Ocena brak

Obszary i przejawy społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa

Autor /Alana Dodano /03.05.2011

 

Główny obszar funkcjonowania przedsiębiorstwa i jego powiązań z otoczeniem

zawiera się w sferze produkcji dóbr i usług oraz wymiany. Nie można jednak nie

dostrzegać faktu, że przedsiębiorstwo w każdych warunkach systemowych swoją

działalnością kreuje określone — zarówno pozytywne, jak i negatywne -

skutki w sferze konsumpcji i życia społecznego (np. kultury, obyczajowości,

zdrowotności, postaw i poglądów społeczno-politycznych, aktywności społecznej,

nastrojów publicznych itp.). Społeczne skutki funkcjonowania przedsiębiorstwa

pozostają w sferze zainteresowania nie tylko poszczególnych jednostek, ale też

różnego rodzaju organizacji. Nie są one obojętne także dla samego przedsiębiorstwa, gdyż bardziej lub mniej bezpośrednio, np. poprzez postawy i zachowania zatrudnionych w nim pracowników czy akceptację rynkową wytwarzanych przezeń wyrobów, wpływają na warunki osiągania swych celów ekonomicznych.

 

Na tle wspomnianych zależności może dochodzić zarówno do pozytywnej, jak

i negatywnej kooperacji między przedsiębiorstwami i różnymi organizacjami

społecznymi, do różnego rodzaju i stopnia zaangażowania jednostki gospodarczej w rozwiązywanie problemów (zaspokajaniu potrzeb) społecznych. Wrażliwość przedsiębiorstwa na problemy społeczne i jego aktywność w ich rozwiązywaniu jest zmienna w czasie i zależy od wielu czynników. Do ważniejszych

z nich zaliczyć tu można poziom rozwoju społeczno-gospodarczego i mechanizm

funkcjonowania gospodarki.

 

W warunkach relatywnie niskiego poziomu zaspokojenia potrzeb społecznych

i centralistycznego mechanizmu funkcjonowania gospodarki, tzn. w warunkach

właściwych m.in. gospodarce polskiej w okresie 1945-1989, przedsiębiorstwa pod

wpływem oficjalnych i nieoficjalnych nacisków „sił społeczno-politycznych" często

podejmowały w bardzo szerokim zakresie — jakkolwiek selektywnie, w wy-

branych dziedzinach — działalność służącą zaspokajaniu socjalno-bytowych,

zdrowotnych i kulturalno-rozrywkowych potrzeb pracowników i ich rodzin oraz

lokalnych społeczności. Polegała ona głównie na tworzeniu i utrzymywaniu przez

przedsiębiorstwa: przychodni lekarskich, żłobków, świetlic, domów kultury,

obiektów sportowo-rekreacyjnych i wypoczynkowych, a także wielu obiektów

i urządzeń infrastruktury socjalno-bytowej (mieszkania, dostarczanie ciepła,

wody, elektryczności itd.). Działalność ta, prowadzona zazwyczaj na niewielką

skalę i na niskim poziomie jakościowym (często wręcz nieprofesjonalnie), po-

zwalała wprawdzie na zaspokajanie potrzeb społecznych, lecz jednocześnie

stanowiła bardzo istotne, choć nie weryfikowane w owych warunkach, obciążenie

kosztów przedsiębiorstwa.

Poddanie przedsiębiorstw rygorom efektywnościowym w początkowym okresie urynkowienia polskiej gospodarki ukierunkowało większość z nich na ograniczanie funkcji społecznej, która okazuje się często kosztownym, trudnym do zrzucenia balastem. Pozornie prospołeczna orientacja przedsiębiorstw ulega więc

radykalnemu odwróceniu. Nasuwa się pytanie, czy i na ile może (i powinna) to być

trwała tendencja w warunkach rynkowego modelu funkcjonowania polskiej

gospodarki.

