Ocena brak

NAPOLEON BONAPARTE (Buonaparte)

Autor /Amon Dodano /04.04.2012

Napoleon 1,1769-1821, cesarz Francuzów 1804-14/15, król Włoch 1805-14. Ur. w Ajaccio na Korsyce, ukończył fr. szkołę wojsk, w Brienne i Paryżu; w okresie Rewolucji Fr. jako kapitan artylerii przyczynił się do zdobycia Tulonu (1793), za co w 1794 otrzymał stopień generała brygady. Za Dyrektoriatu stłumił zamieszki rojalistyczne w Paryżu 13 vendemiaire'a roku IV (5 X 1795), po czym otrzymał dowództwo armii fr. we Włoszech.

W kampanii tej, po odniesieniu zwycięstw pod Lodi, Arcole, Rivoli itd., wyparł Austriaków z Lombardii (1796-97) i zmusił ich do zawarcia traktatu pokojowego w Campoformio. W 1798-99 przedsięwziął wyprawę do Egiptu i Syrii, aby przeciąć ang. drogi handlowe do Indii; zwyciężył pod Piramidami, ale flotę jego zniszczył Nelson pod Abukirem.

Wrócił do Francji, gdzie 18 brumaire'a roku VIII (9 XI 1799) dokonał zamachu stanu, obalając Dyrektoriat i obejmując władzę jako I konsul, a po zwycięstwie pod Marengo i zawarciu traktatu z Austrią w Luneville i Anglią w Amiens, został w 1802 konsulem dożywotnim. Zreorganizował administrację państwa, system finansowy, zlikwidował prawodawstwo feudalne i wprowadził burżuazyjny Kodeks Cywilny (tzw. Kodeks Napoleona, zob. Kodeks).

W 1801 zawarł konkordat z papieżem Piusem VII, w 1804 koronował się na cesarza Francuzów, w 1805 także na króla Włoch, ale nie mógł dać Francji tak niezbędnego jej pokoju. Osiągnąwszy władzę dzięki swym zwycięstwom, utrzymywał ją dzięki nowym zwycięstwom. Tak więc rozpoczęły się kampanie przeciw Europie zagrzewanej do walki przez Anglię, znaczone zwycięstwami pod Austerlitz w 1805, pod Jeną 1806, Friedlandem 1807, Wagram 1809.

Jednak interwencja w Hiszpanii 1808-13 i skutki „blokady kontynentalnej", która miała zniszczyć Anglię, ale krępowała handel całej reszty Europy, podkopały potęgę Napoleona w czasie, gdy podjął wojnę z Rosją (1812). Mimo zdobycia Moskwy kampania ta podczas zimowego odwrotu przeobraziła się w katastrofę, w której zginęło 4/5 Wielkiej Armii (Berezyna). Po klęsce pod Lipskiem w 1814 Paryż skapitulował przed koalicją, a cesarz został zmuszony do abdykacji i wysłany na wyspę Elbę.

W kilka miesięcy później Napoleon (26 II 1815) opuścił wyspę, wylądował w zatoce Juan i na czele drobnego oddziału, bez wystrzału, opanował całą Francję. Jednak w bitwie pod Waterloo 12-18 VI, pobity przez Wellingtona i Bliichera, abdykował po raz drugi i został przez Anglików wywieziony na Wyspę Św. Heleny, gdzie żył jeszcze przez 6 lat.

Zwłoki jego przywieziono w 1840 do Paryża i złożono w kościele Inwalidów. W 1799 poślubił Józefinę Beauharnais, z którą się rozwiódł w 1809, aby w 1810 ożenić się z Marią-Luizą, arcyksiężniczką austr., z którą miał syna, Napoleona II, zob. Orlątko. Był jednym z największych wodzów w dziejach, a największym w czasach nowożytnych.

