Ocena brak

NIEMIECKO-POLSKIE ZWIĄZKI LITERACKIE

Autor /jasminkowa Dodano /08.03.2012

NIEMIECKO-POLSKIE ZWIĄZKI LITERACKIE. Pierwsze ślady kontaktów piśmiennictwa pol. z literaturą niem. sięgają średniowiecza. Odnajdujemy je w poezji rel. i prozie (pierwszy zapisany tekst pieśni  —> Chrystus z martwych wstał je nosi ślady wpływu wersji niem., Psałterz floriański zawiera obok siebie teksty łac., niem. i pol.), a także w dziełach hist. (—> Kronika wielkopolska przekazuje znane również w literaturze niem. podanie o Walgierzu - Walterze). W 2 poł. XV w. nastąpiła znaczna intensyfikacja pol.-niem. stosunków kulturalnych. Rozwój  —> drukarstwa spowodował napływ mieszczan niem., którzy prowadzili oficyny druk. i położyli niemałe zasługi dla rozwoju piśmiennictwa polskiego. W Krakowie kształcili się i działali m. in.: jeden z najzagorzalszych polemistów reformacyjnych epoki odrodzenia T. Murner, znany z ostrych dyskusji publ. z M. Lutrem J. Eck, facecjonista H. Bebel oraz poeta humanista K. Celtis, założyciel tow. lit.  —> Sodalitas litteraria Vistulana, który w poemacie De navigatione sua Sarmatica (1492) opiewał uroki krajobrazu nadwiślańskiego. Na zamku krak. wystawiono 1522 łac. tragedię humanisty niem. J. Lochera Sąd Parysa, krolowica trojańskiego (przekł. pol. 1542). Zainteresowanie piśmiennictwem niem. ożywiła reformacja, która wpłynęła na rozwój traktatów, dialogów, różnych form literatury polemicznej, a przede wszystkim piśmiennictwa moralistyczno-kaznodziejskiego. H. Małecki przetłumaczył Postyllę domową Lutra, często też sięgano do pism dydaktycznych Ph. Melanchtona. M. Rejowi zawdzięczamy parafrazę antykat. moralitetu T. Naogeorga ( —> Kupiec), także w  —> Figlikach korzystał Rej z facecjonistów niemiecko-łacińskich. Docierały do Polski niem. księgi jarmarczne, szczególną popularnością cieszyły się w XVI i XVII w. przygody Sowizdrzała, historia zaś krainy dziwów zw. Schlaraffenland ma swój pol. odpowiednik w pełnej humoru  —> Peregrynacji Maćkowej (1612). Z J. Pontanusa przetłumaczył S. Grochowski osobliwe pieśni Wirydarz, abo Kwiatki (1607). Uniw. w Wittenberdze przyciągał w XVI w. wielu Polaków, studiowali tam m. in. S. Orzechowski, A. Frycz Modrzewski, B. Keckermann, J. Mączyński (odpływ studentów pol. nastąpił po śmierci Melanchtona 1560). Kontakty z przedstawicielami reformacji eur. utrzymywał J. Łaski, m. in. był gościem Melanchtona. Bliskie stosunki łączyły też z Melanchtonem Frycza Modrzewskiego, który niejednokrotnie służył niem. humaniście i reformatorowi, ,radą w sprawach trudnych''. Modrzewski bywał również u osiadłego w Niemczech M. Flaciusa, którego interesowały dawne świadectwa piśmiennictwa Słowian (w jego zbiorach znajdował się m. in. rkps Pieśni o Wiklefie J. Gałki z Dobczyna). W XVI w. w Niemczech przełożono łac. dzieła hist. Macieja z Miechowa (1534), M. Kromera (1555), a także J. Łasickiego (1578). Dzieło Modrzewskiego De Republica emendanda w przekł. niem. ukazało się 1557, w XVII w. dziełem tym interesowali się szczególnie niem. zwolennicy idei irenicznych. Humanista niem. J. Caselius korespondował z wybitnymi Polakami, sławił Akademię w Zamościu (1606 wydał zbiór wierszy poetów niem. opiewających kanclerza J. Zamoyskiego), zachwycał się poezją Sz. Szymonowica. Pod koniec XVI w. dotarła do Niemiec sława J. Kochanowskiego, jednak dopiero w XVII w. mnożą się przekłady jego utworów -śl. poeta i polonofil W. Scherffer von Scherffenstein przełożył 138 fraszek, Pieśni tłumaczyli K. Kaldenbach i A. Wedecke, pieśń Czego chcesz od nas, Panie miała kilka niem. przekładów XVII-wiecznych, jeden z nich wszedł 1639 do kancjonału braci czeskich. Z literatury baroku w w. XVII zainteresowano się w Niemczech M. K. Sarbiewskim. Liczne utwory poświęcono dziejom Piastów śl., najwybitniejszy dramatopisarz niem. XVII w., A. Gryphius, napisał śpiewogrę Piastus, temat ten podjął m. in. D. C. Lohenstein, który w wierszu Lob-Schrift wyraził najwyższy podziw dla władców piastowskich; służył im też wybitny poeta i uczony M. Opitz, w ostatnich latach życia wezwany przez Władysława IV na dwór król. i mianowany historiografem, a potem sekretarzem królewskim. W l. osiemdziesiątych także i poeci niem. opiewali zwycięstwo Jana III.