 

Historyczne doświadczenia krajów o wysoko rozwiniętej gospodarce rynkowej wskazują na znacznie zróżnicowaną w czasie wrażliwość przedsiębiorstw na problemy społeczne i zaangażowanie w ich rozwiązywanie. Jeśli przyjąć periodyzację rozwoju gospodarczego stosowaną przez H. I. Ansoffa [l, s. 45 i n.], można zauważyć, że problematyka społeczna pozostawała na marginesie zainteresowań

i działań przedsiębiorstwa w „erze masowej produkcji", zyskała częściowo na

znaczeniu w „erze masowego marketingu", by wyraźnie rozwinąć się w ostatnim

okresie — przejścia do „ery postindustrialnej". Należy jednak pamiętać, że owemu

rozwojowi gospodarczemu i obecności problematyki społecznej w działalności

przedsiębiorstw towarzyszył ogólny wzrost poziomu życia (dobrobytu) społeczeństw, będący zresztą istotnym czynnikiem ukierunkowującym i dynamizującym procesy rozwoju gospodarczego.

 

W naszych warunkach czynnik ten zapewne w długim jeszcze okresie będzie

działać w ograniczonym — choć należy zakładać, iż wzrastającym — stopniu.

Równocześnie jednak rozwój prospołecznej orientacji w działalności polskich

przedsiębiorstw powinny stymulować inne czynniki, a to:

 

=> konkurencja przedsiębiorstw zagranicznych w warunkach otwartości gospodarki,

=> katastrofalny stan środowiska przyrodniczego, będący rezultatem dotychczasowej działalności gospodarczej i stanowiący zagrożenie dla egzystencji ludzkości,

=> powszechny opór wobec redukcji świadczeń ze strony przedsiębiorstw, będący m.in. wynikiem rozbudzonych w minionym okresie aspiracji itd.

 

W dłuższej perspektywie czasu przedsiębiorstwo nie będzie więc mogło (skutecznie dystansować się od uczestnictwa (w różnych formach i zakresie) w rozwiązywaniu problemów publicznych i reagowaniu na postulaty różnych grup (organizacji) społecznych. Z punktu widzenia owych grup istotnym warunkiem

(możliwości skutecznego oddziaływania na przedsiębiorstwa, zarówno w kierunku

(wspomagania pozytywnych, jak i neutralizowania negatywnych (w sferze społecznej) skutków ich działalności, będzie łatwość identyfikacji procesów gospodarczych je wywołujących. Od strony organizacji społecznych będzie zatem narastać postulat „przezroczystości" przedsiębiorstwa, oznaczający w istocie możliwość

łatwego i wszechstronnego wglądu w przebieg jego działalności gospodarczej.

Oznacza to potrzebę pewnej reorientacji przedsiębiorstwa w sprawie udostępniania informacji na użytek organizacji społecznych i ogółu społeczeństwa; przy istnieniu konkurencji na rynku może to być okoliczność korzystna z punktu widzenia kształtowania jego wizerunku (image) w otoczeniu i umacniania jego

pozycji rynkowej, o ile oczywiście informacje te będą potwierdzać wysoki poziom

techniczny i jakościowy wyrobów (usług), dbałość o ochronę środowiska przyrodniczego itd. Udostępnianie natomiast informacji wskazujących na słabe strony działalności w dziedzinach objętych wrażliwością społeczną, a także ewentualna blokada takich informacji, będą kolidować z interesem rynkowym i ekonomicznym przedsiębiorstwa i podważać społeczne do niego zaufanie.

 

Funkcja ekonomiczna przedsiębiorstwa, wyrażająca się dążeniem do osiągnięcia ekonomicznych celów jego właściciela(i), przez niektórych tylko ekonomistów postrzegana jest jako jego funkcja podstawowa i niemal wyłączna. Na przykład M. Friedman, upatrując głównych celów przedsiębiorców i menedżerów w zwiększaniu zysku czy też udziału w rynku, a więc celów o charakterze ekonomicznym, nie wiąże z nimi przyjmowania przez przedsiębiorstwa odpowiedzialności wobec społeczeństwa (społecznej odpowiedzialności) w szerszym wymiarze. Stwierdza bowiem, iż „istnieje tylko jeden rodzaj społecznej odpowiedzialności ze strony

świata biznesu — wykorzystywać swe zasoby i podejmować działalność w celu zwiększenia własnych zysków na tyle, na ile pozostaje to w zgodzie z regułami gry. Innymi słowy angażować się w otwartą i wolną konkurencję bez podstępów i oszustw" [4, s. 127-128]. Poza odpowiedzialnością ekonomiczną wobec właściciela(i) przedsiębiorstwa dostrzec tu można respektowanie odpowiedzialności społecznej (wobec społeczeństwa) jedynie w płaszczyźnie etycznej.