Dyktatura Napoleona, będąca dla burżuazji fr. gwarancją utrzymania swobód Rewolucji, likwidacji feudalizmu i popierania rozwoju kapitalizmu, z czasem rozczarowała ją przez skrajny absolutyzm władzy, dławiącą cenzurę prewencyjną i bezwzględność policji pod takimi ministrami, jak Fouche i Savary. Sztuka empire'u (zob.) była wyrazem dążenia, aby plastyka, podobnie jak lit., teatr i prasa, była narzędziem propagandy wielkości cesarstwa.

Rozbudowa Paryża za Napoleona stała się początkiem przeobrażenia stolicy w wielką, nowoczesną metropolię. Triumfalny marsz Napoleona przez Europę podważył jej feudalną strukturę; przynosił zdobycze rewolucji burżuazyjnej, ale nie sprzyjał radykalizmowi społecznemu ani walce o wolność narodów uciskanych, choć zręcznie wykorzystywał ją dla swoich celów. We Włoszech powołał do życia Legiony polskie (zob. Legion), po pokonaniu Prus utworzył Księstwo Warszawskie (zob.), nie godząc się jednak na przywrócenie Polsce niepodległości.

Ach, cóż za piękne kobiety są w Warszawie!, fr. oh, qu'il y a de jolies femmes a Varsovie!, okrzyk-Napoleona I na warszawskim balu 71 1807, na którym przedstawiono cesarzowi kilkadziesiąt dam polskich, m.in. szambelanową Marię Walewską. Arc de Triomphe zob. Łuk Triumfalny. Boney. Angielskie niańki straszyły swych podopiecznych na pocz. XIX w.: „Jak będziesz niegrzeczny, to cię Boney złapie!" Boney to był skr. od Bonaparte: groźbę inwazji na Anglię brano tam wówczas bardzo serio. Brał i Napolion czasem po tebinkach dawne przysł. (zob. Tebinki).

Ci ludzie umieją się tylko bić!, fr. ces gens la ne savent que se battrel, tak, wg Wspomnień Józefa B.I. Załuskiego, wyrazić się miał Napoleon I do „zagranicznych generałów" w Schoenbrannie 9 VIII 1809 o polskim pułku gwardii, który się skompromitował na przeglądzie wojsk.

Cześć najdzielniejszym z dzielnych!, fr. honneuraux braves des braves!, okrzyk Napoleona I nazajutrz po szarży szwoleżerów polskich pod Somosierrą, przed rozpoczęciem defilady pułku, 1 XII 1808. Cztery nieprzyjazne gazety są groźniejsze od tysiąca bagnetów powiedzenie Napoleona I. Dwie rzeczy popychają ludzi do działania - interes i strach powiedzenie Napoleona I.

Kapral Fiołek, fr. caporal Violette. Napoleon na Elbie obiecywał przyjaciołom, że pojawi się we Francji wraz z fiołkami, stąd: „Za kaprala Fiołka!", był ulubionym toastem jego zwolenników. Gdy cesarz w marszu na Paryż mijał Frejus, tłum kobiet obrzucił go fiołkami.

Każdy żołnierz francuski nosi w ładownicy buławę marszałka Francji, fr. tout soldat jranęaisporte dans sa giberne le baton de marechal de France, przypisywane Napoleonowi I, który rozumiał środkowy wyraz hasła Rewolucji: „Wolność, równość, braterstwo", jako demokratyzację szans i twierdził, że „wszystkich swoich generałów ulepił z gliny". Był też pierwszym wielkim zdobywcą wierzącym w niezwykłą, nowoczesną ideę postępu. Kodeks Napoleona zob. Kodeks. Kolumna Wielkiej Armii zob. Kolumna.

Legenda napoleońska. W dziełach hist. i lit. własnego narodu i czasu, a także następnych pokoleń we Francji i w pozostałych krajach Europy postać Napoleona odbija się w sposób bardzo wieloraki (a napisano o nim dotychczas ok. ćwierci miliona książek!). Dla Francuzów był on naprzód rodzajem młodego herosa gr., później, tak jak Aleksander Wielki - despotą, wreszcie, po klęsce, awanturnikiem i uzurpatorem.