W początkach XVIII w. rozgorzała pol.-niem. polemika polit. wokół walki S. Leszczyńskiego o tron. W epoce saskiej nastąpiło między Polską a Niemcami nawiązanie kontaktów naukowych. Zamieszkały od 1749 w Warszawie Saksończyk W. Mitzler de Kolof prowadził ożywioną działalność wydawn., której celem była m. in. popularyzacja nauki i literatury pol. w Europie, zwł. w krajach niemieckojęzycznych (czasopisma nauk.  —> ,,Warschauer Bibliothek",  —> Acta litteraria", przekł. dwu pierwszych roczników  —> „Monitora" na niemiecki (1766-67). Z Drezna do Warszawy przeniósł się również  księgarz i drukarz M. Groll, który m. in. wydawał w l. siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XVIII w. przekłady dzieł pol. na język niem. i dzięki swym kontaktom wprowadzał je na rynek zagr., m. in. na targi lipskie. We Wrocławiu ogromne zasługi dla produkcji książek pol. położyła rodzina niem. księgarzy  —> Kornów. W epoce stanisławowskiej w Polsce dominowały wpływy literatury franc. i za jej to pośrednictwem zyskali rozgłos poeci niem., m. in. J.W.L. Gleim, F. Klopstock, Ch. M. Wieland. W 1755 przetłumaczono romans Ch. F. Gellerta Przypadki szwedzkiej hrabiny G...., chętnie też czytano jego bajki. Dramaty G. E. Lessinga i F. Schillera grywał W. Bogusławski, który 1796-98 prowadził we Lwowie obok sceny pol. i scenę niemiecką. Ogromnym powodzeniem cieszyły się niem. A dramy, szczególnie pióra A. von Kotzebuego.

W Niemczech znaczną rolę w popularyzacji pol. piśmiennictwa odgrywało od 1739 czasopismo nauk. „Gottingische gele-hrten Anzeigen". Pierwszym pol. pisarzem XVIII w. o szerszym rozgłosie był I. Krasicki. W wyd. w Warszawie „Polnische Bibliothek" (1787-88) K.B. Steinera już w pierwszym zeszycie ukazał się przekład dwu fragm. wypowiedzi Krasickiego o J. Kochanowskim. W XVIII w. w przekł. niem. wydano: Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki (1776), Pana Podstolego (1779 cz. 1), Monachomachię (1782), Historię (1785), Myszeidę (1790) i 1796 ukazał się zbiorek zawierający kilka bajek. W czasopismach niem. z końca XVIII w. ogłaszano liczne utwory poet. tego pisarza. W 1792-94 Powrot posła J.U. Niemcewicza tłumaczono trzykrotnie (1792 przekł. S.B. Lindego). Przekładano też wybrane utwory F.D. Kniaźnina i A. Naruszewicza. Linde przełożył dzieło H. Kołłątaja, I. Potockiego i F.K. Dmochowskiego  —> O ustanowieniu i upadku Konstytucji polskiej 3 maja 1791. W 1793 wydano pierwszy zarys historii literatury pol., Geschichte der polnischen Literatur alter und neuer Zeiten, pióra śl. lekarza J.J. Kauscha; książka ta cieszyła się długo uznaniem. We wrześniu 1790 wycieczkę po Polsce (Kraków, Wieliczka, Częstochowa, Tarnowskie Góry) odbył Goethe, w kilka miesięcy później był w Polsce J.G. Fichte (podróżował przez Warszawę do Królewca). Charakterystyczne dla tych czasów były prace z dziedziny językoznawstwa (słowniki pol.-niem., gramatyki języka pol. dla Niemców). Łączą się one z nazwiskami J.S. Bandtkiego, K.C. Mrongowiusza, Lindego. Bohaterem licznych utworów niem. przełomu XVIII i XIX w. był T. Kościuszko, jego postać pojawiła się w twórczości m.in. K. von Holteia (dramat Stary wódz wyst. niem. 1825, wyd. pol. 1917), oraz Ch.D. Grabbego.

W początkach XIX w. wzrost zainteresowania literaturą niem. nastąpił pod wpływem książki pani de Stael Del Allemagne (1813), która m. in. w jednym z rozdziałów omawia szczegółowo twórczość dram. Schillera. Pierwszą wzmiankę o twórczości Schillera zawiera rozprawa Krasickiego O rymotwórstwie i rymotwórcach (Schiller zaliczony jest do twórców najznamienitszych dzieł dram. obok A.W. Ifflanda i Kotzebuego), 1803 Bogusławski wyst. W Warszawie Zbójców (pt. Rabusie). W l. dwudziestych dramaty Schillera tłumaczono i wystawiano w Polsce wielokrotnie (1823 grano w Warszawie Intrygę i miłość w przekł. J. Korzeniowskiego). Ballady Schillera tłumaczyli K. Brodziński i Mickiewicz (Rękawiczka), wybór liryków ukazał się 1818 w przekł. J.N. Kamińskiego, żarliwego propagatora dorobku niem. poety. O twórczości Goethego pisał w rozprawie O klasyczności i romantyczności K. Brodziński, on też 1822 przełożył Cierpienia młodego Wertera-, powieść ta wywarła pewien wpływ na pol. sentymentalizm, jak i na wczesny romantyzm. Werteryzm w literaturze pol. znalazł najwybitniejszy wyraz w Dziadów cz.. IV Mickiewicza. Ważny dla wczesnego romantyzmu pol. był przekł. A. Brodzińskiego Dziewicy Orleańskiej (1821) Schillera. Gorącym propagatorem twórczości Schillera w Polsce był tłumacz jego liryki J.D. Minasowicz. Budziła ona także zachwyt młodego Mickiewicza, który później interesował się przede wszystkim dziełami Goethego (przekładał wiersze obu poetów). W czasie swych odwiedzin u Goethego 1829 oglądał Mickiewicz Fausta na scenie weimarskiej. Spotkali się z Goethem także m.in. K. Rozmian i A.E. Odyniec. W 1844 ukazał się przekład pol. A. Walickiego cz. 1 Fausta Goethego, a 1841 A. Bielowski wydał we Lwowie bogaty wybór poezji Schillera (Pienia liryczne).

