Ocena brak

Obecność motywów mitologicznych w polskiej literaturze dawnej i współczesnej

Autor /emilcia Dodano /07.03.2011

W literaturze polskiej dawnej i współczesnej funkcjonuje wiele pojęć umownych, utrwalonych w naszej kulturze. Ich niewyczerpanym źródłem jest mitologiazapis ludzkich przemyśleń na temat początków świata i człowieka, praw, według których przemija życie, i porządku panującego na ziemi. Jest to również zapis wierzeń i obrzędów religijnych ludzi epoki antyku.

Mitologia jest obecnie traktowana jako zbiór mitów, czyli utwór literacki. Oprócz okresu średniowiecza zawsze czerpano wzory z kultury starożytnej, zwłaszcza z mitologii. Nawiązywał do niej m.in. największy poeta polskiego renesansu, Jan Kochanowski. Motywy mitologiczne pojawiają się w jego fraszkach, pieśniach, trenach oraz w dramacie Odprawa posłów greckich. O swoich fraszkach pisze poeta, że nie dba w nich o zwycięskich bohaterów:

„Nic u nich Mars, chocia srogi,

i Achilles prędkonogi”.

W utworze Do fraszek zwraca się do czytelników, żeby nie łamali sobie głów nad jego fraszkami, chcąc poznać tajemnice poety, bo zabłądzą i nawet Ariadna nie pomoże im wyjść z tego labiryntu:

„... niech próżno nie frasuje głowy

Bo się w dziwny labirynt i błąd wda takowy,

Skąd żadna Aryjadna, żadne kłębki tylne

Wywieść go móc nie będą, tak tam ścieżki mylne”.

We fraszce Do gór i lasów porównuje się podmiot liryczny do Proteusza, morskiego bożka, który mógł przybierać różne kształty:

„Jażem przez morze głębokie żeglował,

Jażem Francuzy, ja Niemce, ja Włochy,

Jażem nawiedził Sybilline lochy,

Dziś żak spokojny, jutro przypasany

Do miecza rycerz (...)

Taki był Proteus (...).

W Trenach poeta z bolesnym wyrzutem zwraca się do Persefony, władczyni świata podziemnego, iż pozwoliła „Tak wielu łzom upłynąć płono”. Szuka on córki w różnych miejscach, uznanych w mitologii za miejsca pobytu zmarłych:

„... czyliś na szczęśliwe

Wyspy zaprowadzona? Czy cię przez teskliwe

Charon jeziora wiezie i napawa zdrojem

Niepomnym...”.

Tren XIV zawiera aluzję do mitu o Orfeuszu, który chcąc odzyskać ukochaną żonę Eurydykę, udał się do Hadesu, by grą na lutni i śpiewem przebłagać jego władców:

„Gdzie te wrota nieszczęsne, którymi przed laty

Puszczał się w ziemie Orfeusz szukając swej straty?

Żebych ja też tąż ścieżką swej najmilszej córy

Poszedł szukać i on bród mógł przebyć...”.

Motywami mitologicznymi posługiwał się również Jan Chryzostom Pasek. We fragmencie Pamiętników, w którym opłakiwał towarzysza broni, dowodził, że wszyscy są śmiertelni, powołując się na przykład Achillesa: „Kąpała Tetis Achillesa w jakichsi-ć tam wymyślonych wódkach, żeby go żadne zabić nie mogły horęże; ja tak bezpiecznie moralizować mogę, że tego to Achillesa (j. Zmarłego), naszego ulubionego kammilitona, poważniejsza jakaś od tamtych przyprawnych wódek, krwię Chrystusowej konserwowała kąpiel i od tak ciężkich szwanków zginąć nie pozwoliła”.

Dla oświeceniowej poezji Adama Naruszewicza charakterystyczną cechą jest, typowe dla kultury sarmackiej, spoufalanie się z mieszkańcami Olimp. Służy to celom ośmieszającym, kontraktując z podniosłym lub pełnym grozy nastrojem wiersza, jak np. w opisie pożaru (Na pożar wszczęty w Warszawie), podczas którego

Kaliope w pokrzywy, Klijo w krzaki bieży,

Rani stopki po głogach Melpomena chyża”.

