, reszta pozostaje w dyspozycji organizacji z przeznaczeniem na rozwój, fundusze
socjalne, dywidendy, premie, nagrody i wzrost płac. W tym obszarze dokonywane są
najistotniejsze wybory między potrzebami bieżącymi i przyszłymi, indywidualnymi i
zbiorowymi, które determinują sytuację organizacji w przyszłych okresach.
Obok celów ekonomicznych w organizacjach gospodarczych wyróżnić jeszcze należy
cele produkcyjno-marketingowe i społeczne.
Cele produkcyjno-marketingowe, są to sformułowane w kategoriach rzeczowych
i wartościowych, przewidziane do osiągnięcia wielkości sprzedaży określonych dóbr i usług
znajdujących społeczną aprobatę w procesie ich kupna przez odbiorców na określonych
rynkach.
Cele społeczne dotyczą warunków i stosunków pracy wewnątrz organizacji, określają
pożądany stopień zaspokojenia psychospołecznych potrzeb pracowników oraz potrzeb
socjalno-bytowych i społeczno-politycznych związanych z partycypacją w sprawowaniu
władzy w organizacji. W tej grupie celów wydzielić można cele związane z oddziaływaniem
organizacji na region, w obszarze aktywizacji społeczno-gospodarczej, gospodarki komunalnej
i ochrony środowiska.
Między wyróżnionymi w wiązce celami występują rozliczne, bardzo złożone wzajemne
stosunki. Zawsze trzeba mieć na uwadze to, że cele ekonomiczne, produkcyjno-marketingowe i
społeczne muszą być w określonym stopniu realizowane równolegle, jeśli organizacja ma
zachować równowagę gospodarczą i społeczną. Jednak w danej sytuacji, wynikającej z
wewnętrznych i zewnętrznych warunków funkcjonowania organizacji, zwłaszcza w
przypadkach poważnego zachwiania równowagi trzeba ustalić okresową hierarchię celów, aby
przywrócić równowagę w organizacji. Trzeba bowiem pamiętać o tym, że cały układ celów
organizacji jest wielostronnie wzajemnie uwarunkowany w tym sensie, iż pewne cele i ich
podzbiory są środkami do realizacji innych. Na przykład sprzedaż wyrobów i usług jest
warunkiem osiągnięcia nadwyżki finansowej (zysku), ta zaś umożliwia rozbudowę i
modernizację bazy wytwórczej, poprawę warunków pracy i wzrost płac, co z kolei przyczynia
się do intensyfikacji pracy, wzrostu wydajności, rozwoju i doskonalenia produkcji. Stałe
utrzymywanie prymatu jednych celów nad innymi nie jest korzystne z punktu widzenia
zrównoważonego funkcjonowania organizacji.
Inną strukturę wiązki celów mają organizacje nie nastawione na zysk, czerpiące środki
finansowe głównie z różnych budżetów publicznych: państwowych, regionalnych, lokalnych.
Dlatego określamy je mianem organizacji budżetowych. Trwają one i rozwijają się dzięki
nieustannej grze o zasoby prowadzonej z dysponentami tych środków, przekonując ich o
swojej społecznej misji, wadze podejmowanych działań, fatalnych skutkach, jakie wystąpią,
gdy nie będą mogły właściwie realizować swych społecznych powinności. Dzięki temu udaje
się im przetrwać, a niekiedy nawet rozwijać ponad potrzeby ściśle związane z ich funkcjami
zewnętrznymi. Biurokracja i przerosty zatrudnienia w wielu urzędach i instytucjach
budżetowych są tego najlepszym dowodem.
To, że organizacje dążą przede wszystkim do przetrwania i rozwoju, potwierdzaj ą
niezliczone przypadki firm i urzędów, które zmieniają obszar swojej działalności, profil
produkcyjny, formy działania, a niekiedy nawet podstawową funkcję, dla której zostały
utworzone.
Zjawisko odrywania się organizacji od swej pierwotnej funkcji określane jest mianem
autonomizacji celów. W powszechnym odczuciu jest to traktowane jako zjawisko
patologiczne. Jeśli nawet taka jest ocena otoczenia, to z punktu widzenia samej organizacji jest
to z reguły zdrowe dążenie do ochrony własnych interesów. Interesy te postrzegane są przez
organizacje jako różne szanse i zagrożenia wynikające z otoczenia. Te pierwsze starają się
wykorzystać, drugie - zneutralizować. Autonomizacja celów pozwala na dostosowanie organizacji
do otoczenia w przypadkach ekstremalnych zagrożeń jej istnienia, zwiększa więc elastyczność
dostosowania się organizacji do otoczenia i dlatego jest korzystna również ze społecznego
punktu widzenia. Zarzucanie przedsiębiorstwom pogoni za zyskiem czy szpitalom, że
walczą o swój budżet, jest nieporozumieniem. Tylko bowiem ta organizacja, która umie odkryć
i realizować własne interesy, może spełniać dobrze swoje zewnętrzne funkcje i realizować
interes społeczny w warunkach demokratycznego państwa o gospodarce rynkowej.

Podobne prace

Do góry