0 popularności Goethego świadczy fakt, że np. balladę Król olch tłumaczono w XIX w. kilkanaście razy (m.in. Minasowicz, Bielowski, J.B. Zaleski, W. Syrokomla). Związki osobiste i kilkuletnia działalność zawodowa łączyły z Polską E.T.A. Hoffmanna, który 1804-07 pracował w Warszawie, założył tutow. muzyczne i orkiestrę symfoniczną, napisał też osnutą na motywach powstania kościuszkowskiego nowelkę Das Geliibde. W epoce romantyzmu literatura i filozofia niem. niejednokrotnie inspirowały twórców polskich. M. Mochnacki, gł. teoretyk wczesnego pol. romantyzmu w wyniku przemyślenia tez estet. filozofów niem. (A.W. i F. Schleglów), a zwł. filozofii natury F. W. Schellinga, dał własne ujęcie literatury pol. XIX w. i jej opis jako literatury narodowej. Do Schellinga nawiązywał w swych pismach także B. Trentowski. Ważnym zjawiskiem w romantyzmie k czterdziestych była recepcja myśli filoz. G.W. Hegla (A. Cieszkowski, Trentowski, K. Libelt, E. Dembowski, H. Kamieński). Wielu Polaków przyciągały na niem. uniwersytety wykłady sławnych filozofów. Ballada niem. stanowiła jeden z impulsów dla wczesnej pol. poezji romant.; szczególną popularnością cieszyła się ballada G.A. Burgera Lenora, przełożona po raz pierwszy 1819 w postaci swobodnej parafrazy przez K. Lacha Szyrmę; ballady Burgera tłumaczył też Odyniec. Po powstaniu listopadowym przez Niemcy przeszła fala emigracji polskiej. W 1832 ponad 3 miesiące przebywał w Dreźnie Mickiewicz - w tym okresie powstała III cz. Dziadów. Zatrzymywało się tu wielu Polaków, m. in. Odyniec, S. Garczyński, I. Domejko, W. Pol. Poeci niem. zadokumentowali swą solidarność z narodem pol. w jego walce o wolność w tzw. Polenlieder, byli to m.in.: A. von Platen, L. Uhland (wiersz Mickiewicz 1833), J. Mosen, autor pieśni znanej w Polsce jako Pułk czwarty (inc. „Walecznych tysiąc"), N. Lenau, Bettina von Amim, G. Herwegh. Po powstaniu listopadowym, a zwł. styczniowym Drezno stanowiło ważny ośrodek emigracji, skupiający ok. 6 tys. Polaków, 1863 osiedlił się tu i prowadził (1868-71) własną drukarnię J.I. Kraszewski. W Lipsku J. Bobrowicz wydawał  —> Bibliotekę Kieszonkową Klasyków Pol. 1835-40 i 1853, natomiast u F.A. Brockhausa z inicjatywy E.Ł. Kasprowicza ukazywała się 1860-86  —> Biblioteka Pisarzy Polskich.

W Polsce ruch przekładowy ożywił się w 2 poł. XIX w. W czasopismach pol. pojawiały się utwory wielu niem. romantyków, jak Novalis, C. Brentano, J. Eichendorff. Poezje i pieśni A. von Chamisso ukazały się 1883 i 1885 w Warszawie i we Lwowie, jego baśnie oraz baśnie braci Grimm i W. Hauffa były wielokrotnie wznawiane. Popularność poezji Hi Heinego (był w Polsce latem 1822 i podróż tę opisał w szkicu O Polsce 1823, wyd. pol. 1914) przypada na l. osiemdziesiąte - wydano wówczas szereg jego zbiorów w przekł. A. Asnyka, M. Konopnickiej, W. Syrokomli, J. Weyssenhoffa, W. Nawrockiego, później L. Rydla, K. Tetmajera, L. Staffa, ukazał się m.in. Wybór pism (t.1-3 1889-95). Od l. osiemdziesiątych wielokrotnie tłumaczono nowele i dramaty P. Heysego (gorącym zwolennikiem jego twórczości był Kraszewski). L. Jenike dokonał wielu tłumaczeń utworów Goethego (liryki, Faust, Egmont, Herman i Dorota, Torąuato Tasso, Ifigenia w Taurydzie). P. Chmielowski ogłosił 1878 w „Ateneum" studium Goethe i przełożył Lata nauki i wędrówki Wilhelma Meistra (1893).

Wielcy dramatopisarze niem.: H. Kleist., G. Buchner i F. Hebbel nie znaleźli w XIX w. w Polsce właściwego rezonansu. Kleista grano bez powodzenia 1826 (Kasię z Heilbronn w przeróbce K- Błotnickiego pt. Jasnowidząca), wydano i wystawiono jego utwory dopiero po II wojnie świat. (Dzieła wybrane 1960).

