Ocena brak

OKOLICZNOŚCIOWA LITERATURA POLITYCZNA

Autor /aska5588 Dodano /10.03.2012

OKOLICZNOŚCIOWA LITERATURA POLITYCZNA, piśmiennictwo reagujące na bieżące wydarzenia o znaczeniu ogólnym, ważne dla życia zbiór. - społeczeństwa i narodu: wojny, zwycięstwa, klęski, reformy polit. i zmiany ustrojowe, wewn. konflikty i ruchy społeczne. W okresie staropolskim była to walka o egzekucję praw w XVI w., spory rel., konflikty z władzą, które wywołały rokosze: M. Zebrzydowskiego (1606-08) i J.S. Lubomirskiego (1666-68), walki o tron od pierwszego bezkrólewia (1572) po czasy saskie, śmierci  wodzów i królów, a także np. uroczyste zaślubiny, wreszcie zagrożenia zewn. w XVII w. na wsch. pograniczu. O.l.p. stanowiła wczesną formę publicystyki lit., pragnęła oddziaływać na opinię publ., mobilizowała emocje, pobudzała do działania lub bierności, kompromitowała lub chwaliła osoby i czyny. Nie dawała obiektywnego obrazu wydarzeń, służyła bowiem osobom i ugrupowaniom polit. bliskim przekonaniom ideowym twórców. Działali oni w różnych środowiskach: na dworach król. i dygnitarskich (np. w XVI w. krąg Radziwiłłowski w czasie elekcji Michała Wiśniowieckiego krąg Olszowskiego). propagując przekonania polit. mecenasów. Ci „zawodowi" pisarze nie mieli monopolu na wypowiedzi okolicznościowe. Ustrój Rzpiitej szlach. zapewniał każdemu szlachcicowi prawo stawiania pytań władzy i prawo głosu w sprawach publicznych. Z tego przywileju szlachta korzystała, a ponieważ w szkołach uczono —> poetyki i —> retoryki, wielu umiało temu głosowi nadać kształt lit., i stąd obfitość o.l.p. w staropol-szczyźnie. Masowość musiała odbić się na jakości artystycznej o.l.p., cechował ją przede wszystkim pewien konserwatyzm estet. (miał on walor propagandowy, czytelnik lepiej odbierał treści przekazywane w formach obiegowych, ogólnie uznanych), często posługiwano się plagiatem i autoplagiatem, powielano w nieskończoność te same egzempla - przykłady z antyku i historii państw ościennych, zgubionych przez podobne wydarzenia; powtarzano od XVI w. chwyty stylist. o dużym ładunku obrazowym, odziedziczone po tradycji antycznej (—> loci communes; tu zob. topika), ważne w perswazyjnym nastawieniu utworów: Ojczyzna-Matka (np. u W. Kochowskiego; ta często występująca personifikacja ukonstytuowała odrębny gatunek, zw. elegiosatyrą; —> elegia), ojczyzna-wóz bez koni i woźnicy, staczający się w przepaść, i ojczyzna-okręt (dwa ostatnie w prozie, np. u J. D. Solikowskiego i P. Skargi); obraz Turczyna — psa niewiernego i „cór szlacheckich", co „psom bisurmańskim brzydkie ścielą łoże", powtarzany był za J. Kochanowskim w tzw. turcykach prozą i wierszem, wreszcie nadużywano też niekiedy konceptycznego „oratio ad tumul-tum", przemówienia zza grobu, formułującego zależnie od okoliczności pointę polit., konsolacyjną lub dydaktyczną utworu. Konserwatyzm estetyczny o.l.p. wynikał nie tylko z doraźności jej przeznaczenia, był też wynikiem niewolniczego realizowania nakazów poetyki, określającej drobiazgowo kształt kompozycyjny i stylist. wypowiedzi okolicznościowej (np. w Poetices libri septem J. C. Scaligera 1561); kurczowe trzymanie się norm było często dla literatów z przypadku koniecznością ratującą sens artyst. utworu.

O.l.p. była w swej masie anonimowa. Uprawiali ją wprawdzie i pisarze imienni, ale nie oni nadawali ton, zresztą i ci imienni twórcy w odbiorze traktowani byli jako anonimowi. Odbiorca przyjmował tekst polit. jako utwór o autorstwie zbiór., a i twórca uważał się za członka zbiorowości, w której imieniu przemawiał, i pragnął odpowiednio ukształtować przeżycie zdarzenia politycznego. Obiektywizowało to wypowiedź, uwalniało ją od osobowych i ideowych obciążeń, wysuwało jedynie fakt polit. i jego otok uczuciowy, czy-rzadziej -intelektualny. Anonimowość o.l.p. mogła też wypływać z troski o osobiste bezpieczeństwo twórcy, wtedy np. gdy utwór atakował problemy lub osoby o wysokiej randze społ.-państw. (z reguły nie podpisywali swych utworów paszkwilanci; taką furię paszkwilancką wywołało np. małżeństwo Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną). Anonimowość o.l.p. była również efektem przesądów stanowych, asekuracji wobec własnego środowiska czy urzędu, np. nie podpisywali swych utworów politycznych K. Opaliński, Ł. Opaliński i S. H. Lubomirski .