Wyczerpana nie kończącymi się wojnami, przerażona stratami, znużona despotyzmem, bolejąca nad ruiną kraju Francja witała w 1815 zwycięską koalicję jako wyzwoliciela, ale już kilka następnych lat przyniosło rozczarowanie; warunki pokoju upokarzały, a Restauracja zlikwidowała resztki ciężko zdobytych wolności rewolucyjnych.

Wkrótce, a zwłaszcza po śmierci Napoleona, zobaczono go w całkiem innym świetle, jako żołnierza Rewolucji, który pragnął przynieść światu ład, wolność i pokój, konającego powoli na bezludnej wyspie. Nim jeszcze zwłoki jego wróciły do ojczyzny, legenda zaczęła rosnąć.

Pieśni Berangera stworzyły z niego postać prostego, skromnego człowieka w szarym płaszczu i poprzecznie noszonym pierogu, w pośrodku swych wiernych grenadierów. Legenda rosła dzięki wierszom Victora Hugo, powieściom Stendhala, Erckmann-Chatrianów, pismom hist. Tocqueville'a i Thiersa, kolorowym portretom cesarza rozpowszechnianym wśród ludu.

W 1833 rząd Ludwika-Filipa w geście dobrej woli przywrócił posąg Napoleona na szczycie kolumny na pl. Vendóme. W 1848 nowo zorganizowana partia bonapartystowska użyła tej legendy i magii imienia Napoleona dla zyskania głosów robotniczych na rzecz księcia Ludwika-Napoleona, późniejszego Napoleona III. Znaczny udział w rozprzestrzenianiu legendy mieli: nm. poeta Heine i włoski - Manzoni. Z czasem legenda ta wywołała we Francji reakcję, domagającą się sprawiedliwszego rozróżniania świateł i cieni w postaci cesarza.

Wśród współczesnych mu Niemców nieliczni tylko nie uważali go za wroga, lecz za wielkiego człowieka, m.in. Heine, Grabbe, Hegel, Hebbel. Nienawistnikom przewodzili Fichte i Kleist. Spośród pisarzy ang. niewielu tylko, jak Byron, Wordsworth i Hazlitt, rozróżniało ostro okres młodego Bonapartego od okresu cesarskiego. Większość nienawidziła go sumarycznie, jak Walter Scott, a pod koniec wieku jeszcze H.G. Wells i G.B. Shaw.

Lew Tołstoj przejeżdżając przez Paryż w 1857 wykrzyknął u Inwalidów, przed grobowcem Napoleona: „Okropność, ubóstwienie zbrodniarza!" W powieści Wojna i pokój (1869) kreśli niezbyt pochlebny portret cesarza, zarówno fizyczny, jak moralny, człowieka próżnego, egoisty, pyszałka i bufona; Tołstoj nie wierzy w jego geniusz wojskowy (tak jak i w skuteczność dowodzenia w ogóle), uważa go za bezwolne narzędzie w rękach przeznaczenia, tym śmieszniejsze, że biorące swoją rolę serio. W lit. polskiej legenda Napoleona odegrała znaczną rolę ze względu na sytuację kraju pod zaborami i na nadzieje rozbudzone obietnicami cesarza.

Najpiękniejsze odbicie znalazła w Panu Tadeuszu Mickiewicza, w Popiołach Żeromskiego, a także w utworach Wacława Gąsiorowskiego, Kazimierza Tetmajera, Wacława Berenta i in. Kult Napoleona rozpowszechnił się wcześnie wśród inteligencji polskiej; już Adam Mickiewicz podczas bierzmowania otrzymał to imię, którym się nieraz podpisywał. Najtrafniej scharakteryzował siebie jako zjawisko młody Bonaparte, mówiąc o Aleksandrze Wielkim: „Geniusze są jak meteory, których przeznaczeniem jest spłonąć, aby rozświetlić swoje stulecie"; por. Rzecki.

Mały kapral, fr. le petit caporal, nazwa nadana Bonapartemu, z uwagi na jego niski wzrost, przez kolegów ze szkół wojsk, w Brienne i Paryżu, a., jak twierdzą inni, przez żołnierzy w kampanii włoskiej.