Recepcja pol. literatury romant. w Niemczech rozpoczęła się wcześnie. Już w l. dwudziestych XIX w. możemy odnotować przekł. poezji Mickiewicza, a powstanie 1830-31 wzmogło zainteresowanie literaturą Polski. W 1835 ukazał się tom poezji Mickiewicza, 1836 Pan Tadeusz w przekł. wierszem R.O. Spaziera (także autora historii powstania listopadowego). Jednocześnie przekładano patriot. utwory pisarzy późnego oświecenia. W 1831 wydano Barbarę Radziwiłłównę A. Felińskiego, F. von Gaudy przełożył 1833 Śpiewy historyczne Niemcewicza. W 1839 przełożono Zamek kaniowski S. Goszczyńskiego, 1833 Damy i huzary A. Fredry, 1838 Powieści kozackie M. Czajkowskiego (1842—45 ukazał się 6-tomowy wybór jego utworów w przekł. J.P. Jordana). W 1843 A. Mauritzius wydał pracę o literaturze i kulturze pol. l. trzydziestych XIX w. Z uwagi na wysokie nakłady duże znaczenie miały publikacje J. Scherra z zakresu literatury powsz. (Bildersaal der Weltliteratur 1848 i Allgemeine Geschichte der Literatur 1851), w których omówił on twórczość Krasickiego, Niemcewicza, Mickiewicza i Malczewskiego, ilustrując swe wywody przekładami. Ukazały się utwory Z. Krasińskiego (Nie-Boska komedia 1841, Irydion 1846). W 1846 A. von Drakę przełożył Mazepę Słowackiego, ale wzrost zainteresowania twórczością tego poety w Niemczech przypada dopiero na l. siedemdziesiąte i osiemdziesiąte. Dużą popularnością cieszyły się powieści hist. Kraszewskiego - ukazało się kilkadziesiąt przekładów oraz 12-tomowe wydanie jego dzieł. Tłumaczono też poezje G. Zielińskiego, J.B. Zaleskiego, W. Pola. Przebywając po upadku powstania listopadowego krótko w Niemczech, zawarł Pol znajomość z A. Humboldtem i L. Tieckiem; 1833 wydał zbiór pol. pieśni lud. w języku niemieckim. Uznanie zdobyły w Niemczech utwory J. Korzeniowskiego (Kollokacja miała 3 wydania). Obok wymienionych już poetów tłumaczono wiersze T. Lenartowicza, L. Siemieńskiego, W. Syrokomli i K. Ujejskiego. Znaczne zasługi dla popularyzacji literatury pol. w Niemczech ma  —> H. Nitschmann, tłumacz pol. poezji romant., autor podręcznika historii literatury pol. (1882) i kilkakrotnie wydawanej antologii pol. poezji.

Z literatury okresu postyczniowego do najbardziej znanych pisarzy pol. w Niemczech należał Sienkiewicz (tłum. od 1881) Quo vadis tylko w 1902 przełożono trzykrotnie (do 1913 ponad 30 wydań), Ogniem i mieczem tłumaczono 6 razy, Potop 6 razy, Krzyżaków 4 razy, Rodzinę Połanieckiech 3 razy. W 1885 przełożono Meira Ezofowicza E. Orzeszkowej i przez nast. 30 lat wydawano z powodzeniem jej powieści. Natomiast B. Prusa przetłumaczono jedynie opowiadania, a powieści dopiero po II wojnie światowej. Poczytność zyskała w Niemczech powieść Weyssenhoffa Żywot i myśli Zygmunta Podfilipskiego (4 wyd. 1898-1916), przełożono także szereg utworów G. Zapolskiej. Na przełomie XIX i XX w. ukazało się kilka antologii poezji i prozy polskiej. A. Weiss ogłosił 1892-1906 5 tomów noweli pol., 1894 wydał antologię Polnische Dichtung, 1907 ukazał się wybór nowel i esejów C. Norwida w przekł.  —> J. P. Kaczkowskiego (d'Ardenschaha).

Ważnym okresem dla recepcji literatury niem. w Polsce była epoka modernizmu. Czołowi jej przedstawiciele: S. Przybyszewski, J. Kasprowicz i W. Berent, studiowali w Niemczech; Przybyszewski w l. dziewięćdziesiątych wywarł wpływ na skupionych w Berlinie młodych pisarzy niem. moderny (R. Dehmel, J. Schlaf), początkowo tworzył w języku niem. (przełożył 1905 na niem. Hymny Kasprowicza). Filozofia A. Schopenhauera i F. Nietzschego leżała u podstaw programu artyst. Młodej Polski. Wzmianki o Nietzschem pojawiają się w prasie pol. od 1890, 1892 Przybyszewski ogłosił Zur Psychologie des Individuums (I. Chopin und Nietzsche), „Życie" i „Chimera" programowo popularyzowały jego pisma. W 1906 Berent ogłosił rozprawę Źródła i ujścia nietzscheanizmu, 1907 ukazała się praca S. Brzozowskiego Fryderyk Nietzsche. Do tłumaczy pism Nietzschego należeli: Berent, K. Drzewiecki, S. Pieńkowski, Staff, S. Wyrzykowski; ukazały się Dzieła (t. 1-17 1905-12). Zasłużonym tłumaczem F. Hebbla (Judyta 1908, Dzienniki 1911), był K. Irzykowski, autor rozprawy FryderykHebbel jako poeta konieczności (1908). Żywy oddźwięk w Polsce znalazła twórczość G. Hauptmanna - Kasprowicz przełożył m. in. Dzwon zatopiony (1897), Konopnicka Hanusię (1899), 1905 wydano Tkaczy, dramaty te wystawiano z powodzeniem na scenach pol., ukazywały się także przekłady jego nowel i powieści. Rozgłos zdobyli w Polsce Dehmel i S. George, którego owocna literacko przyjaźń łączyła z W. Roliczem-Liederem (obaj poeci tłumaczyli nawzajem swe utwory).