Rozwój o.l.p. w Polsce przebiegał tymi samymi etapami, co ewolucja in. działów literatury. Średniowiecze przyniosło przede wszystkim —> epicedia na śmierć władców (Gall Anonim opłakiwał zgon Bolesława Chrobrego, Wincenty Kadłubek - Kazimierza Sprawiedliwego) i rycerzy (Adam Świnka, autor epitafium na śmierć Zawiszy Czarnego). Była to twórczość w języku łac. i odtąd o.l.p. posługiwała się łaciną, której nie wyeliminowały i wieki późniejsze, gdy zwyciężyła polszczyzna; łacina stała się wówczas drugim językiem lit. (szczególnie dominowała w prozie rokoszu Zebrzydowskiego), Apologetyczno-panegiryczne nastawienie o.l.p. w średniowieczu obserwujemy m. in. w cyklu grunwaldzkim (pol. teksty zginęły, zachowały się utwory łac.), warneńskim („Plangite me coeli") czy utworach zjednujących opinię eur. dla pol. racji stanu w wojnie trzynastoletniej z Krzyżakami (np. łac. Dialog o Zbigniewie Oleśnickim).

Wiek XVI kontynuował formy przyjęte dla —> panegiryku, ale miały one już znaczenie drugorzędne. Reformacja, polemiki wokół programu egzekucyjnego, proponującego nowy kształt ustrojowy Rzpiitej szlach., wymagały wypowiedzi jednoznacznych, dyskursywnych, poddanych rygorom jasnego, logicznego myślenia: osiągalne to było tylko w prozie, zwł. w uczonym traktacie. Twórcy renesansowi okazywali tu dużą pomysłowość, przybierając swe traktaty w różne kształty: —> listu (S. Orzechowski), —> sylwy (A. Frycz Modrzewski), —> kazania (H. Powodowski i P. Skarga), —> dialogu prozą (używali tej formy niemal wszyscy XVI-wieczni polemiści z Kochanowskim na czele), rozprawy (w polemikach rei. najczęstsza, np. u Solikowskiego, S. Hozjusza, Skargi i innowierców: Grzegorza Pawła z Brzezin, M. Czechowica, j. Niemojewskiego). Szczególne emocje wzbudził akt konfederacji warszawskiej (1573) - pierwszy w Europie edykt tolerancyjny, atakowany (np. Upominanie do ewanjelików Skargi) i broniony (Respons... na Upominanie) w wielu polemicznych publikacjach. Z programu egzekucyjnego, choć rozumianego opacznie, wyrósł rokosz Zebrzydowskiego. Wywołał lawinę wypowiedzi poet. (np. Pieśń rokoszan) i prozaicznych (np. Pasyja pana naszego Zygmunta III) i wzbogacił formy wypowiedzi o.l.p. —> trawestacjami Biblii, modlitw (Pacierz do Króla Jegomości), dokumentów państw, fe sejm, wotum). Weszły one na stałe do o.l.p. aż po czasy odzyskania przez Polskę niepodległości 1918. Rokosz Zebrzydowskiego był ostatnim ogniwem samodzielności myślowej poetów okolicznościowych dawnej Rzplitej. Odtąd ogólny interes narodu rozmieniony został na interesy grup, koterii i „panów pojedynkowych użytków". Wielkie koncepcje polit. w masowej recepcji uległy karykaturalnym zniekształceniom, zapamiętywano raczej ich oprawę spekularną niż istotę problemu. Miejsce argumentów i wywodu nauk. zajęły emocje (przykładem lięzne traktaty polemiczne M. Łaszcza). Coraz częściej powielano stereotypy myślowe, wygodne formułki cywilizacyjne w duchu sarmackiej megalomanii, zastępujące prawdziwe myślenie (np. teksty z czasów rokoszu Lubomirskiego). Dominował teraz paszkwil i pamflet, a więc typy utworów atakujące imiennie osoby, nie problemy. Zjawisko to dało się zaobserwować w okresach elekcji Michała Kórybuta i Jana III. Jedynie niebezpieczeństwo tur.-tatar. podrywało, jeszcze twórców o-l-P-, pozwalało na szersze, ogólnopaństwowe spojrzenie. Turcyki dzięki Pieśni o spustoszeniu Podola (II5) Kochanowskiego przyjmowały najczęściej kształt pobudki (z łaciny zw. ekscytarzem). Głosiły one apologię heroizmu bojowego, mówiły o sławie żołnierskiej i wartości śmierci za wiarę i ojczyznę, upowszechniały model osobowy wojownika - obrońcy wiary i narodu, utożsamiały wreszcie polskość z katolicyzmem (np. pobudka z 1672: „Ocknij się Lechu, przerwij sen twardy", śpiewana jeszcze przez wiarusów Napoleona, czy wartościowa i obfita literatura po odsieczy wiedeńskiej).