Marszałkowie Cesarstwa zob. Marszałek (2). Mąż przeznaczenia. Nazywano tak Napoleona I, który uważał się za narzędzie w ręku Przeznaczenia; również tytuł komedii o generale Bonaparte, ang. The Man ofDestiny (1896) G.B. Shawa. Miecz to broń odważnych zob. Miecz. Napoleondor, fr. napoleon d'or, złota moneta fr. wartości 20 franków w złocie, bita od 1803 za Napoleona I i Napoleona III.

Niech droga dla talentów będzie otwarta powiedzenie Napoleona I; por. wyżej: Każdy żołnierz fr. „Niemożliwe" - to nie po francusku Napoleon I w liście do gen. Lamarois 9 VII 1813. Od wzniosłości do śmieszności tylko jeden krok, fr. du sublimeau ridicule iln'yaqu'unpas, powiedzenie Napoleona I w czasie ucieczki z Rosji w grudniu 1812.

Orły napoleońskie wzorowane na orłach cesarskich antycznego Rzymu, zarówno z rozpostartymi skrzydłami na drzewcach sztandarów, jak i ze złożonymi na haftach, np. na czaprakach szwoleżerów gwardii.

Oto słońce spod Austerlitz! fr. voila le soleil d'Austerlitz! okrzyk, z którym zwrócić się miał Napoleon I do swych oficerów o wschodzie słońca pod Moskwą 7IX 1812, przywołując ich pamięci zwycięską bitwę z 2 XII 1805. Pieróg napoleoński nakrycie głowy Napoleona I o specjalnym kroju, noszone tylko przez niego; bicorne ('dwurożny'), trapezoidalny, o przednim rondzie niższym od tylnego; inni nosili bicomy półokrągłe, z reguły obszyte.

Sprawa, a nie śmierć, czyni męczennika powiedzenie Napoleona I. Sto Dni, fr. Les Cent Jours, okres powrotu Napoleona I do władzy w 1815, który trwał od czasu jego przybycia do Paryża (20 III) po ucieczce z Elby do 6 VII, kiedy Ludwik XVIII wrócił powtórnie na tron.

Napoleon, czyli Sto Dni, nm. Napoleon oder die hundert Tage, dramat prozą (1831, wyst. Berlin 1895) Chr. D. Grabbego. Pomnik dziennikarstwa. Kto zajrzy do „Monitora" z okresu ucieczki Napoleona I z Elby, ten może się przypatrzeć stopniowym odmianom uczuć żurnalisty przy kolejnych etapach cesarskiego marszu do Paryża:

„Ludożerca wyrwał się ze swej jaskini... Potwór korsykański wylądował w zatoce Juan... Tygrys przybył do Gap... Monstrum spało w Grenobli... Tyrąn minął Lyon... Uzurpator jest o 60 mil od stolicy... Bonaparte posuwa się szybko, ale nie dotrze nigdy do Paryża... Napoleon będzie jutro pod murami miasta... Cesarz przybył do Fontainebleau... Jego Cesarska Mość wkroczyła do Tuilerii wśród owacji wiernych poddanych."

Sto tysięcy przydomek Napoleona I nadany mu przez grenadierów, którzy uważali, że jego obecność na polu bitwy równa jest stu tysiącom wojska. Światem rządzi wyobraźnia powiedzenie Napoleona I.

To więcej (a. to gorsze) niż zbrodnia, to błąd, fr. c 'est plus (a. pire) qu un crime, c'est une faute, przypisywane Fouchemu a. Talleyrandowi, a. Boulayowi de la Meurthe; po straceniu księcia d'Enghien przez Napoleona I w 1804.

To zły znak... zob. Znak(i i cuda). Vive Tempereur!, fr. 'Niech żyje cesarz!', okrzyk, jakim wojsko witało pojawienie się Napoleona I. Walewska Maria z Łączyńskich zob. Wielka Armia zob. Wielki. Wielki naród, fr. La grandę nation, tak nazwał Francuzów generał Bonaparte w proklamacji skierowanej 11 XI 1797 do „ludu tisalpińskiego", opuszczając Włochy.

