Ocena brak

Niszcząca i budująca działalność morza

Autor /Sebek123 Dodano /28.05.2011

Woda morska znajdująca się w ciągłym mchu kształtuje granicę lądu i morza, tj. wybrzeże. Zaznacza się na nim zarówno działalność niszcząca - abrazjaJak i akumulacyjna. Możliwość bezpośredniej obserwacji wybrzeży sprawia, że działalność wód morskich bardzo często ograniczamy do strefy przybrzeżnej. Tymczasem niewspółmiernie większe znaczenie ma akumulacja różnego rodzaju osadów na dnie mórz i oceanów.

Zachodząca na wybrzeżach rzeźbotwórcza działalność mórz polega na niszczeniu wybrzeży wysokich, głównie przez falowanie i pływy, oraz nad­budowywaniu wybrzeży niskich przy udziale fal i przybrzeżnych prądów mor­skich.

Wybrzeże wysokie jest silnie niszczone przez fale. Nacisk fal na Im2 stromego brzegu jest bardzo duży, np. na Bałtyku dochodzi do 10 ton. Po­woduje to podcinanie brzegu i w konsekwencji obrywanie i stopniowe jego cofanie. W ten sposób tworzy się klif (faleza), czyli strome nadbrzeżne urwisko. Pochodzący z obrywu materiał skalny, leżący u podnóża klifu, jest stale rozdrabniany i przenoszony do morza przez fale. Tworzy się tzw. platforma abrazyjna, czyli niemal pozioma powierzchnia lekko nachylona w kierunku morza. Równocześnie od strony morza tworzy się platforma akumulacyjna, budowana z materiału przeniesionego z lądu przez fale. Klif cofa się, dopóki docierają do niego fale sztormowe. Gdy znajduje się poza ich zasięgiem, stopniowo zamiera - jest przekształcany przez grawitacyjne ruchy masowe. Nazywany jest wtedy martwym klifem.

Wybrzeża wysokie cofają się z różną prędkością, która zależy od siły fal oraz odporności skał budujących wybrzeże, np. w rejonie Kołobrzegu wybrzeże cofa się średnio o 0,5 - Im rocznie. Jeśli wybrzeże zbudowane jest ze skał o różnej odporności, niszczenie postępuje nierównomiernie i powstaje linia brzegowa z licznymi zatokami i półwyspami.

Na wybrzeżach niskich działanie fal jest inne. Tworzą one przybrzeżne mielizny, plaże i wały brzegowe:

wal brzegowy - powstaje, gdy fale wyrzucają na brzeg okruchy różnej wielkości, lecz powrotny prąd fali jest zbyt słaby, aby unieść je z powrotem do morza. Grubszy materiał gromadzi się wtedy w postaci wału piaszczysto-żwirowego przy końcu zasięgu fal.

plaża - obszar między wałem brzegowym a najniższym poziomem wody, zbudowany z materiału, którego fale nie są w stanie przetransporto­wać do morza. Fale długie i niskie nadbudowuj ą plaże, natomiast krótkie i wysokie - niszczą.

mielizny przybrzeżne - długie, podwodne piaszczyste garby, równoległe do wybrzeża. Jeśli dno morskie jest łagodnie pochylone w stronę otwartego morza, fale załamują się daleko od brzegu. Tworzą wówczas wały piaszczyste dużych rozmiarów wystające nad po­wierzchnię wody. Nazywamy je lido, a część morza między barierą a wybrzeżem - laguną. Laguny mogą zostać całkowicie odcięte i przekształcone w jeziora.

Przybrzeżne prądy morskie transportują wzdłuż wybrzeża znaczne ilości materiału. W miejscach, gdzie prąd słabnie lub odsuwa się od wybrzeża (za­toka), niesiony materiał jest osadzany. Tworzą się piaszczyste wały zwane mierzejami, które stopniowo zamykaj ą zatokę zwaną zalewem. Jeśli płytki zalew zostanie całkowicie oddzielony od morza mierzeją, powstanie jezioro. W ten sposób w Polsce utworzyło się szereg jezior przybrzeżnych, np. Łeb­sko, Gardno.

Wybrzeża w gorącym klimacie mogą być nadbudowywane przez rafy koralowe. Korale żyją w czystych płytkich wodach (do 40 m) o tempe­raturze 18 - 35°C i zasoleniu powyżej 2,7%. Rafy koralowe mogą tworzyć rozległe bariery (np. u wschodnich wybrzeży Australii Wielka Rafa Koralowa osiąga długość ok. 2 tyś. km) oraz atole. Atol to wyspa w kształcie pierścienia, będąca wynurzoną rafą koralową, zamykająca wewnętrzną zatokę (lagunę). Atole powstają przy brzegach wysp podlegających ruchowi zanurzającemu.

Na dnie mórz i oceanów gromadzą się osady. W zależności od genezy, osady morskie dzielimy na:

terygeniczne - pochodzenia lądowego naniesione przez rzeki, wiatr, lo­dowce i lądolody,

organiczne - szczątki organizmów żywych, chemiczne - wytrącone z wody morskiej związki chemiczne, wulkaniczne - pochodzące z erupcji podmorskich wulkanów.

Rodzaj składowanego na dnie osadu zależy głównie od głębokości zbiornika i odległości od lądu. Na tej podstawie wydzielono w morzach na­stępujące strefy osadzania:

literalną (przybrzeżną) - do głębokości 40 - 60 m, gdzie gromadzony jest głównie materiał terygeniczny - żwiry, piaski, osady mułowo-ilaste. Główną cechą osadów tej strefy jest segregacja materiału - im dalej od wybrzeża, tym materiał drobniejszy. Powstają w niej piaskowce, mułowce oraz wapienie i gipsy.

szelfową - do głębokości 200 - 250 m. Osadza się tu głównie materiał te­rygeniczny i organiczny. Charakterystyczne są piaski z glaukoni-tem, tj. zielonym minerałem będącym uwodnionym glinokrze-mianem żelaza i magnezu z domieszką potasu. Glaukonit jest wskaźnikiem osadów tej strefy.

głębokowodną - do głębokości ok. 4000 m, w której dominują iły i muły (błękitne, czerwone, czarne). Ponadto osadzają się tu pyły pocho­dzące z atmosfery oraz pyły wulkaniczne.

dna głębin oceanicznych - gdzie dominują osady organiczne (szczątki planktonu). Charakterystyczne dla tej strefy są czerwone muły głębinowe oraz muły globigerynowe, tj. w dużej ilości szkielety otwomic z dodatkiem igieł gąbek oraz skorupek okrzemek.

Podobne prace

Do góry