W Niemczech przełomu XIX i XX w. ważną rolę w pomnażaniu wiedzy o literaturze pol. odegrało czasopismo ,,Aus frem-den Zungen", zamieszczające m.in. liczne przekłady utworów K. Tetmajera. Pisarze młodopol. znaleźli też propagatora w czasopiśmie ,,Das literarische Echo", zał. 1898 (od 1924-1936 pt. ,,Die Literatur"), które aż po 1936 informowało o nowościach literatury polskiej. Na uniw. w Berlinie profesorami języków i literatur słow. byli 1842-59 W. Cybulski i 1881-1924 A. Bruckner, który 1901 wydał w języku niem. historię literatury pol. (wyd. 2 1922), nadto 1929 ukazała się niem. wersja historii literatury pol. J. Kleinera. W1902-04 działała w Monachium zał. przez J. Marchlewskiego spółka wydawn., której nakładem ukazały się m.in. przekł. utworów S. Żeromskiego (Rozdzióbią nas kruki, wrony, Popioły), A. Dygasińskiego (Gody życia), W. Sieroszewskiego, Przybyszewskiego, W. Orkana, K. Tetmajera. Twórczość Żeromskiego nie miała jednak większego rezonansu, poza wymienionymi utworami przełożono 1910 Dzieje grzechu. Z twórczości Wyspiańskiego wydano przekład Klątwy (1909), ukazało się także kilka interesujących omówień. Kilkanaście nakładów mieli Chłopi W.S. Reymonta, w przekł. J.P. Kaczkowskiego (d'Ardenschaha) i C. Hauptmanna 1912. W Monachium 1915 W. Kościelski i A. Guttry zainicjowali serię Polnische Bibliothek, w której 1916-19 ukazały się utwory m.in.: Mickiewicza, Władysława Łozińskiego, Orzeszkowej, W. Gomulickiego, Reymonta (Ziemia obiecana), tom nowel różnych autorów.

Po odzyskaniu niepodległości zainteresowanie literaturą niem. w Polsce było nadal żywe. Ważnym zjawiskiem lit. tego okresu, kształtującym się już wcześniej, a pozostającym pod wyraźnym wpływem kultury niem. był  —> ekspresjonizm (Kasprowicz, Berent, poet. grupa  —> „Zdroju", B. Schulz, J. Kaden-Bandrowski i in.). Twórczość ekspresjonistów austr. i niem. -prekursorów: Dehmela i R.M. Rilkego, a nast. J.R. Bechera, Th. Daublera, G. Trakla, F. Werfla i in., była niejednokrotnie przedmiotem dyskusji na łamach pol. prasy literackiej. Z impresjonistów tłumaczono wiersze D. von Liliencrona i M. Dauthendeya. Dla recepcji dramatu niem. zasłużył się szczególnie L. Schiller - wystawił m.in.: Operę za trzy grosze B. Brechta (1929), Cyjankali F. Wolfa (1930), Przestępców F. Brucknera (1930), adaptację Sporu o sierżanta Griszę A. Zweiga (1931), Kapitana z Kopenick C. Zuckmayera (1932). Do najczęściej prezentowanych w teatrze dramatopisarzy dawnych należał Schiller, ukazywały się też nowe przekłady jego dramatów (Don Karlosw przekł. K. Iłłakowiczówny 1933). Do popularyzacji liryki niem. przyczynił się znacznie S. Napierski, wydając w Bibl. „Kameny" 2 t. przekładów: Liryka niemiecka (1936) i Poeci niemieccy (1937). Z tłumaczeń dawniejszych poetów niem. wyróżnia się przekł. Staffa Elegii rzymskich Goethego (1924), nadto Staff przełożył Cierpienia młodego Wertera (1920) i Lisa Przecherę (1935). Przekład Fausta (cz. 1-2 1925-26) E. Zegadłowicza spotkał się z krytyką. Setna rocznica śmierci Goethego (1932) przyniosła kilka przekładów i studiów o twórczości tego poety, m.in.: J. Kleinera, Z. Łempickiego i Z. Ciechanowskiej. Literaturę niem. w Wielkiej literaturze powszechnej opracował F. Doubek (t. 3 1932). Dokonano licznych tłumaczeń z prozy niemieckiej. Do najpoczytniejszych autorów należał J. Wassermann (wydano kilkanaście jego powieści), bestsellerami były wydane 1929 powieści: E.M. Remarque'a (Na Zachodzie bez zmian) i L. Renna (Wojna). W tym okresie rozpoczyna się recepcja twórczości T. Manna, mimo iż wczesne nowele i dramat Fiorenza przełożono już w początku stulecia. W 1924 ukazał się Tristan w przekł. Staffa, 1927 Mann na zaproszenie pol. Pen Clubu przebywał w Warszawie i po jej wizycie wzmogła się praca nad przekładami jego utworów, m. in. 1930 ukazał się przekład Czarodziejskiej Góry i 1931 Buddenbrooków. Przełożono także utwory H. Manna, oraz H. Fallady, L. Feuchtwangera, H. Hessego, B. Kellermanna, A. Zweiga i wielu innych.