Zostawcie to Polakom (do wykonania)!, fr. laissez faire aux Polonais!, odpowiedź Napoleona I na wątpliwości wyrażane przez szefa sztabu gł., marszałka Louis A. Berthiera i innych dowódców, co do tego, czy zdobycie przełęczy Somosierry szarżą kawaleryjską jest w ogóle możliwe.

Żołnierze, pamiętajcie, że z wierzchołków tych piramid 40 wieków na was patrzy, fr. soldats, songez que, du haut de cespyramides, ąuarante si&cles vous contemplent, generał Bonaparte w rozkazie dziennym do fr. armii Egiptu, 21 VII 1798, w przeddzień bitwy pod Piramidami.

Żołnierze, runęliście na nieprzyjaciół jak potok z apenińskich szczytów... Wygrywaliście bitwy bez armat, przekraczaliście rzeki bez mostów, odbywaliście forsowne marsze bez butów, biwakowaliście bez wódki, a często i bez chleba - z Proklamacji generała Bonapartego do fr. armii Włoch nazajutrz po zwycięstwie pod Rivoli (1797).

Przejdziem Wisłę, przejdziem Wartę,

Będziem Polakami,

Dał nam przykład Bonaparte.

Jak zwyciężać mamy.

J. Wybicki, Pieśń Legionów polskich we Włoszech, 13-16 (1797);
zob. Jeszcze Polska.

...ow mąż, bóg wojny,

Otoczon chmurą pułków, tysiącem dział zbrojny.

Wprzągłszy w swój rydwan orły złote obok srebrnych,

Od puszcz Libijskich latał do Alpów podniebnych,

Ciskając grom po gromie, w Piramidy, w Tabor,

W Marengo, w Ulm, w Austerlitz. Zwycięstwo i Zabór

Biegły przed nim i za nim...

A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, 1, 894-900.

Wszyscy pewni zwycięstwa, wołają ze łzami:

Bóg jest z Napoleonem, Napoleon z nami!

Ib., 12, 69-70.

I wydarto go z ziemi - popiołem,

I wydarto go wierzbie płaczącej,

Gdzie sam leżał ze sławy aniołem...

J. Słowacki, Na sprowadzenie prochów Napoleona, 1-3.

Dwąj grenadierzy, nm. Die Grenadiere, wiersz (1820) H. Heinego; muz. Roberta Schumanna oraz muz. Richarda Wagnera, obie z użyciem motywu Marsylianki. Oda do Napoleona poemat Byrona. Koniec epopei powieść hist. (1913) o Napoleonie I Kazimierza Przerwy-Tetmąjera. Napoleon a Polska dzieło hist. (1919) Szymona Askenazego.

Plastyka : J. L. David {Koronacja Napoleona, Rozdanie orłów na sztandary), F. Gerard (Napoleon w stroju koronacyjnym), J. B. Isabey, A. J. Gros (Bonaparte na moście pod Arcole, Napoleon na polu bitwy pod Iławą), A. Canova (rzeźba: Napoleon I jako Apollo), F. Rude, Houdon, Greuze, H. Vernet, Ingres, P. Michałowski, W. Wańkowicz, W. Kossak, E. Meissonier i ipni.

Przez cały wiek XIX aż do 1914 trwała w większości krajów Europy i w wielu pozaeuropejskich niezwykła, jedyna w swoini rodzaju, popularność masowo produkowanych wizerunków Napoleona, posążków, popiersi, litografii, ilustracji, znaków fabrycznych, portretów na talerzach, kubkach i in. wyrobach powszechnego użytku. Napoleon film (1927) Abla Gance'a, w roli tytułowej Albert Dieudonnć. Waterloo film (1928) Karla Griine, z Charlesem Vanelem.

W 1812 film (1929) Ericha Waschnecka, z Pierre'em Blancharem. Napoleon na Św. Helenie film (1929) Lupu-Picka, scenariusz: Abel Gance; z Wernerem Kraussem.

Podobne prace

Do góry