Ocena brak

OPALIŃSKI ŁUKASZ, Luca Opalinius, pseud. Paulus Naeocelius, Paulo Nicolai

Autor /aska5588 Dodano /10.03.2012

OPALIŃSKI ŁUKASZ, Luca Opalinius, pseud. Paulus Naeocelius, Paulo Nicolai, ur. 1612, zm. 15  VI 1662, brat Krzysztofa, pisarz polit., satyryk i moralista, teoretyk literatury. Syn Piotra, wojewody pozn., kształcił się wraz z bratem w Akad. Lubrańskiego w Poznaniu (1620—25), a nast. w Lowanium (1626—29) u M. Vernulaeusa i E. Puteana, od 1630 w Orleanie, Strasburgu i Padwie. Był człowiekiem gruntownie oczytanym w autorach klas. (znał języki łac., gr. i hebr.) i literaturze nowołacińskiej. Działalność polit. rozpoczął 1632. Do 1649 wielokrotnie był wybierany posłem, a sejmowi 1638 marszałkowa!. Ożeniwszy się 1639 z I. Tęczyńską zamieszkał w Rytwianach (Sandomierskie), gdzie m.in. gromadził cenną bibliotekę. W 1650 został marszałkiem nadw. koronnym. W czasie „potopu" szwedz., w przeciwieństwie do brata, pozostał przy Janie Kazimierzu i uszedł z nim na Śląsk. W ostatnich latach życia rozwinął ożywioną działalność dyplomatyczną i polityczną. Przy jego współudziale powstało w Krakowie pierwsze pol. czasopismo „Merkuriusz Polski" (1661).

Pierwszą drukowaną pracą O. jest dialog Rozmowa Plebana z Ziemianinem (2 wyd. bezim. 1641). Rozważał w niej w sposób wysoce erudycyjny, z obiektywizmem przedstawiając racje obu stron - sprawę wzmocnienia władzy król. oraz przedstawił projekt reformy sejmowania. O ile Rozmowa przyniosła kryt. obraz sytuacji polit. kraju (wszechwładztwo sejmu, prywata szlachecko-magnacka, broniąca „złotej wolności"), o tyle łac. Polonia defensa (tj. obrona Polski, Gd. 1648, przekł. pol. 1921, wyd. 1938), polemizująca z.opisem Polski w dziełku J. Barclaya Icon... animorum i być może przeznaczona gł. dla czytelników obcych, jest pochwałą, niekiedy nawet przesadną, ustroju, ekonomiki i kultury szlach. Rzplitej.

W 1652 O. przewodniczył sądowi marszałkowskiemu, który skazał H. Radziejowskiego na karę śmierci, infamię i utratę majątku. Wyrok ten spotkał się z gwałtownym protestem wrogo wobec poczynań dworu nastawionej szlachty. W tej sytuacji po zerwaniu sejmu 1652 O. napisał Cos nowego. Utwór, o długim tytule wzorowanym na dziełkach literatury —> sowizdrzalskiej, prawdop. ówcześnie druk., dziś znany z odpisów, był satyr, rozrachunkiem z Radziejowskim oraz z przychylną mu szlach. opinią publiczną, był też zarazem atakiem na liberum veto, anarchię i prywatę. W formie nawiązywał do tradycji satyry menipejskiej, łączącej wiersz z prozą; napisany wierszem 8-zgłoskowym fragment pośw. ucieczce Radziejowskiego spod Pilawiec nosi cechy poematu heroikomicznego. W 1659 ukazał się traktat De officiis libri tres, wielokrotnie później przedrukowywany, który służył jako podręcznik etyki chrześc. w szkołach jezuickich. Pod koniec życia O. podsumował swe poglądy na poezję w —> Poecie nowym. Ostatnio ustalono, że O. jest również autorem kryptopanegiryku ku czci Ludwiki Marii Historia albo opisanie wojny szwedzkiej (prawdop. 1660). Wiele utworów O. nie dochowało się do naszych czasów; niektóre znamy z tytułów. Twórczość O. zajmuje istotne miejsce w literaturze XVII w., tak ze względu na rozległość zainteresowań intelektualnych i erudycję autora, jak i z powodu ostrości obserwacji, śmiałości krytyki polityczno-ustrojowej i nowatorstwa artystycznego. W ostatnich dziełach pierwotny racjonalizm ustępuje rozważaniom rel., zgodnym z duchem kontrreformacyjnego katolicyzmu.

700 lat. Wiek XVII; Pisma polskie, wyd. L. Kamykowski, W. 1938 BZPiP II 6; Wybór pism, oprac, i wstęp S. Grzeszczuk, Wr. 1959 BN I 172. PSB 24 (S. Grzeszczuk).

Stanisław Grzeszczuk

Podobne prace

Do góry