Ocena brak

Ołtarz

Autor /Cacper Dodano /31.05.2013

Ołtarz (ara, altare &voiaoir]Qiov) jest budową mającą kształt stołu i służącą do składania ofiar bóstwu. Jego podwyższenie symbolizuje wznoszenie darów do Najwyższego. Od najdawniejszych czasów wznoszono ołtarze z trwałego materiału, jakiego dostarczała natura; w lasach czy w górach gromadzono ziemię, kamienie czy kawałki murawy i układano ten materiał w kształcie stosu. Według świadectwa starożytnych pisarzy tak postępowali także Grecy i Rzymianie.

,,Ludy starożytnej krainy dwóch rzek starały się spotykać ze swymi bogami na ołtarzach i wieżach stopniowych, które uchodziły za Górę Boga (...). Wyobrażenie o Górze Boga należy do starowschodniego obrazu świata.” 

Gdy Noe opuścił arkę, zbudował pierwszy ołtarz, o którym wspomina Biblia (Rdz 8,20). Należy jednak przyjąć, że już Kain i Abel (Rdz 4,3 n.) wznosili ołtarze, by składać na nich ofiary. Nie każdy ołtarz jednak musiał służyć celom ofiarniczym. Mógł być tylko pamiątką jakichś wydarzeń, tak jak ołtarz, który postawił Mojżesz po bitwie z Amalekitami (Wj 17,15), albo widziany z daleka, olbrzymi ołtarz wzniesiony przez pokolenia zamieszkujące Zajordanię (Joz 22,10). Ołtarze-pamiątki budowali już patriarchowie; wspomina się też o nich w późniejszej historii Izraela. Powodem ich wznoszenia było albo objawienie się Boga, albo odniesione zwycięstwo, albo szczególny znak opieki okazany przez Boga.

Prawo Mojżeszowe zawierało dokładne przepisy dotyczące ołtarzy. Pierwsze odnośne zarządzenie brzmiało: „Uczynisz Mi ołtarz z ziemi i będziesz składał na nim twoje całopalenia, twoje ofiary biesiadne z twojej trzody i z bydła na każdym miejscu, gdzie każę ci wspominać moje imię. Przyjdę do ciebie i będę ci błogosławił. A jeśli uczynisz Mi ołtarz z kamieni, to nie buduj go z kamieni ciosowych, bo zbezcześcisz go, gdy przyłożysz do niego swoje dłuto” (Wj 20,24 n.).

Rabini i egzegeci chrześcijańscy starali się dociec powodów tego zarządzenia i wyszczególnili następujące: zagrożenie ze strony kultu bożków, konieczność wprowadzenia różnicy między ołtarzami pogańskimi a żydowskimi, zakaz sporządzania obrazów w religii izraelskiej, wskazanie na Chrystusa, narodzonego na ziemi Boga-Człowieka itp. Zapewne można by dopatrywać się łatwo zrozumiałego powodu także w tym, że „Matka-Ziemia” i jej kamienie były dla starożytności świętymi (por. Ziemia i Kamienie) i że ta cześć dla pramaterii, która wyszła z ręki Stwórcy, była zamierzona przez Boga.

Dlatego ziemia i kamienie mają, jako takie, być bezpośrednimi nosicielami najważniejszych czynności kultowych. Metalowe, a później sporządzone całe ze spiżu okrycie ołtarza, takie jakie wykonano dla ołtarza w Namiocie Spotkania i w świątyni, stanowiło tylko ramy, otwartą formę, dzięki której nie rozpada się nagromadzona ziemia czy ułożone w stos kamienie. Kamienie zaś miały pozostać jakby „dziewicze”, bez obróbki i zmian dokonanych rękami grzesznych ludzi. Dlatego rozporządzenie to uzupełniają słowa: „Zbezcześcisz go, gdy przyłożysz do niego swoje dłuto” (Wj 20,25).

Zdaniem. Schedla trójstopniowość ołtarza żydowskiego wyobrażała budowę wszechświata: świat podziemny, glob ziemski, przestworza, a więc przedstawiała wielki kosmos ujęty w niepozornej formie.

We wszystkich świątyniach, bądź to pogańskich, bądź to żydowskich czy chrześcijańskich, ołtarz ofiarniczy zajmuje miejsce uprzywilejowane. W kościele katolickim ołtarz główny jest punktem, do którego wszystko zmierza i który wszystko określa. W czasach wczesnochrześcijańskich w każdym kościele był tylko ten jeden ołtarz. Ołtarze boffzne, przeznaczone do odprawiania Mszy św. prywatnych, pojawiają się dopiero od VI w. Rozpowszechniły się w późniejszym średniowieczu z racji rozwijającego się kultu świętych i relikwii.

Konsekracja ołtarza głównego stanowi punkt kulminacyjny, który wieńczy obrzędy poświęcenia kościoła; konsekracji ołtarzy bqcznych oraz ołtarza głównego, to jest w przypadku nowego ołtarza głównego zbudowanego później, można dokonać także poza obrzędami poświęcenia kościoła.

W tym przypadku obrzęd zostaje wzbogacony Litanią do Wszystkich Świętych i śpiewaną, nieco dłuższą Prefacją, która, podobnie jak krótsza, wspomina o ołtarzach Starego Testamentu i ich związku z Nowym Testamentem.