Pisma polityczne z czasów pierwszego bezkrólewia, wyd. J. Czubek, Kr. 1906; Pisma polityczne z czasów rokoszu Zebrzydowskiego 1606-1608, wyd. J. Czubek, t.1 Poezja, Kr. 1916; 12-3: Proza, Kr. 1918; Poezja Związku święconego i rokoszu Lubomirskiego, wyd. J. Nowak-Dłużewski, Wr. 1953; M. KOROLKO Klejnot swobodnego sumienia. Polemika wokół konfederacji warszawskiej w latach 1573-1658, antologia tekstów i oprac., W. 1974. J. NOWAK-DŁUŻEWSKI Okolicznościowa poezja polityczna w Polsce (cz. 1-6), W. 1963-80. 

Stefan Nieznanowski

Czasy Stanisława Augusta to lata rozkwitu o.l.p., a zarazem ostatni okres, w którym stanowiła ona gł. narzędzie urabiania opinii publ.; przodujące miejsce w tej dziedzinie ustąpi odtąd —> publicystyce. W dobie stanisławowskiej granica między omawianą tu literaturą a publicystyką w ścisłym sensie była nieostra: o „publicystyczności" decydował zwykle dyskursywny (rozumowy, roztrząsający) charakter formy podawczęj, jakkolwiek w poezji już sama forma wierszowa wystarczała za „literackość"; pod miano prozy „lit." podpadały wszelkie utwory, nawet o orientacji perswazyjnej, które jednak posługiwały się pewnym lit, „upośredniczeniem" w przekazywaniu swej zawartości problemowo-ideowej, bądź przez różne formy „obrazowości" (fabulamość, alegoryczność), bądź sposoby transformacji semantycznej, takie jak parodia, trawestacja. Przy tym w tradycyjnych gatunkach retoryki dla dialogu wystarczała konwersacyjność stylu, a dla mowy i listu - fikcyjność nadawcy lub adresata. Wśród twórców o.l.p. znalazły się nazw. wielu wybitnych pisarzy, od S. Konarskiego, wspierającego piórem politykę nowo obranego króla, po F. S. Jezierskiego, F. Karpińskiego, F. D. Kniaźnina, I. Krasickiego, J. U. Niemcewicza, S. Trembeckiego, F. Zabłockiego, J.: Jasińskiego i in.

W omawianym okresie zarówno poezja, jak i proza okolicznościowa występowała w dwóch nurtach: oficjalnym i nieoficjalnym, zależnie od tego, czy była środkiem oddziaływania jawnego, czy ukrytego; w tym drugim przypadku regułę niemal stanowi anonimowość. Powielano kolportowane teksty w postaci drobnych druków ulotnych, zw. wolantami (prawie wyłącznie literatura oficjalna), łub kopii rękopiśmiennych; wbrew rozpowszechnionym poglądom rękopiśmienna literatura ulotna nie ustępowała w wielu wypadkach poziomem artyst. literaturze udostępnianej drukiem. Po I rozbiorze ukazywały się też utwory wierszowane (często pieśni patriot.) w prasie warsz.: z rzadka w „Gazecie Warsz.", nast. znacznie częściej w „Gazecie Nar. i Obcej", „Korespondencie Warsz. i Zagr.", powstańczej „Gazecie Wolnej Warszawskiej". Głównie jednak o.l.p. rozpowszechniano w odpisach, przy czym osoby zatrudnione kopiowaniem utworów niejednokrotnie stawały się ich współtwórcami: do zbiorów dodawały płody własne, zmieniały zawartość i układ cyklów, przeredagowywały obiegowe teksty - modyfikowały ich tytuły, wprowadzały retusze stylist. oraz zmiany redakcyjne przystosowujące tekst do nowej sytuacji czy nowych wydarzeń; stąd daleko posunięta różnorodność wersji tego samego utworu lub cyklu utworów. O.l.p. docierała praktycznie do wszystkich warstw społ., z wyjątkiem chłopów, przeciekała na najdalszą prowincję; była bezspornie najpopularniejszym typem twórczości lit. owych czasów.