 

Jednak większość przedstawicieli nauk ekonomicznych, a w szczególności nauk o zarządzaniu, odmiennie pojmuje społeczną misję i odpowiedzialność przedsiębiorstwa. Na przykład P.F. Drucker [2] w osiąganiu celów ekonomicznych m.in. w postaci: wypracowania zysku, innowacyjności, konkurencyjności czy

też produkowania dóbr dostrzega nie tylko realizację interesów właścicieli, ale też przejaw społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa: odpowiedzialności wobec wielu grup społecznych związanych swoimi interesami z przedsiębiorstwem (stakeholders), w szczególności zaś wobec pracowników i ich rodzin. Omawiana tu płaszczyzna społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa, wyrażającej się tworzeniem miejsc pracy, zatrudnieniem i wynagradzaniem pracowników, produkowaniem dóbr zaspokajających (na zasadach komercyjnych) potrzeby społeczne, może być nazwana płaszczyzną ekonomiczną owej (społecznej) odpowiedzialności

 

Po stronie społecznej zainteresowanie tą płaszczyzną odpowiedzialności

rozkłada się na różne organizacje. O ile sprawami tworzenia miejsc pracy,

zatrudnienia i wynagradzania zajmują się głównie organizacje związkowe 39,

to sprawy produkcji odpowiednich dóbr i ich sprzedaży stanowią domenę

organizacji konsumenckich, będących emanacją rozwijającego się ruchu społecznego skierowanego na ochronę praw konsumenta (zwanego konsumeryzmem [5, s. 365]). Organizacje te, o zasięgu regionalnym (lokalnym), ogólnokrajowym, a nawet międzynarodowym, uzyskują znaczną siłę oddziaływania zarówno na

opinię publiczną, jak i na przedsiębiorstwa, m.in. dzięki korzystaniu z różnego

rodzaju środków społecznego komunikowania (prasa, radio, telewizja).

 

Zainteresowania organizacji konsumenckich, a zatem i obszar ich oddziaływania na różne sfery i aspekty funkcjonowania przedsiębiorstw, są rozległe i dotyczą głównie:

 

=> szeroko pojmowanych cech jakościowych produktów i usług (trwałość, niezawodność, funkcjonalność, bezpieczeństwo konsumpcji lub eksploatacji, zdrowotność, estetyka itd.),

=> cen i innych ekonomicznych warunków sprzedaży (np. system gwarancji),

=> organizacji sprzedaży i obsługi posprzedażnej (serwisu).

 

Problematyką o dużej (i wzrastającej) doniosłości ze społecznego punktu

widzenia jest wpływ działalności przedsiębiorstw na środowisko przyrodnicze.

Zwykle jest to wpływ ujemny i objawia się degradacją gleby, zanieczyszczeniem

powietrza gazami i pyłami, zanieczyszczeniem wód i naruszeniem stosunków

wodnych (zmiana poziomu wód gruntowych) itd.

 

Wpływ ten może się przejawiać nie tylko w sferze produkcji i wymiany, lecz

także w sferze eksploatacji wyrobów (np. w dziedzinie motoryzacji).

 

Problematyka ochrony środowiska przyrodniczego leży w obszarze zainteresowania wielu różnych organizacji społecznych, szczególnie zaś pozostaje w centrum uwagi organizacji ekologicznych. Obserwowany w ostatnich latach dynamiczny rozwój tego typu organizacji i ich aktywności w Polsce i na świecie powoduje konieczność wzmożonego reagowania przedsiębiorstw na ich postulaty dotyczące:

 

wglądu w problemy techniczne i produkcyjne oraz wysiłki podejmowane na rzecz ich rozwiązania,

redukcji emisji czynników degradujących środowisko itd.

 

Cały zakres działalności przedsiębiorstwa, skierowanej na kształtowanie jakości środowiska oraz podnoszenie ekologicznej świadomości społeczeństwa, można uznać za przejaw społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstwa w płaszczyźnie ekologicznej. Może się ona przejawiać m.in. w doborze asortymentu

i rozmiarów produkcji, stosowanych technologu, urządzeń ograniczających emisję szkodliwych dla środowiska substancji w procesie wytwarzania i użytkowania dóbr, w prowadzeniu akcji instruktażowo-informacyjnych itd.