Franciszek Dionizy Kniaźnin w wierszu Do czytelnika pisze:

„Same tu czucia, same masz uciechy,

Wdzięczne zapały i słodkie uśmiechy:

Wenus panuje, przy niej stoją wdzięki,

Kupid za nimi grot wypuszcza z ręki”.

Wenus, Kupidyn, strzały, grot, łuk stanowiły podstawowe motywy miłosnej poezji XVII wieku. Miłość była tu traktowana jak zabawa, flirt, gra towarzyska. Mit o Prometeuszu stał się symbolem poświęcenia dla dobra ludzi. W III cz. Dziadów postawę prometejską przyjmuje Konrad, który w Wielkiej Improwizacji mówi:

„Nazywam się Milijon – bo za milijony

Kocham i cierpię katusze”.

W Grobie Agamemnona Juliusza Słowackiego zawarta jest słynna myśl: „Boś ty jedyny syn Prometeusza”. Natomiast Cyprian Kamil Norwid w poemacie Promethidion głosi koncepcję prometeizmu pracy, tworzenia piękna i kultury:

„Prometej Adam wstał, na rękach z ziemi

Podnosząc się i mówić zacznie tak: Próżniacy

Próżniacy wy – ciekawość was zatrwoży,

Gdy jak o pięknym rzekłem – że jest profil Boży...”.

Mity greckie parodiowały w swych nowelach Henryk Sienkiewicz. W utworach takich jak Wyrok Zeusa, Na Olimpie czy Diokles bogowie greccy przedstawieni zostali jako pełne wad i śmiesznostek, a jednocześnie bardzo ludzkie postaci.

Motywy mitologiczne bardzo ważną rolę spełniają w literaturze współczesnej; nawiązując do nich, poeci często snują refleksje nad losem współczesnego człowieka i jego miejscem w świecie.

Mitem, który często wykorzystywany jest w literaturze polskiej, jest mit ikaryjski. W opowiadaniu Jarosława Iwaszkiewicza Ikar bohater przypomina Ikara z obrazu Bruegla (Upadek Ikara), którego śmierci nikt nie dostrzega; w opowiadaniu: „wszystko odbyło się tak szybko, tak błyskawicznie, każdy z tłumu na ulicy tak był zajęty swoim pośpiechem, że porwanie młodzieńca przeszło niepostrzeżenie”. Ernest Bryll w wierszu Wciąż o Ikarach głoszą aprobuje postawę Dedala:

Bruegel, co osiwiał pojmując ludzi, oczy im odwracał

od podniebnych dramatów (...)

Wiedział, że nie gapić

Trzeby się nam w Ikary, nie upadkiem smucić

  • choćby najwyższy...

A swoje ucapić...”.

Symbolem bezużytecznego piękna stał się Ikar w wierszu Stanisława Grochowiaka (Ikar). Poeta zestawia w nim Ikara z kobietą piorącą bieliznę, wskazując tym samym na realia życia codziennego, na trud i cierpienie człowieka. Demaskuje optymistyczną wizję świata, porównując Ikara do cukrowej chmurki na lepkim patyku:

Piękno? Podobno w nadpowietrznych pokojach,

Ależ jaka chmura udźwignie nam balię,

Ależ – w imię piękna – wykląć rzeczy ciężkie,

Stół do odpoczynku łokci – krzesło do straży przy chorym!

Bruegel malował wołu – ten był w pierwszym planie,

Wykląć Bruegla, bo w drugim dopiero Ikar jak mucha

Wzbijał się?

Spadał?

Omiotał nieboskłon

Cukrzaną chmurką na lepkim patyku!”.

Tragiczną wymowę ma wiersz Zbigniewa Herberta pt. Nike, która się waha. Mająca cechy ludzkie bogini zwycięstwa ze wzruszeniem spogląda na młodego chłopca, który

„idzie długą koleiną

wojennego wozu (...)

ów młodzieniec niedługo zginie

właśnie szala z jego losem

gwałtownie opada

ku ziemi (...).

W mitach przedstawiona jest jakaś fabuła, historia, językiem symbolicznym wyrażone treści, przeżycia wewnętrzne człowieka i filozoficzne idee. Motywy mitologiczne obecne są w literaturze światowej wszystkich epok, ponieważ zawierają treści ogólnoludzkie i ponadczasowe, są pierwowzorem ludzkich postaw i pasji.

 

 

 

Podobne prace

Do góry