Ocena brak

Obszary badań jakościowych

Autor /Jaro Dodano /29.05.2011

Obszary, w których najczęściej stosowane są metody jakościowe to: badania w działaniu (ang. action research), studium przypadku (ang. case study research), badania etnograficzne.

Badanie w działaniu

Funkcjonuje wiele określeń badania w działaniu, lecz najczęściej cytowana jest definicja Rapoporta, według której celem badania w działaniu jest analiza związków społecznych tworzących się praktycznie w nagle powstających problematycznych sytuacjach. Metoda służy naukom społecznym, pod warunkiem zachowania obowiązujących i akceptowanych zasad etycznych. Powyższa definicja kładzie nacisk na występujące łącznie aspekty badania w działaniu i możliwe dylematy etyczne, które wynikają z zastosowanej metody. Badanie w działaniu jest źródłem wiedzy o społeczeństwie (Clark 1972). Ten ostatni aspekt odróżnia badanie w działaniu od innych metod stosowanych w naukach społecznych, których celem jest tylko zastosowanie wiedzy socjologicznej.

Badanie w działaniu jest metodą zaakceptowaną przez świat naukowy, stosowaną w takich dziedzinach, jak rozwój organizacji czy edukacja (Chisholm, Elden 1993).

W systemach informacyjnych badanie w działaniu jako metoda badawcza było przez wiele lat ignorowane; dopiero w ostatnich latach wzrosło zainteresowanie jej zastosowaniami.

Studium przypadku

Terminstudium przypadku” ma wiele znaczeń. Może być rozumiany jako opis części analizy (na przykład studium przypadku poszczególnych organizacji) lub metoda badawcza. W niniejszym artykule rozważam studium przypadku jako metodę badawczą, najczęściej wymienianą w systemach informacyjnych (Orlikowski i in., 1991).

W badaniach psychologicznych studium przypadku najczęściej wykorzystuje się w psychologii klinicznej, głównie w celach diagnostycznych. Przez niektórych badaczy metoda jest rozumiana jako „uporządkowana informacja o życiu jednostki”, a nawet utożsamiana z historią życia. W celu psychologicznego opisu osoby badacz może wykorzystać metodę autobiograficzną, psychograficzną, czy portret psychologiczny.

Portret psychologiczny przedstawia badanego w określonym – szczególnie ważnym lub charakterystycznym dla niego momencie czasowym, w przestrzeni fizycznej i społecznej, w określonym miejscu, środowisku społecznym i zawodowym, w określonej roli społecznej i zawodowej, ale bez konieczności odwoływania się do jego indywidualnej historii (Rzepa 1992, Bartosz 2000).

Metoda psychograficzna (psychobiografia) polega na analizie indywidualnej biografii z punktu widzenia badacza (perspektywa zewnętrzna i obiektywizm, Runyan 1992, Bartosz 2000) Jej celem jest wyjaśnienie mechanizmów, prawidłowości indywidualnego rozwoju. Historia indywidualnego życia jednostki traktowana jest jako ciąg obiektywnych zdarzeń i oparta jest na wielu źródłach danych:

- bezpośrednich (pamiętniki, kwestionariusze, testy, dokumenty urzędowe, wypowiedzi osoby badanej i członków jej rodziny)

- pośrednich, dostarczających informacji o osobie badanej jako przedstawicielu pewnej grupy (dokumenty zawierające statystyki i informacje dotyczące społeczności, która badany reprezentuje).

Różnorodność danych wymaga zastosowania różnych metod analizy danych – ilościowych, w tym metod statystycznych i jakościowych. Tak więc metoda psychograficzna wymaga prowadzenia badań realizowanych przy pomocy różnych technik, często o odmiennych założeniach w sensie filozofii nauki.

W metodzie autobiograficznej analizie jakościowej i interpretacji poddawana jest historia życia badanego oraz/lub na tym tle umieszczany problem, poprzez szeroko pojęty dialog między badającym a badanym. Przy analizie problemu uwzględniane są różne perspektywy czasowe: przeszłość- teraźniejszośćprzyszłość oraz ich wzajemne przenikanie się. W rezultacie zastosowania metody można uzyskać materiał będący „jak najpełniejszym zapisem uczestnictwa jednostki w łańcuchu zdarzeń oraz rejestracją procesu gromadzenia przez nią doświadczeń”. Badany ma możliwość subiektywnej refleksji i własnej interpretacji zdarzeń, „personalizowania” pytań, odnoszenia do indywidualnego do indywidualnego układu wartości i znaczeń, ujmowania problemów w różnych kontekstach i z różnych perpektyw i nadawania im nowego sensu ( Bartosz 2000, Żurko 1995). Metoda umożliwia dotarcie do „wewnętrznego świata znaczeń podmiotu, uzasadniającego subiektywne wybory i sposoby postępowania osoby”(Bartosz 2000).