Stanisławowska o.l.p. kontynuowała formy i gatunki wykształcone w dobie staropol. (m. in. chętnie posługiwano się dialogiem), a także uprawiała nowe. Szczególną popularnością cieszył się w twórczości satyr, portret epigramatyczny i satyra bibliogr., tj. zmistyfikoWane katalogi książek o tak dobranych tyt., by stanowiły aluzję do charakteru albo działalności konkretnych osób, rzekomych ich autorów. Portrety epigramatyczne układano w cykle dot. postaci związanych bezpośrednio z jakimś ważnym faktem z życia polit., jak w przypadku pierwszego takiegę cyklu - Zdania o biskupach -z sejmem 1767-68. Podczas pierwszej kadencji Sejmu W. rozwinął się portret epigramatyczny w formie zagadki; do naszych czasów dochowało się takich „zagadek sejmowych" ok. 300 w ponad 40 przekazach rękopiśmiennych, w dwudziestu kilku układach cyklicznych. W miesiącach poprzedzających konfederację barską pojawiło się szczególnie wiele profecji, zw. czasem kabałami, m. in. słynna Profecja księdza Marka dyskusyjnego autorstwa (—> konfederacji barskiej poezja); kolejne przypływy fali profetycznej nastąpiły po I rozbiorze i przed Sejmem W. Również na „przełom" konfederacji radomskiej i barskiej przypada próba stworzenia regularnego dramatu polit.: trzy pisane prozą sztuki przedstawiały autentyczne osoby ukryte pod znaczącymi pseud., a gł. wątkiem akcji czyniły intrygę polityczną. Liryka, przede wszystkim pieśń, była gł. domeną twórczości związanej z konfederacją barską.

O.l.p. bujnie rozwijała się w pierwszymi trzecim dziesięcioleciu panowania Stanisława Augusta, kiedy pożywki dostarczały jej kolejne perturbacje życia polit.: elekcja, pierwsze poczynania reformatorskie króla i Familii Czartoryskich, konfederacja radomska i sejm 1767-68 (zwł. porwanie senatorów), konfederacja barska, I rozbiór i sejm 1773-75 (też kasata jezuitów), a nast. formowanie się stronnictw przed Sejmem W., spotkanie króla z Katarzyną II w Kaniowie 1787 i związana i mm propaganda antytur. (m. in. 1788 obchody upamiętniające odsiecz wiedeńską), wreszcie Sejm W., konfederacja targowicka i II rozbiór, powstanie kościuszkowskie i utrata niepodległości. Wiele utworów powstawało też wokół pomniejszych wydarzeń, jak sprawa ubezwłasnowolnienia bpa krak. K. Sołtyka (1782) czy głośna afera Dogrumowej (1785).

Nie notowany dotąd rozkwit literatury polit. nastąpił podczas Sejmu W. i była ona ówcześnie wyrazem aktywizacji nie tylko szlachty, ale i wszystkich sił społ. wiążących swe nadzieje ze stronnictwem patriotycznym. Przeważający w literaturze ulotnej nurt służył temu stronnictwu i stymulował jego działalność; dużą rolę odegrało m. in. grono literatów zw. —> Kuźnicą Kołłątajowską. Po patriot; uniesieniach wokół pierwszych uchwał i prezentacji stanowisk wobec orientacji prus. zdominował o.l.p. w 2 poł. 1789 pamflet (—> paszkwil), w związku i kampanią przeciw F. K. Branickiemu i jego zwolennikom, zw. partią hetmańską. Naj dojrzalszą ideologicznie i artystycznie pozycję satyry imiennej stanowił szeroko kolportowany błok bezim. wierszy wiązany autorsko m. in. z —> Zabłockim lautor bywa określany jako Anonim Paszkwilant); wśród bogactwa różnorodnych form została w nim doprowadzona do mistrzostwa sztuka —> persyflażu. Satyrze wierszowanej towarzyszył też pamflet prozatorski. Nowym zjawiskiem była polit. proza narracyjna, uprawiana zwł. przez Jezierskiego, m. in. powieść i opowiadanie pseudohist., będące parabolą stosunków współcz. (—> Rzepicha, matka królów), relacja pseudohist. z obszernym wywodem publicyst. (—> Jarosza Kutasińskiego... wagi nad stanem nieszlacheckim w Polszcze). W ostatnim raku sejmu satyra ustąpiła miejsca tonacji aprobatywnej: sławiono zwł. S. Małachowskiego i króla, popularyzowano zdobycze sejmu w licznych inskrypcjach i pieśniach, do których słowa układali m. in. Karpiński, Kniaźnin, Krasicki, pisano hymny dla poszczególnych oddziałów wojska, komponowano pobudki wojenne; wielką popularność zyskały arie z oper W. Bogusławskiego i J. Wybickiego.