 Okres międzywojenny był tylko w pierwszej fazie płodny dla recepcji literatury pol. w Niemczech. Już 1917 ukazał się zbiór nowel Polen. Ein Novellenbuch w przekł. A. Guttry'ego z tekstami Sienkiewicza, Tetmajera, Żeromskiego, Weyssenhoffa, Reymonta, Przybyszewskiego. Po 1930, wraz z narastaniem konfliktu pol.-niem. liczba przekładów maleje, by po 1936 ograniczyć się do nielicznych tylko pozycji. W 1922 L. Koppens ogłosił wybór poezji pol. Polnische Klange, zawierający wiersze Tetmajera, L. Rydla, K. Zawistowskiej i K. Iłłakowiczówny. W rok później L. Scherlag wydał obszerną antologię współcz. liryki pol. w przekładzie własnym, swego brata Marka i O. Hausera (zbiór ten przyniósł wiersze 70 poetów). Przekłady z literatury pol. drukował wspomniany już periodyk berliński „Aus fremden Zungen". Zestawienia przekładów z literatury pol. na język niem. dokonał Guttry w katalogu z warsz. wystawy Książka polska za granicą 1906-1933(1933). Dwa lata wcześniej wydał on w języku niem. zbiór szkiców o pisarzach polskich. Bestsellerami były w Niemczech książki F.A. Ossendowskiego oraz Zazdrość i medycyna M. Choromańskiego (1934). W 1929 wydano Generała Barcza Kadena-Bandrowskiego, a 1938 przekł. t. 1-2 Nocy i dni M. Dąbrowskiej (tłum. H. Koitz). Wiersze K. Wierzyńskiego z tomiku Laur olimpijski, nagrodzonego na IX Olimpiadzie w Amsterdamie, przełożył (1928) J.H. Mischel, utwory F. Goetla tłumaczył Guttry. Popularyzatorem literatury pol. był  —> O. Forst--Battaglia. Mimo wysiłków tłumaczy sytuacja polit. i społ. nie sprzyjała poszerzaniu znajomości literatury polskiej.

W pierwszych latach po II wojnie świat., na których ciążyła ponura przeszłość, na pol. rynku księgarskim ukazywały się reedycje książek przetłumaczonych i wyd. przed wojną. W 1950-56 wydano szereg powieści pisarzy antyfaszyst. i so-cjalist. tworzących w NRD: Ą. Seghers, W. Bredla, K. Griinberga, H. Marchwitzy, E. Claudiusa, A. Scharrera, B. Uhsego, F.C. Weiskopfa i A. Zweiga. Przełożono także kilka dramatów F. Wolfa i M. Walsera, w czasopismach ukazywały się wiersze m.in. J.R. Bechera, E. Weinerta, P. Huchela, S. Hermlina. Wydano też kilka antologii: Niemiecka satyra antyfaszystowska (1951), Arsenał pieśni. Antologia niemieckiej poezji rewolucyjnej (1954), Droga przez mrok. Opowiadania pisarzy niemieckich 1933-1945 (1951), Ogniwa. Opowiadania nowych pisarzy nowych Niemiec (1954). W 1. pięćdziesiątych szeroki krąg zwolenników zdobyła twórczość B. Brechta, wydano m.in. Wiersze wybrane i Dramaty (t. 1-3 1962), a większość jego sztuk (w przekł. S.J. Leca, W. Lewika i in.) weszła do repertuaru teatrów pol. (do 1968 było w Polsce ok. 70 premier).

Nowy okres w recepcji literatury niem. nastąpił w połowie L pięćdziesiątych. Wielki renesans przeżywała twórczość T. Manna, 1956-60 pojawiły się wznów, a także nowe przekłady (Doktor Faustus 1960, W. Wirpsza i M. Kurecka) powieści i opowiadań, wybór esejów, listy oraz wspomnienia o nim i jego rodzinie. Twórczość klasyków niem. ukazała się w nowych obszernych wyborach (Lessing, Schiller, Goethe, Buchner, Heine, E.T.A. Hoffmann), w nowym przekładzie F. Konopki wydano Fausta Goethego. W oprać. G. Koziełka wydano zbiory: Niemiecka nowela romantyczna (1975 BN II 181), Czarny pająk. Opowieści niesamowite z prozy niemieckiej (1976) i Dawna nowela niemieckojęzyczna(t. 1-2 1979). Zainteresowanie współcz. poezją niem. znalazło wyraz m. in. w antologiach: Dopowiedzenie świtu (1969, wyd. 2 1974, wybór S.H. Kaszyńskiego i E. Wachowiaka) - zbiór wierszy poetów NRD, W cieniu Lorelei (1978, wybór i noty biogr. Kaszyński, wstęp W. Nawrocki) - zbiór wierszy poetów RFN. Odrębną pozycją jest wybór wierszy poetów NRD o Polsce Przybliżenia (1978, oprać. Kaszyńskiego). Obok prozaików NRD (B. Apitz, Ch. Wolf, G. Kunert, E. Strittmatter, J. Bobrowski, H. Kant, R. Schneider, W. Heiduczek, A. Wellm), przełożono utwory szeregu wybitnych pisarzy RFN i tworzących poza granicami państwa (H. Boli, G. Grass, S. Lenz, W. Koeppen, S. Andres, M. von der Griin, W. Borchert, H.M. Enzensberger, G. Wallraff, C. Zuckmayer). Wydano też kilka antologii niem. prozy współcz. NRD: 50 opowiadań pisarzy Niemieckiej Republiki Demokratycznej (1974), wstęp W. Szewczyka, Historie bez tytułu (1977, oprać. H. Orłowski) i RFN Nieznany cel (1974, oprac. Orłowski). Na scenach pol. sukcesy odnosiły sztuki dramatopisarzy niem. (m. in. R. Hochhutha i P. Weissa); liczne przekłady opublikowano w miesięczniku „Dialog". Literatura niem. ma w Polsce wielu tłumaczy, duży dorobek mają: S. Błaut, J. Friihling, G. Mycielska, W. Jedlicka, T. Jętkiewicz, W. Kragen, A.M. Linke, I. i E. Naganowscy, E. Sicińska, R. Szydłowski, M. Wisłowska. Prace publicystyczne, naukowe i popularnonaukowe zaznajamiają pol. czytelników z różnymi aspektami literatury niem., zasługi w tej dziedzinie mają: J.Z. Jakubowski, J. Koprowski, A. Krzemiński, E. Naganowski, A. Rogalski, W. Szewczyk (autor książki Literatura niemiecka XX wieku 1962), a także N. Honsza, Kaszyński, Koziełek, Orłowski, Z. Swiatłowski.

