Ocena brak

Nominales - Ockhamizm przyrodoznawczy: Jan Burydan

Autor /Teresa2 Dodano /04.01.2013

Główną postacią paryskiego ockhamizmu był Jan Burydan, który urodził sięprzed 1300 r. w Bćthune w prowincji Artois. Był bardzo samodzielnym uczniemOckhama i dwukrotnie rektorem Uniwersytetu Paryskiego, w roku 1328i w 1340. Z długim jego życiem (zmarł po roku 1358) wiąże się szereg legend,między innymi o miłości, która miała go łączyć z Joanną z Nawarry, żoną FilipaIV francuskiego, oraz anegdota o tzw. ośle Burydana. Dzieła Burydana wywarływielki wpływ na całą Europę (jego rękopisy są też w Krakowie), a w odpowiedziuniwersytetu w Kolonii na pytanie książąt elektorów (datowanej 24grudnia 1425 r.) mówi się o realizmie na uniwersytetach „przed Burydanem"lub „przed wiekiem Burydana" (ante Buridanum i ante seculum Buridani).

Poza mniejszymi dziełkami (komentarze do dzieł Arystotelesa) i rozprawkami,główne dzieło Burydana to Summulae logicae, która jest właściwieprzeróbką Traktatów logicznych Piotra Hiszpana. Oba dzieła służyły jakopodręczniki na wydziale artium w Kolonii, w 1398 r.

W logice wprowadza Burydan szereg ważnych rozróżnień, które przyjmująsię na stałe. Powiada więc, że rzeczom nadajemy różne nazwy i nazwy tecoś innego oznaczają. Rzecz konkretną określamy nazwą bądź własną, bądź teżogólną. Nazwa własna określa właśnie dany, konkretny podmiot jako taki (individuumpro subiecto), nazwa zaś ogólna określająca jednostkę wskazuje jednakna jej gatunkową naturę (;individuum pro forma). Występuje tu zarówno ockhamowskierozróżnienie znaczenia pojęć i oznaczenia nazw, jak również językAwicenny, np. essentia.

Według Burydana również powszechnik może spełniać dwie różne funkcje:albo zastępować obejmowane przez to unwersale jednostki (universale prosubiecto), albo też oznaczać samą formę ogólną (unwersale pro forma).

Burydan miał duże zacięcie pedagogiczne i ponoć wymyślał szereg sposobówwyszukiwania terminu średniego w sylogizmach dla mniej zdolnych studentów,jego metodę nazwano pons asinorum. Burydan przeprowadził rozróżnieniemiędzy logiką i pozostałymi naukami, w samej nauce zaś wyróżnia jejdwie odmiany. Nauki operują pojęciami pierwszej intencji, a logika pojęciamidrugiej intencji (pojęcia pojęć). Cała nasza wiedza nie buduje się tylko na zasadzieniesprzeczności, lecz przede wszystkim na doświadczeniu, i t ym sposobem dotyczy tego, co istnieje.

W etyce był Burydan wyznawcą dość radykalnego determinizmu psychologicznego.Z konieczności wola nasza wybiera to dobro, które zostało przez nasosądzone jako większe. Człowiek nie ma instynktu, ale musi iść za refleksją rozumu.Burydan zdawał sobie sprawę, że głosi determinizm, który trudno pogodzićz zasadami wiary:

Do obalenia tego rodzaju poglądu nie mamy innych rozumowań poza naszą wiarą katolicką, a skoro tak, to wszystkie nasze działania są z góry postanowionez koniecznością.

Et ad huiusmodi opinionis [...] reprobationem [...] nullas rationes habemusnisi ex fide nostra catholica et quia sic essemus in omnibus nostrisactibus necessarie predeterminati.

Do tematu determinizmu nawiązuje anegdota o „ośle Burydana", którymając położone w tej samej od siebie odległości dwie porcje paszy ilościowo i jakościowoidentyczne, zginął z głodu nie mogąc powziąć decyzji. W tekstach Burydananie występuje ta opowiastka, więc albo wymyślono ten przykład, abyośmieszyć jego determinizm, albo też posługiwał się nim sam Burydan w swoichwykładach, chcąc zobrazować różnicę między determinizmem u zwierząt i ludzi.