 

Wcześniej wspomniano już o możliwym i obecnym, choć w warunkach polskiej gospodarki podlegającym znacznej redukcji, obszarze aktywności przedsiębiorstw na rzecz społeczeństwa, jakim jest działalność w sferze socjalno-bytowej, zdrowotnej i kulturalno-rozrywkowej. Jest ona wyrazem przyjmowania przez przedsiębiorstwa społecznej odpowiedzialności w płaszczyźnie (ujmując skrótowo) socjalnej. W odróżnieniu od płaszczyzny ekonomicznej, gdzie rzecz sprowadza się także do tworzenia materialnych podstaw egzystencji określonych grup społecznych, mamy tu z reguły do czynienia z nieodpłatnym lub nie w pełni odpłatnym świadczeniem określonych dóbr i usług.

 

Innym, niekiedy znaczącym obszarem prospołecznej działalności przedsiębiorstwa, jest oddziaływanie, poprzez szkolenia i rozwijanie umiejętności zatrudnionych oraz kształcenie młodzieży, na intelektualny i emocjonalny rozwój jednostek, troska o harmonijny, zintegrowany rozwój lokalnych społeczności, o spójność społeczną. Ten obszar podejmowanej przez przedsiębiorstwa odpowiedzialności społecznej można określić mianem płaszczyzny socjologicznej.

 

Społeczne skutki funkcjonowania przedsiębiorstwa we wskazanych wyżej

płaszczyznach, tzn. ekonomicznej, ekologicznej, socjalnej i socjologicznej, a także

innych, jak np. politycznej czy naukowej, niezależnie od ocen utylitarnych,

podlegają w swej większości także ocenom etycznym. Podstawę (punkt od-

niesienia) owych ocen stanowią wywodzące się z różnych źródeł, tworzące swoistą

infrastrukturę, etyczne normy życia gospodarczego.

 

Dostrzeganie przez przedsiębiorstwo skutków własnych decyzji i działań we

wszystkich dziedzinach przez pryzmat kryteriów i norm etycznych, a także chęć

podporządkowania się owym normom, jest przejawem przyjmowania przez

przedsiębiorstwo społecznej odpowiedzialności w płaszczyźnie etycznej, która

przenika wszystkie inne jej płaszczyzny.

 

Przykładem ilustrującym patologię systemu wartości i norm etycznych oraz

brak ich poszanowania w warunkach etatystycznej gospodarki nakazowej, a tym

samym ilustrującym potencjalne obszary odbudowy w tym zakresie, m.in.

z aktywnym udziałem przedsiębiorstw jest wypowiedź J. Dietla [3, s. 141-142],

w której stwierdza on, iż:

 

nastąpiła destrukcja poprzedniej infrastruktury moralnej,

w dziedzinie ekonomii i konsumpcji wyraźnie zatarła się różnica między postawami i zachowaniami etycznymi i nieetycznymi,

ekonomika niedoborów powodowała pomijanie interesów konsumentów oraz innych klientów,

do zapewnienia rodzinom minimum egzystencji było niezbędne uciekanie się do łapownictwa i naruszania własności państwowej,

rynek sprzedawcy był zaprzeczeniem sprawiedliwości dystrybucji, a dostęp do dóbr i usług miał charakter elitarny,

nastąpiła społeczna akceptacja naruszania własności państwowej,

upowszechniło się nieposzanowanie prawa,

nastąpiło ograniczenie wolności konsumenta, spowodowane jego podrzędną pozycją względem dostawcy, co powodowało dehumanizację spożycia,

ekonomika niedoborów wyzwalała postawy agresywne i egoistyczne,

u menedżerów i pozostałych pracowników nastąpił brak identyfikacji z interesem przedsiębiorstwa,

powszechna stała się tendencja do zmniejszania asortymentu produktów, obniżania ich jakości oraz niedostosowywania do potrzeb i wymagań konsumentów.

 

Transformacja ustrojowa w wymiarze polityczno-społecznym i gospodarczym nie przynosi natychmiastowej i radykalnej poprawy w zakresie odbudowy systemu wartości i norm etycznych oraz powszechności ich stosowania. W dłuższym czasie poprawę taką powinien przynieść proefektywnościowy mechanizm gospodarki rynkowej (z prywatną własnością i konkurencją), wsparty presją sił społecznych i starań samych przedsiębiorstw, m.in. drogą doboru i rozwoju kadry o właściwych postawach etycznych.

Podobne prace

Do góry