Dzieje germanistyki pol. są ściśle związane z historią naszego narodu i rozwojem stosunków polsko-niemieckich. W okresie rozbiorów katedrami literatury i języka niem. kierowali przeważnie obcokrajowcy (np. W. Creizenach na UJ). Pierwszym wybitnym germanistą pol. był prof. UW, zamordowany w Oświęcimiu, Z. Łempicki. Jego historia literaturoznawstwa niem. do końca XVIII w. (Geschichte derdeutschen Literatur-wissenschaft 1920) wznowiona została w RFN. Katedrę germanistyki na Uniw. Pozn. i UJ prowadził (do 1949) A. Kleczkowski. W Polsce Lud. jako germaniści zasługi mają: J. Berger, Z. Ciechanowska, J. Chodera, O. Dobijanka-Witczakowa, A. Szulc, J. Piprek, E.M. Szarota, Z. Żygulski. Obecnie działa 9 instytutów germanistyki. Publikacje nauk. dotyczą przede wszystkim okresu baroku, romantyzmu, literatury XX w. i stosunków polsko-niemieckich. Ukazały się Dzieje literatury niemieckiej (t. 1-2 1969-72) M. Szyrockiego.

W NRD, w pierwszych latach po II wojnie świat., wśród tłumaczonych pisarzy pol. znaleźli się: Kraszewski, Sienkiewicz, Prus, Z. Kossak-Szczucka, Z. Nałkowska, a nast. Orzeszkowa, Reymont, Zapolska, Żeromski, Dąbrowska. Nastąpił też stopniowy wzrost zainteresowania pol. literaturą współcz., tłumaczono utwory J. Iwaszkiewicza, L. Kruczkowskiego, J. Parandowskiego, J. Andrzejewskiego, S. Lema, J. Broszkiewicza. K Brandysa, B. Czeszki, T. Konwickiego, I. Newerlego, J. Putramenta. Większość wartościowych pozycji pol. prozy współcz. a także dramatu została tu przełożona. Stale też uzupełniane są przekł. pol. klasyki, m. in. 1977 wydano Rękopis znaleziony w Saragossie J. Potockiego i 1979 Wesele Wyspiańskiego (w przekł. H. Bereski). W os. wyd. ukazały się m. in. wiersze Mickiewicza, M. Jastruna, W. Broniewskiego, T. Różewicza. Kilka antologii przedstawia poezję pol., m.in. Polnische Lyrik aus funf Jahrzehnten (1974, wyd. 2 1978) w oprac. Bereski i H. Olschowskiego. Z prozy pol. ukazały się m. in. obszerna antologia w oprać. J. Jankę Moderne polnische Prosa (1964, wyd. 2 1966), w wyborze G. Koziełka wydano tom nowel Aspasia (1976). Jankę opracowała też antologię dramatu Polnische Dramen (1966), a nazwiska dramatopisarzy pol., zarówno klas. jak i współcz., spotyka się często na afiszach teatralnych. I. Kuhnke i F. Krause opracowali bibliografię przekładów Polnische schone Literatur in deutscher tfber-setzung 1900-1971 (1975). Zasłużonymi badaczami, tłumaczami i popularyzatorami są:  —> H. Bereska, R. Buschmann,

E. Dieckmann,  —> R. Fieguth,  —> A. Hermann, J. Jankę,  —> J. i Ch. Jankowiak,  —> K. Kelm,  —> V. Mika,  —> H. Olschowsky, R. Pabel, —> C. Rymarowicz, B. Schweinitz, Ch. Schubert--Consbruch, K. Wolff.