Choć Burydan w niejednym punkcie był uczniem i zwolennikiem Ockhama, to j e d n a k jest o wiele bardziej umiarkowany niż wielu współczesnychmu ockhamistów, którym się nieraz przeciwstawia:

Stanowisko to głosiło, że materia rzeczy naturalnych jest j e d y n ym bytem.Ten pogląd przejęli niektórzy po czasach Arystotelesa i głoszą nawet dziś,że żadna przypadłość nie jest rzeczą oddzielną od substancji.

Unde ista opinio imaginabatur, quod e n t i um naturalium materia esset totaentitas. Unde istam opinionem quidam post tempora Aristotelis resumpseruntet hodierno tempore adhunc tenent, quod nullum accidenssit res distincta a substantia.

Przeciw Mikołajowi z Autrecourt, zwalczając jego atomizm i broniąc zasady przyczynowości, utrzymywał Burydan, że na podstawie istnienia jednej rzeczymożna dowieść istnienia innej. W ten sposób utrzymuje dowody istnienia Boga.

Cała sława Burydana i j e go największe zasługi mają swoje oparcie w nowejdoktrynie fizycznej. Ockham, odrzucając teorię ruchu wyznawaną przezArystotelesa, zatrważająco upraszczał całe zagadnienie. Twierdził on, że nietrzeba przyjmować tezy o poruszycielach i zakładać, że każdy ruch posiada poruszycielaodrębnego od ciała (quidquidmoveturab alio movetuf), gdyż ciało poruszasię samo przez się.

Burydan chce w myśl tendencji ockhamistycznych wyrzucić z t e r e n u fizykizwalczane przez Ockhama abstrakcje, ale jest od niego znacznie mniej radykalny.W interpretacji dzieł Arystotelesa idzie za jego greckim komentatoremJanem Filoponem. Jest więc Burydan promotorem teorii impetus, któramiała zastąpić koncepcję arystotelesowską, w myśl której ruch jest czymś, cotkwi z natury w ciele, a bywa tylko hamowany przeszkodami lub wspierany faląpowietrza. To twierdzenie odrzucał już Ockham i przyjmował coś, co wyprzedzało prawo inercji i grawitacji. Uważał, iż ciało jest w ruchu, ponieważ się porusza,tzn. nie potrzeba innego czynnika do wytłumaczenia ruchu, który jestwieczny. Opierając się na rozumowaniach i na doświadczeniach, Burydan wykazywał,że w każdym ruchu musi być na początku nadany poruszającemu sięciału rozpęd impetus, który pochodzi od poruszyciela i który jest proporcjonalnydo udzielonej przez poruszyciela szybkości i do masy ciała poruszanego.W miarę ruchu udzielony początkowo impetus maleje i wreszcie ustaje, dlategociało zaczyna spadać. Teorię impetus stosował Burydan do ciał niebieskich,których poruszenia stają się zrozumiałe bez uciekania się do koncepcji poruszycieli.Bowiem impetus, dzięki któremu są w ruchu, został im udzielony przez Boga. Mamy tu zupełnie wyraźne przeczucie nowożytnej dynamiki. Burydanwyprzedza galileuszowskie impeto i kartezjańskie pojęcie ilości ruchu.

Najważniejsze są nauki fizyczne Burydana, ale jego zainteresowania sięgająteż filozofii państwa. Napisał komentarz do Polityki Arystotelesa, w którymporusza zagadnienie podniesione przez Ockhama i Marsyliusza z Padwy:

Czy dla ogółu śmiertelników jest pożyteczne, żeby nad światem panowałj e d e n świecki władca?

Utrum universitati mortalium expedit quod universo sit unus solus secularisprinceps?.

Burydan wyraża pogląd, że czymś innym jest przywództwo duchowe{praesidentia spiritualis), gdzie na mocy prawa bożego ustanowiony został j e d enwładca, a zupełnie inne zasady dotyczą przywództwa doczesnego {praesidentiatemporalis). Jest to zjawisko znamienne dla wieku XIV, w którym ginie potrzebajedności politycznej chrześcijan.

Podobne prace

Do góry