W symbolice ołtarza można wyróżnić trzy aspekty o coraz większej doniosłości: ołtarz jest obrazem stołu z Ostatniej Wieczerzy, na którym Chrystus ustanowił Ofiarę eucharystyczną, antycypując w tajemnicy swoją krwawą ofiarę krzyżową; następnie ołtarz jest symbolem krzyża, na którym Zbawiciel dokonał ofiary odkupienia; św. Tomasz z Akwinu zaś z dogmatyczną dosadnośoią podsumowuje myśli Ojców Kościoła, pisząc: ,,Ołtarz jest przedstawieniem samego krzyża, na którym został ofiarowany Chrystus we własnej postaci — Altare est repraesentativum cru-cis ipsius, in qua Christus in propria specie immołatus est” .

Starożytna i średniowieczna symbolika, a także liturgia zawierają liczne świadectwa odniesień do Chrystusa. Ołtarz jest zbudowany z kamienia, dlatego też jest symbolem Tego, którego Daniel rozpoznał w obrazie kamienia, który „oderwał się od góry” i „rozrósł się w wielką górę i napełnił całą ziemię” (Dn 2,34. 35. 45). Zwłaszcza mensa, istotna część ołtarza, jest symbolem kamienia, który „odrzucony przez budujących stał się kamieniem węgielnym” (Ps 118,22).

W czasie święceń subdiakonatu biskup przypomina w Admonitio o symbolice ołtarza w słowach: „Ołtarzem świętego kościoła jest Chrystus, podług świadectwa Jana, który w swej Apokalipsie głosi, że widział złoty ołtarz stojący przed tronem: na nim i przez niego są poświęcane Bogu Ojcu ofiary wiernych”

Najgłębsze symboliczne znaczenie ołtarza tkwi w jego namaszczeniu. Wyraża je Psalm 45, który, wraz z wziętą z niego antyfoną, towarzyszy tej świętej czynności. Psalm ten jest królewską pieśnią weselną i opiewa zaślubiny Króla ze swą Oblubienicą, Chrystusa z Kościołem. Ołtarz jest poświęconą komnatą nowożeńców, którą Bóg specjalnie przygotowuje przez to właśnie święte namaszczenie. Na nim dokonują się podczas każdej Ofiary świętej tajemnicze zaślubiny Chrystusa ze swoim Kościołem (...) Podobnie jak wspólnie stanowią jedno Mistyczne Ciało Chrystusa, tak. ołtarz jest zarazem obrazem Chrystusa i Kościoła. Myśl ta jest zawarta przede wszystkim w antyfonie, która z uwagi na Chrystusa odnosi słowa błogosławieństwa wypowiedziane przez Izaaka nad Jakubem do ołtarza rozsiewającego woń świętego oleju namaszczenia: „Oto woń mego syna jak woń pola, które pobłogosławił Pan” .

Od czasu, gdy do kościołów wprowadzono ołtarze stałe, im jako miejscom, na których dokonują się najświętsze tajemnice, przypada najwyższa cześć. Sw. Jan Chryzostom nazywa ołtarz miejscem „prawdziwie przejmującym grozą”, a gdzie indziej — miejscem „cudownym, wzbudzającym podziw” (&av/Liaozór), ponieważ jest uświęcony przez przyjęcie ciała Chrystusa. O takim pojmowaniu roli ołtarza świadczy wiele pism Ojców Kościoła, a także przepisane ceremonie składania na ołtarzu pocałunku i przyklęknięcia, nawet wówczas, gdy nie znajduje się na nim Sanctissimum.

W chrześcijańskiej starożytności ołtarz traktowano tak jak relikwię; przypisywano cudowne siły nawet kurzowi, który na nim osiadał, i dlatego go zbierano. W średniowieczu ta cześć nie zmalała. Symeon z Tesa-loniki (XV w.) nazywa to święte miejsce „drugim niebem”.

Od IV w. znane są świadectwa mówiące o prawie azylu, którego dostępowali szukający schronienia przy ołtarzu. Wzniosłość i godność ołtarza były powodem, dla którego nawet największych przestępców nie wolno było pojmać w kościele, a tym bardziej u stóp ołtarza. Na korzyść tego prawa azylu przemawiały surowe przepisy kościelne, które potwierdziła później jeszcze jedna z konstytucji Piusa IX.

Ołtarz jest nie tylko miejscem składania najświętszej Ofiary, lecz jest również centrum większości funkcji liturgicznych. Wszystkie ważniejsze obrzędy poświęcenia dokonują się przy ołtarzu albo rozpoczynają się u jego stopni.

Od czasu zwycięstwa chrześcijaństwa stosowano w liturgii rzymskiej powszechnie ołtarze kamienne i takie też były przepisane. Tam jednak, gdzie ubóstwo na to nie pozwalało, wystarczał ołtarz drewniany z osadzonym w płycie ołtarzowej przenośnym kamieniem z wmurowanymi weń relikwiami.

Płyta ołtarzowa spoczywa na kolumnach albo na masywnym bloku, zwanym stipes, który może mieć także kształt skrzyni albo sarkofagu (barok). Te elementy, a także brzeg mensy mogą być ozdobione ornamentami, symbolami albo rzeźbami postaci świętych. Tam, gdzie pod ołtarzem spoczywało ciało któregoś ze świętych, umieszczano w czasach wczesnochrześcijańskich na stronie frontowej zakratowane okienko (confessio), aby można było przez nie różnymi przedmiotami dotknąć świętych szczątków. W późniejszych i najnowszych czasach umieszczano pod albo nad ołtarzem zamkniętą metalową trumnę, niekiedy ze szklaną ścianą. W kościołach rzymskich można spotkać wszystkie te możliwe rozwiązania.

Podobne prace

Do góry