W RFN wzrost zainteresowania literaturą pol. nastąpił ok. 1958. Licznych czytelników zyskała pol. poezja. W1963 ukazał się Pan Tadeusz w przekł. H. Buddensiega, wydano Nie-Boską komedię Krasińskiego, zbiory wierszy poetów współcz.: Z. Bieńkowskiego, Z. Herberta, K.I. Gałczyńskiego, Cz. Miłosza, J. Przybosia, T. Różewicza. Najpełniejszy zbiór liryki pol. opracował K. Dedecius - Polnische Poesie des 20. Jahrhunderts (1964), uzupełniony tomem Neue polnische Lyrik( 1965). W jego też oprac, ukazała się antologia prozy Polnische Prosa des 20. Jahrhunderts (t. 1-2 1966-67) oraz obszerna antologia obejmująca utwory różnych gatunków Polnisches Lesebuch des zwanzigsten Jahrhunderts (1978). Antologię współcz. prozy pol. opracował też K. Staemmler (Modeme Erzahler der Welt Polen (1975). O popularności prozy pol. w RFN świadczyć może fakt, iż dziennikFrankfurter Allgemeine Zeitung" drukował (1974) w odcinkach Noce i dnie M. Dąbrowskiej (przekł. L. Lasinskiego, wyd. 1977), wydano m. in. utwory Lema, Gombrowicza, Iwaszkiewicza, Schulza, Andrzejewskiego, Kuśniewicza, Hłaski. Popularność zyskał S. J. Lec jako autor Myśli nieuczesanych. Wyrazem zainteresowania pol. dramatem jest m. in. antologia: Modernes polnisches Theater (t. 1-2 1967), zawierająca sztuki S. I. Witkiewicza, J. Szaniawskiego, Gombrowicza, L. Kruczkowskiego, Różewicza, J. Broszkiewicza, S. Mrożka, Herberta, T. Karpowicza, S. Grochowiaka, I. Iredyńskiego, J. Abramowa. Bibliografię przekł. z literatury pol. opracował Staemmler Polnische Literatur in deutscher Obersetzung 1945-75 (1975, wyd. 2 za l. 1945-77, 1977). W Heidelbergu wydawany był (1956-76) pod red. Buddensiega periodyk „ Mickiewicz-Blatter", zapoznający Niemców z kulturą pol.; od l. sześćdziesiątych ukazuje się w Dusseldorfie kwartalnik „Begegnung mit Polen", w którym znajdują się też materiały lit.; w Monachium w czas. „Akzente" od 1954 ukazują się polonica (w oprac. H. Bendery), tamże działa (od III 1974) Tow. Niemiecko-Polskie; w Darmstadt 1980 utworzono Deutsches Polen-Institut, którym kieruje Dedecius. W 1978 ukazał się zarys rozwoju literatury pol. pióra D. Langera, przedstawiciela młodszego pokolenia polonistów w RFN. Zasłużonymi tłumaczami i popularyzatorami literatury pol. w RFN są: —> H. Buddensieg, —> K. Dedecius, J. Hahn, K. Harrer —> H. Kunstmann, —> P. i R. Lachmann,  —> K. Staemmler, W. Tiel, L. Zimmerer. Większość uniwersytetów obu państw posiada katedry i instytuty slawistyki. Punkt ciężkości ich zainteresowań spoczywa na rusycystyce, jednak prawie zawsze mają lektorów, a także samodzielnych pracowników nauk. zajmujących się pol. literaturą i językiem. O literaturze pol. informują też prace polonistów z in. krajów.

E. KOŁODZIEJCZYK Goethe w Polsce, Kr. 1913; M. SZYJKOWSKI Schiller w Polsce, Kr. 1915; Z. CIECHANOWSKA Kazimierz Brodziński jako pierwszy tłumacz Goethego w Polsce, Lw. 1928 (odb. z „Pam. Lit."); T. CIESZEWSKI Burger w Polsce, Wil. 1932; Z. CIECHANOWSKA Literatura niemiecka a polska w XVIII w., „Pam. Lit." 1936 z. 1; J. BERGER Przekłady Kasprowicza, Pozn. 1948; Z. CIECHANOWSKA Twórczość Goethego w Polsce. „Twórczość" 1949 nr 5; J. BERGER Powstanie listopadowe w niemieckiej liryce, „Przegl. Zach." 1952 nr 7/8; M. SZYROCKI Niemieckie echa twórczości Kochanowskiego, Szymonowica i Modrzewskiego, „Sobótka" 1955 nr 4; J. BERGER Literatura niemiecka w przekładach Marii Konopnickiej, Pozn. 1956; T. WEISS Fryderyk Nietzsche w piśmiennictwie polskim lat 1890-1914, Wr. 1961; M. SZYROCKI Przekłady literatury polskiej na język niemiecki w latach 1945-1963, „Przegl. Zach." 1963 nr 19: J. ZIMNIK Echa polonofilskie w literaturze niemieckiej, Opole 1964; L. SŁUGOCKA Die deutsche Polenliteratur auf dem Gebietder Deutschen Demokratischen Republik 1945-1960, Poz. 1964; taż Uber die Grenzen hinaus. Deutsche Polenlyrik seit den Anfangen bis 1965, W. 1965; W. KUBACKI Heine i Polska „Przegl. Hum" 1965nr2i3; M. WRZECIONO Literatura niemiecka w Polsce. Bibliografia 1945-1958, Pozn. 1966; N. HONSZA W kręgu literatury niemieckiej, Kat. 1968; J. CHODERA Niemiecka literatura o Polsce 1918-1939, Kat. 1969; E.M. SZAROTA Piastowie w literaturze niemieckiej XVII w, w. Europejskie związki literatury polskiej, W. 1969; A. WILL Polska i Polacy w niemieckiej prozie literackiej XIX wieku, Ł. 1970; E.M. SZAROTA Die gelehrte Welt des 17. Jahrhunderts iiber Polen, Pozn. 1972; K. DEDECIUS Polacy i Niemcy. Posłannictwo książek, Kr. 1973; S. SZENIC Za zachodnią miedzą, W. 1973. M. SZYROCKI Związki literackie polsko-niemieckie, Zesz. Nauk. UWr. Germanica wratislaviensia 20 (1974); A. WILL Motywy polskie w krótkich formach literackich niemieckiego obszaru językowego 1794-1914, Wr. 1976; M. SZYROCKI Z dziejów powiązań literackich polsko-niemieckich w okresie od średniowiecza do baroku, w: Literatura staropolska w kontekście europejskim, Wr. 1977; K.A. KUCZYŃSKI Literatura Republiki Federalnej Niemiec w Polsce (1949-1977), „Przegl. Zach." 1978 nr 2; tenże Polonica w twórczości pisarzy NRD lat 60-ych, Zesz. Nauk. S. I 22 (1978); M. GRABOWSKA W kręgu poezji Henryka Heinego, w: Rozmaitości romantyczne, W. 1978; Z. SINKO Deutsch-polnische Literaturbeziehungen in derZeit der Aufklarung, Zeitschrift fur Slavistik 24 (1979).

Marian Szyrocki

Podobne prace

Do góry