Ocena brak

OKREŚLENIE TEORII POZNANIA. STOSUNEK DO INNYCH NAUK

Autor /KiLLbiLL Dodano /07.07.2011

Teoria poznania jest nauką filozoficzną. Szuka bowiem w zakresie swojej proble-matyki tego, co ostateczne, najbardziej podstawowe. Bada moŜliwość w pełni krytycznej, radykalnie niedogmatycznej, uchylającej niebezpieczeństwo błędu „petitio principii" samoświadomości (oceny) wartości ludzkiego poznania. Teoria poznania jako poznanie poznania jest jedną z metanauk. Wśród nich zajmuje jednak centralną pozycję: inne nauki o naukach, o poznaniu, są w swych zadaniach podporządkowane zadaniu teorii poznania, stanowiąc wobec niej bądź nauki pomocnicze, bądź partykularyzacje i zastosowania. Badając poznanie jako informatora, teoria poznania zajmuje się jego praw-dziwością i tym, co się z nią wiąŜe. MoŜna przeto krótko powiedzieć,  Ŝe teoria poznania jest nauką o prawdziwości poznania ludzkiego25. Tak pojęta teoria poznania - jako ogólna teoria poznania ludzkiego - cha-rakteryzuje się następującą osobliwością: jej twierdzenia dotyczące poznania w ogóle odnoszą się też do niej samej jako szczególnego przypadku poznania ludzkiego. Nie zachodzi to w innych naukach.

Jeśli np. zoologia ustali jakieś ogólne twierdzenie o zwierzętach, to nie odnosi się ono do zoologii, która przecieŜ nie jest zwierzęciem. MoŜna powiedzieć,  że (ogólna) teoria poznania jest teorią poznania siebie samej. PodwyŜszenie stopnia poznania (np. z drugiego na trzeci itp.) - przy zachowaniu tego samego aspektu rozważań - nie wpływa na poznanie pod względem warunków jego prawdziwości (jego poznawczości). Przyjmując rozróŜnienie między poznaniem jako czynnością (poznawaniem) a poznaniem jako wytworem tej czynności (rezultatem poznawczym), zaznaczamy, iŜ przedmiotem teorii poznania są zarówno czynności poznawcze, jak i ich (poznawcze) rezultaty. W myśl proponowanej koncepcji teorii poznania ma to być nauka w pełni (poznawczo) autonomiczna, niezaleŜna od innych nauk, zarówno filozoficznych, jak i niefilozoficznych.

Trzeba tu wymienić róŜne rozumienia zaleŜności między dwoma działami wiedzy. I tak wiedza (nauka) Wx moŜe zaleŜeć od wiedzy (nauki) W2 - całkowicie lub częściowo - następująco:  

1.  genetycznie - gdy W2 stanowi powód zaistnienia Wx,  

2.  heurystycznie - gdy W2 dostarcza moŜliwości do rozwaŜania W,,  

3.  strukturalnie - gdy W2 stanowi przedmiot badań W,,

4.  metodologicznie - gdy  W2  dostarcza niezbędnych a) załoŜeń (przesłanek, definicji, reguł) lub b) teorii aparatury badawczej (instrumentów) W,,

5.  epistemologicznie - gdy W2  ocenia prawdziwość (wiarygodność) rezultatów poznawczych lub dostarcza racji dla oceny prawdziwości (wiarygodności) rezultatów poznawczych W,.

Przy respektowaniu przyjętych postulatów teoria poznania jest całkowicie niezaleŜna metodologicznie i epistemologicznie od innej wiedzy (równieŜ stoso-waną przez siebie logikę uprawomocnia własnymi  środkami). Jest niewątpliwie zaleŜna genetycznie (zwłaszcza od poznania potocznego),  strukturalnie, a takŜe heurystycznie od innej wiedzy. Są to zaleŜności, oprócz strukturalnej, interesujące psychologa, socjologa i historyka poznania. Natomiast poznanie badane przez teorię poznania, zaleŜne od niej epistemologicznie - nie jest zaleŜne od teorii poznania metodologicznie! Teoria poznania bowiem nie zastępuje badanego poznania, nie dostarcza mu przesłanek, nie koryguje jego wyników. Oceniając, teoria poznania przeprowadza swe rozwaŜania na innej płaszczyźnie poznawczej niŜ analizowane poznanie.

Musimy zatrzymać się przy tej sprawie, gdyż rodzi ciągle nieporozumienia. Akt poznawczy, ze względu na to, czym jest, pełni funkcję informatora o czymś. Uzupełnić lub obalić informację w nim osiągniętą moŜna jedynie uzyskując nowe informacje (na ten sam temat) w innych aktach tego  typu. Analiza epistemologiczna nie jest warunkiem koniecznym pełnienia przez akty poznawcze właściwych im funkcji. Nie zmieni ani sposobu spostrzegania, ani natury dedukcji itd. Jest natomiast - i tylko - specjalnie zorganizowanym namysłem nad charakterem i wartością poznania, jest próbą zdobycia niedogmatycznej samoświadomości ostatecznej racji wiarygodności naszego poznania. Teoria poznania nie jest nauką pierwszą ani w sensie chronologicznym, ani w sensie logicznym.

Do góry