W 1792-93 w kampanii antytargowickiej szczególnie gorliwie angażowali swe pióra M. Krajewski, Wybicki, F. Makulski. a przede wszystkim Niemcewicz, już wcześniej autor m. in. bajek polit.: operując gł. parodią ośmieszał przywódców konfederacji i utrwalany przez nich nowy porządek Fragment Biblie Targowickiej, Forma prawdziwego wolnego zsadn przez konfederację targowicką ułożona i in.), demaskował frazes wolnościowy, którym szermowali polemiści strony paeownej (B. Hulewicz, D. B. Tomaszewski i in.), w ton lamentacyjny uderzył 1793 w elegii Wiosna. Dużą popularność zdobołv ponadto z bezim. utworów prozą Modlitwa konfesji targowickiej, a z wierszowanych trawestacje pieśni majowych Karpińskiego i arii Bogusławskiego. Obok reprezentowanego przez Niemcewicza nurtu umiarkowanego społecznie, w którym mieści się większość anonimowych wystąpień przeciw "Targowicy. ujawnił się nurt bardziej radykalny, nawiązujący do franc. jakobinizmu. Przejawił się on przede wszystkim w przekł , parafrazach i naśladowaniach franc. pieśni rewol. pi ira: Carmagnole; spośród twórców utworów oryginalnych, których nikłą tylko część przypisać można konkretnym autorom, największy rozgłos zdobył Jasiński. Ostatnią fazę XVIII-wiecznej o.l.p. reprezentuje poezja —> powstania kościuszkowskiego.

Ulotna poezja okresu stanisławowskiego, gł. satyr, i panegiryczna. wywarła silny wpływ na twórczość zaangażowanych w sprawy polit. poetów Księstwa Warsz. i Królestwa Kongresowego. W piśmiennictwie oficjalnym metodami wypróbowanymi w ostatnich latach XVIII w. poeci podejmowali krytykę wad ustrojowych, w odach sławili wodzów, z którymi wiązali nadzieje odzyskania niepodległości (K. Koźmian i in.). Rozwijająca się równolegle nieoficjalna poezja polityczno-okolicznościowa, do dziś rozproszona i znana tylko fragmentarycznie, czeka na swego odkrywcę i badacza. Zob. też satyra.

Poezja polskiego oświecenia, oprac. J. Kott, wyd. 2 W. 1956; Postępowa poezja polska schyłku Rzeczypospolitej szlacheckiej (1788-1794), oprac. W. Wiewiórowa, Wr. 1956; Poezja polska XVIII wieku, oprac. Z. Libera, W. 1976; Materiały do dziejów Sejmu Czteroletniego, oprac. J. Woliński, J. Michalski, E. Rostworowski, t. 1-6, Wr. 1955-69; Ulotna poezja patriotyczna oświecenia, wyd. fototyp. oprac. R. Kaleta, Wr. 1977.

SLPO (E. Rabowicz); J. NOWAK [-DŁUŻEWSKI] Satyra polityczna Sejmu Czteroletniego, Kr. 1933; tenże Satyra polityczna konfederacji targowickiej i sejmu grodzieńskiego, Kr. 1935; J. MACIEJEWSKI ,,Zdania o biskupach", w: Kultura i literatura dawnej Polski (zbiór.), W. 1968; I. ZAPOROWSKA-ŁOSSOWSKA Literatura w prasie ostatnich lat Rzeczypospolitej szlacheckiej, tamże; R. KALETA Oświeceni i sentymentalni, Wr. 1971 (cz. 2); tenże Polskie potomstwo rewolucyjnej pieśni francuskiej ,,Ca ira", w: Wiek XVIII. Polska i świat (zbiór.), W. 1974; B. WOLSKA Poezja polityczna czasów pierwszego rozbioru i sejmu delegacyjnego wobec wydarzeń tamtych lat, Prace Polonist. 33 (1977); zob. też konfederacji barskiej poezja, Kuźnica Kolłątajowska, powstania kościuszkowskieao poezja.

Edmund Rabowicz

Podobne prace

Do góry