Ocena brak

ODMIANY EGZYSTENCJALIZMU

Autor /Billy Dodano /08.07.2011

Antropocentryzm moŜe mieć charakter teoriopoznawczy albo metafizyczny lub metafizyczno-aksjologiczny. Pierwszy polega bądź na obraniu ludzkiego lub podmiotowego punktu widzenia za włas'ciwy punkt wyjścia (czy punkt oparcia) filozofowania, bądź na uznaniu, Ŝe jest to jedyny dopuszczalny, prawomocny punkt widzenia. Drugi polega bądź na traktowaniu bytu ludzkiego (sposobu istnienia przysługującego człowiekowi) jako czegoś radykalnie swoistego i odmiennego od wszelkich innych typów bytu, bądź na uznaniu bytu ludzkiego za wyznacznik podstawowej lub jedynej (jaką dysponuje filozofujący podmiot ludzki) perspektywy na całość bytu, na byt jako taki.

Wreszcie - w tym kontekście - przez filozofię można rozumieć nie szczególny rodzaj wiedzy, lecz pewien aspekt lub sposób życia (bycia), sposób ekspresji i samoutwierdzenia własnej egzystencji. SkrzyŜowanie tych tendencji ukształtowało ten kierunek współczesnej filozofii, który nosi nazwę filozofii egzystencjalnej lub egzystencjalizmu. „Egzystencjalizm" w sensie węŜszym odnosi się do pewnej grupy filozofów (M. Heidegger, J. P. Sartre, K. Jaspers, takŜe M. Merleau-Ponty, N. Abbagnano oraz G. Marcel) i związanych z nimi powieściopisarzy i eseistów (A. Camus, G. Bataiłle), w sensie szerszym stosuje się i do innych, takŜe wcześniejszych literatów (M. de Unamuno, nawet F. Dostojewski czy  F. Kafka) oraz pisarzy religijnych i teologów róŜnych wyznań (jak L. Szestow, M. Bierdiajew, M. Bu-ber, P. Tillich, R. Bultmann). Do poprzedników zaliczyć moŜna - aŜeby nie sięgać aŜ do np. św. Augustyna - B. Pascala, M. Stirnera, F. Nietzschego, przede wszystkim S. Kierkegaarda (f 1855), równieŜ M. Schelera. Pokrewni są im np. personalista E. Mounier oraz fenomenolog-hermeneutyk P. Ricoeur.

Egzystencjalistyczny styl rozwaŜań o ludzkim sposobie istnienia, ludzkim losie i przeznaczeniu, wyrósł - między innymi - z reakcji na esencjalizm spe-kulatywnej metafizyki i teologii, na jałowy optymizm wielkich systemów racjo-nalistyczno-idealistycznych (w typie systemu Hegla), z potrzeby uświado-mienia sobie prawdy o bycie konkretu ludzkiego, zawartej w sposobie przeŜy-wania własnego bycia-w-świecie, odwaŜnego odsłonięcia niezafałszowanej praw-dy o doli ludzkiej, zwłaszcza w tzw. sytuacjach granicznych, kryzysowych, ujawniających (nieprzezwycięŜalną) tragiczność człowieka (nieuleczalna choro-ba, niezasłuŜone cierpienie, daremność ofiary,  śmierć kogoś bliskiego i nieu-chronność własnej  śmierci).

Egzystencjaliści cenią autentyczny sposób bycia, rezygnujący z usuwania prawdy o człowieku poza granice świadomości, z poprzestawania na tym, co „się" robi, uciekania w werbalne, wysoce hipotetyczne (spekulatywne) rozwiązania optymistyczne. Nie wchodząc tu w szczegóły myśli egzystencjalistycznej - zresztą na swój sposób bogatej i zróŜnicowanej - ani w ich ocenę, trzeba jednak zwrócić uwagę na dwa momenty: egzystencjalizm rozwaŜając sprawy bytu w perspektywie wy-łącznie człowieka (a  ściślej: zawartości jego przeŜywania!) naraŜony jest na skategorializowanie i zsubiektywizowanie bytu, nadto arbitralnie i jednostronnie akcentuje poznawczą funkcję niektórych, pesymistycznych aspektów ludzkiego Ŝycia i działania. RozróŜnia się egzystencjalizm teistyczny (np. Marcel) i ateistyczny (np. Sartre); niektórzy egzystencjaliści bądź pomijają tę sprawę, bądź niewyraźnie, niejednoznacznie formułują swoje stanowisko.

Z wymienionych autorów jedni protestują przeciwko nazywaniu ich egzystencjalistami (Heidegger, Marcel), dla drugich egzystencjalizm stanowi jedną z faz rozwoju ich poglądów (Sartre). Kierunkiem postfenomenologicznym, kontynuującym i częściowo przezwy-cięŜającym pewne wątki filozofii Ŝycia i egzystencjalizmu, jest wspomniana juŜ wyŜej  f i l o z o f i a d i a l o g u (spotkania), według której czło-wiek jako byt osobowy staje się i określa w relacji do Drugiego, w spotkaniu, w obliczu Innego; relacja międzyosobowa jest radykalnie róŜna od relacji między rzeczami.

Podobne prace

Do góry