Ocena brak

Obiektywistyczne i subiektywistyczne koncepcje genezy państwa

Autor /Marek555 Dodano /16.06.2011

Ujęcia obiektywistyczne

Twierdzą, że formowanie się narodu to długotrwały i złożony proces, który zależy od wielu czynników:wspólnota historii – naród jako kategoria historyczna, produkt wspólnych dziejów historycznych, w toku których tworzyły się specyficzne dla grupy cechy, wartości, choć są od tego wyjątki, np. naród amerykański (Ameryka to kraj osadników i imigrantów, tygiel grup etnicznych i narodowościowych z własną historią i nawykami kulturowymi – zwraca to uwagę na rolę ruchów migracyjnych i osadnictwa w procesie formowania się narodów);wspólnota terytorium – encyklopedie definiując naród podkreślają wagę tego czynnika w procesie formowania się narodów.

Pojęcie terytorium można tu rozumieć różnie:jako obszar państwa i jego granice, każdy naród dąży do posiadania własnego terytorium państwowego; granice terytoriów narodowych nie są niezmienne, zmieniają je wojny i międzynarodowe porozumienia, jako naturalne granice, np. wyspy, góry są czynnikiem przyspieszającym tworzenie się narodu, działa tutaj element izolacji (np. Wielka Brytania, Szwajcaria), w sensie psychologicznym, gdy traktujemy jakiś obszar jako ziemię ojczystą, gdy przejawiamy poczucie własności w stosunku do jakiegoś terytorium. Socjologiczną koncepcję ojczyzny przedstawił m.in. Stanisław Ossowski, który pisał także o „ojczyźnie prywatnej”, miejscu sentymentalnym; wspólnota polityczna, państwowa – np. państwo narodowe, taki typ ujmowania narodu jest charakterystyczny dla myśli anglosaskiej, pojęcie narodu jest tu silnie identyfikowane z państwem. Naród nie jest ogółem obywateli danego państwa – w jego obrębie mogą żyć różne grupy etniczne i narodowości, które mają obywatelstwo danego państwa. Członkowie danego narodu mogą być obywatelami różnych państw – zakresy tych pojęć nie pokrywają się. Naturalnym dążeniem każdego dojrzałego narodu jest jednak posiadanie własnego państwa – jest to kwintesencja tożsamości narodowej. Powstaje pytanie – czy może istnieć naród bez państwa? Odpowiedź jest twierdząca, np. przypadek Polski okresu zaborów, wojny, komunizmu.

Naród może istnieć nie posiadając własnego, suwerennego państwa. W takich sytuacjach szczególną rolę odgrywają inne czynniki więzi narodowej, jak kultura, historia.Role państwa w kształtowaniu się narodów dobrze widać na przykładzie współczesnych państw afrykańskich – powstawanie państwa tworzy przesłankę do kształtowania się więzi narodowych w krajach postkolonialnych, mamy do czynienia z procesem przebiegającym od państwa do narodu. Ten model kształtowania się narodu ma analogie w Europie – monarchie feudalne, dynastyczne przekształcały się w państwa, państwo przestawało być własnością monarchy, przechodziło na własność narodu.Traktowanie narodu jako wspólnoty politycznej jest charakterystyczne dla Maxa Webera i jego przekonania, że każdy naród w najbardziej adekwatny sposób wyraża się we własnym państwie.kultura – naród jest wspólnotą kulturową, a zatem wspólnotą pewnych wartości, symboli, wytworów materialnych, wspólnotą dziedzictwa kulturowego.

To ujecie jest przeciwstawne ujęciu poprzedniemu, charakterystyczne dla całej tradycji krajów Europy Środkowo-Wschodniej (Ossowski, Chałasiński, Znaniecki). Dziedzictwo kulturowe jakiejś grupy to ta część dorobku kulturowego, którą przekazuje się następnym pokoleniom, czyli która zdała egzamin trwałości w czasie, okazała się ważna i przezywana. To nie tylko dorobek materialny (architektura, muzyka itd.), ale i pewne wzory reakcji, psychicznych odczuć, przeżywania związane z tymi elementami dziedzictwa kulturowego. W socjalizacji przekazuje się typ odbioru np. muzyki (np. Polacy – muzyka Chopina), głęboką z nią identyfikację. Przekaz z pokolenia na pokolenie tworzy ciągłość zbiorowości, staje się fundamentem tożsamości narodowej, jej zakorzenieniem. Dziedzictwo kulturowe dziś przekazywane jest głównie przez rodzinę, szkołę, media. Socjologowie dostrzegają jednak, że kanon narodowy jest obecnie marginalizowany, kultura staje się międzynarodowa.Wspólnota kulturowa tworzy podstawę, na której formują się pewne cechy charakteru narodowego.

