Ocena brak

Negocjowana rewolucja w PRL i na Węgrzech

Autor /Leon Dodano /22.07.2011

Negocjowane przejście (pakt) – polega na porozumieniu zawartym między elitami rządzącymi, a opozycyjnymi, wraz z charakterystyczną instytucją –„okrągłym stołem”. Ten model przejścia zakłada przede wszystkim:

1/ wykształcenie się opozycji i elit opozycyjnych, które mogą być partnerem w dialogu z władzą

2/ przewagę strategii koncyliacyjnych u obu stron konfliktu

3/ niemożność obrony ancien regime’u lub przeprowadzenia zmian systemowych przez każdą ze stron konfliktu samodzielnie.

O modelu kontraktualnym tranzycji można mówić w przypadku Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej i Węgierskiej Republiki Ludowej. W obu tych przypadkach proces, tempo i zakres zmiany systemowej zostały wynegocjowane w trakcie rozmów przedstawicieli władzy z przedstawicielami opozycji. W PRL rozpoczęły się one najszybciej – 6 II 1989 i trwały do 5 IV 1989. Wzięli w nich udział przedstawiciele władz (elity „reformatorskie” PZPR) i opozycja reprezentowana przez NSZZ „Solidarność”. Rozmowy przyniosły efekt pod postacią porozumienia co do transformacji systemu i jej tempa.

Ustalono kalendarz wprowadzania zmian. Na 4 VI 1989 ustalono datę rozpisania quasi-rywalizacyjnych wyborów do Sejmu i w pełni rywalizacyjnych do Senatu. Wybory do tzw. parlamentu kontraktowego wygrała skupiona wokół „Solidarności” opozycja. Kontrakt zakładał, iż prezydentem zostanie wybrany przedstawiciel PZPR (gen. Jaruzelski), natomiast na czele rządu stanął premier wywodzący się z opozycji – Tadeusz Mazowiecki. Sytuacja na Węgrzech w końcówce lat 80. różniła się od tej w Polsce. Elity komunistyczne na czele z Janosem Kadarem podjęły działania liberalizacyjne w sprawach gospodarczych już w latach 70. (gulaszowy komunizm), co zaowocowało pojawieniem się drobnych przedsiębiorców, czy też zarządzaniem państwowymi zakładami przez bezpartyjnych menedżerów. Dzięki tym zmianom kryzys gospodarczy lat 80. nie był tak dotkliwy jak w innych KDL-ach. Z powodu rozbijania i izolowania środowisk opozycyjnych w czasach Kadara, nie powstał na Węgrzech masowy ruch społeczny podobny do NSZZ „S”.

Rola opozycji w procesie tranzycji wzrosła dzięki reformatorom z WSPR na czele z Nemethem i Pozsgayem, którzy nieformalne rozmowy z częścią opozycji podjęli w 1987 r. Pod naciskiem reformatorskiej frakcji w partii z funkcji I sekr. ustąpił Kadar. Zastąpił go partyjny centrysta Karelyi Grosz, dopuszczający połączenie procesu liberalizacji ekonomicznej z liberalizacją polityczną. Po wydarzeniach w Polsce przyspieszenie nastąpiło także na Węgrzech. W III 1989 doszło do cyklu rozmów między dotychczas podzieloną opozycją („okrągły stół opozycji”). Rozmowy służyły wypracowaniu wspólnego stanowiska opozycji, brały w nich udział nowopowstałe partii m. in. FIDESZ, SZDESZ, MDF i FKGP.

Następnie podjęto rozmowy z rządem w ramach „trójkątnego stołu”. W rozmowach uczestniczyły trzy strony: rządowo-partyjna, organizacji społecznych i opozycji. W wyniku rozmów, które dobiegły końca w IX 1989 podjęto decyzje o przeprowadzeniu na wiosnę 1990 r. wyborów w pełni rywalizacyjnych, przyjęciu nowej ordynacji wyborczej oraz znowelizowaniu konstytucji (m.in. wprowadzono urząd prezydenta). Podobieństwa w przebiegu tranzycji w tych krajach są najczęściej wiązane z faktem zintegrowania ich społeczeństw wokół narodowej tożsamości, sukcesywnym wprowadzaniu reform gospodarczych, stopniowym rozwojem sektora prywatnego oraz względnie niskim poziomem represyjności autorytaryzmu.

Jednakowoż, pomimo wielu podobieństw (pokojowy charakter przemian, kompromis między władzą a opozycją) można znaleźć także różnice. W PRL stronę opozycyjną reprezentowali przedstawiciele masowego ruchu społecznego, natomiast na Węgrzech od początki w negocjacjach brały udział partie polityczne. Uzgodnienia przyjęte na Węgrzech były znacznie korzystniejsze dla tempa przemian ustroju niż w Polsce, co wynikało ze zmian w otoczeniu zewnętrznym, wcześniejszej tranzycji w Polsce i przyzwolenia na zmiany w ZSRR.

Do góry