Dialog hermeneutyczny należy do grupy metod subiektywnych i podobny jest do wywiadu i rozmowy psychologicznej, ale kładzie większy nacisk na pewne cechy rozmowy między badanym i badającym. Celem dialogu jest „odtworzenie indywidualnego doświadczenia, subiektywna interpretacja zdarzeń życiowych osoby badanej”, ale ma prowadzić i badacza, i badanego „do odkrycia znaczeń stanowiących osobowe kryterium interpretacji.” Dialog może dotyczyć całego życia osoby lub koncentrować się na konkretnym problemie, umieszczonym w perspektywie czasowej przeszłość - przyszłość. W dialogu hermeneutycznym jako metodzie poznania – badany „objaśnia własne życie według indywidualnego klucza, którego rozszyfrowanie jest zadaniem badacza”.(Bartosz, 2000, s. 42)

Dialog hermeneutyczny nieco różni się od rozmowy i wywiadu pogłębionego. Wywiad i rozmowa umożliwiają zbieranie danych, dotyczących faktów związanych z ludzką aktywnością i wyznaczającymi ją czynnikami Dialog hermeneutyczny zaś - ma prowadzić do ujawnienia sposobu interpretacji doświadczeń życiowych i wychodzi poza ustalenie faktów (Bartosz 2000, s.42).

Studium przypadku wykorzystuje się również w naukach społecznych i ekonomicznych, nie tylko przy badaniu pojedynczych osób, ale i organizacji (partii politycznych, zakładów itd.). Stanowi empiryczne badanie, a nawet pewne dochodzenie, które śledzi współczesne zjawisko w jego realnym życiowym kontekście, w szczególności kiedy granice między zjawiskiem a kontekstem nie są wyraźnie zauważalne (Yin 2002). Jest metodą szczególnie przydatną w badaniach organizacji (w których większy nacisk kładziony jest na aspekty organizacyjne, niż techniczne, Benbasat 2002), a wykorzystywaną przede wszystkim do postawienia hipotez, weryfikowanych w toku dalszego postępowania badawczego. Dane wykorzystywane w studium przypadku powinny pochodzić z różnych źródeł i mogą mieć charakter nie tylko jakościowy, ale i ilościowy. Studium przypadku może opisywać rozwój analizowanego obiektu (jednostki, organizacji) w pewnym określonym środowisku kulturowym, społeczno-ekonomicznym, geograficznym i demograficznym, a rezultatem opisu są również aspekty teoretyczne funkcjonowania jednostki.

Studium przypadku może mieć charakter pozytywistyczny, interpretacjonistyczny lub krytyczny, w zależności od przyjętych założeń filozoficznych.

Badania etnograficzne

Specyficzne metody badań wykorzystuje się w etnografii, dyscyplinie o podłożu socjologicznym, kulturowym i antropologicznym. Etnografowie zmuszeni są przeprowadzać badania w bibliotekach, muzeach, jak i w terenie, analizując różne zjawiska w ich społecznym i kulturowym kontekście. (Lewis 1985, p. 380)

Metoda badań oparta na teorii ugruntowanej

W badaniach jakościowych stosuje się również metodę badawczą, opartą na teorii ugruntowanej w danych, zakładającą rozwój dyscypliny naukowej na podstawie systematycznie gromadzonych i analizowanych informacji (Martin i Turner 1986). Jej sens sprowadza się do indukcyjnej, odkrywczej metodologii, umożliwiającej badaczowi rozwijanie i odkrywanie najważniejszych właściwości problemu, przy uwzględnianiu danych empirycznych, co często implikuje zastosowanie metod statystyki indukcyjnej. Teoria ugruntowana odróżnia się od innych metod jakościowych podejściem, które zakłada, że faktyczny rozwój jakiejś teorii jest możliwy nie tylko poprzez analizę i interpretację, ale przez stałe gromadzenie danych. Teoria ta staje się szczególnie przydatna w opracowaniu kontekstowych i zorientowanych na proces opisów i wyjaśnień różnych zjawisk (Orlikowski, 1993).

Do góry