Szczególną rolę odgrywa język – specyfika narodu polega na tym, że posługuje się on wspólnym językiem, choć jednym i tym samym językiem posługują się różne narody, więc nie jest to szczególny wyróżnik narodu; niektóre narody posługują się różnymi językami (Belgowie, Kanadyjczycy, Szwajcarzy). Język mimo to zawsze stanowił bardzo ważny czynnik więzi narodowej, na podstawie którego tworzyło się poczucie odrębności, szczególnie język literacki jako jednolity dla wszystkich grup. Piśmiennictwo powstające w języku literackim umożliwia uczestnictwo w tych samych przeżyciach, język jest t podstawą dostępu do wytworów kultury, uczestniczenia we wspólnocie dziedzictwa kulturowego.Także religia zawsze pełniła doniosłą rolę w zespalaniu narodu, często stanowiła substytut więzi narodowo-politycznej, religia odgrywała rolę kryterium narodowości (np. Polakkatolik, rola religii w Polsce okresu zaborów i komunizmu).

Nowoczesny naród to przede wszystkim wspólnota obywateli, niekoniecznie współwyznawców – z tego punktu widzenia integracja religijna jest formą anachroniczną.gospodarka – bez wspólnoty życia gospodarczego nie jest możliwe życie narodu:powstanie ogólnonarodowego rynku gospodarczego, wspólnej produkcji i handlu włączało różne grupy społeczne w orbitę gospodarki narodowej, a zatem tworzyło rozmaitego rodzaju więzi kooperacji, wymiany, konkurencji, stwarzało szczególny rodzaj więzi. Szczególną rolę miało włączenie warstwy chłopskiej, co wyrwało ją z marginesu,powstanie warstwy mieszczańskiej, która odegrała szczególną rolę w rozwoju kapitalizmu i współczesnego społeczeństwa (uczestnictwo w antyfeudalnych rewolucjach), rozwój gospodarki i techniki to stworzenie infrastruktury umożliwiającej relacje międzyludzkie, szybka komunikacja ułatwia więzi międzyludzkie.Historycy uważają, że choć narody formowały się przez wieki, to kluczowym momentem był wiek XIX, dojrzały naród jest produktem kapitalizmu.

Ujęcia subiektywistyczne

Wielu socjologów uważa, że ważna jest tylko jedna cecha, aby mówić o narodzie – świadomość narodowa, czyli poczucie, że stanowi się naród. Aby mówić o narodzie, cecha ta musi istnieć bezwzględnie. Zamiast świadomości narodowej współcześnie używa się pojęcia tożsamość narodowa, jak np. u Stanisława Ossowskiego, który proponował rozumieć naród jako korelat ideologii narodowej, poczucia, że stanowi się naród.

Podobnie jest u Ernesta Gellnera, Erica Hobsbawma, Maxa Webera – naród jako wspólnota duchowa, psychiczna ludzi podzielających wspólne wartości, mających wspólne przekonania, doświadczenia, przeżycia – łączy ich więź i solidarność w obliczu innych grup.Świadomość narodowa to jedna z wielu form świadomości społecznej; jej specyfika:na plan pierwszy wysuwa się to, że istotą świadomości narodowej jest formułowanie postulatów państwowych, myślenie kategoriami własnego państwa, jego interesów, państwa istniejącego bądź postulowanego, do którego się dąży,duma z przynależności do narodu,świadomość wspólnego dziedzictwa kulturowego, wspólnych bohaterów, symboli, historii,wyraża się w poczuciu odrębności od innych, które bywa często silnie zabarwione emocjonalnie, oparte na stereotypach (np. postawy wyższości bądź poczucie niższości).

Funkcja świadomości narodowej - Jest to przede wszystkim umacnianie solidarności w obrębie grupy własnej i odgradzanie się od wszystkich innych grup. Z tej perspektywy nacjonalizm jawi się jako pewna forma etnocentryzmu, patrzenie na świat przez pryzmat interesów, wartości własnej grupy narodowej. Świadomość narodowa to atrybut jednostek. Świadomość narodową nabywa się, jest to proces długotrwały, efekt socjalizacji rodzinnej, szkolnej, środowiska zewnętrznego (mass media). Dokonuje się proces samookreślenia się w kategoriach narodowych, tworzy się stan świadomości przejawiający się w stwierdzeniach np. „Czuję się Polakiem.” – identyfikacja.

Podobne prace

Do góry