Ocena brak

NAŁKOWSKA ZOFIA, 1 v. RYGIER, 2 v. GORZECHOWSKA

Autor /Kasia_O Dodano /08.03.2012

NAŁKOWSKA ZOFIA, 1 v. RYGIER, 2 v. GORZECHOWSKA, ur. 10 XI 1884 w Warszawie, zm. 17 XII 1954 tamże, córka Wacława, powieściopisarka, autorka dramatów, publicystka. Po ukończeniu prywatnej pensji w Warszawie (1901) uczęszczała na wykłady tajnego Uniw. Latającego. Debiutowała 1898 wierszem Pamiętam w „Przeglądzie Tyg.", pierwsze opowiadanie drukowała 1903 w „Ogniwie", pierwszą powieść 1904 w „Prawdzie". W 1904 poślubiła poetę i pedagoga, L. Rygiera, 1906/07 mieszkała z mężem w Kielcach, 1909/10 spędziła niecały rok w Krakowie, potem do 1922 mieszkała w Warszawie lub w rodzinnym domu „Górki" pod Wołominem, poświęcając się pracy pisarskiej. W 1916 poznała bojowca PPS i dowódcę żandarmerii Legionów J. Jura - Gorzechowskiego i 1922 poślubiła go. W 1920 współdziałała w organizowaniu ZZLP, pracowała też w Biurze Propagandy Zagr. przy Prezydium Rządu. W 1922-26 mieszkała kolejno pod Wilnem i w Grodnie, gdzie pracowała społecznie w Tow. Opieki nad Więźniami. W 1926 powróciła do Warszawy, 1929 rozstała się z mężem. Brała udział w pracach ZZLP, a także Pen Clubu (wiceprezes od 1928, również po wojnie), często wyjeżdżała na kongresy międzynarodowe. Organizowała protesty w sprawie więźniów politycznych. Od 1933 była czł. PAL, od tegoż roku należała do grupy lit. Przedmieście; była też członkiem belg. Akademii Kobiecej. Podczas okupacji niem. mieszkała w Warszawie z matką i siostrą, utrzymując się z prowadzenia sklepu tytoniowego. Brała udział w konspiracyjnym życiu lit., pod koniec okupacji wróciła do pisania. Po utworzeniu KRN przyjęła mandat poselski. Powstanie warsz. przebyła u przyjaciół w Adamowiznie pod Grodziskiem. Po wyzwoleniu znalazła się w Krakowie, gdzie zasiadała w Gł. Komisji Badania Zbrodni Niemieckich. W lutym 1945, po przeniesieniu się do Łodzi, zorganizowała miejscowy oddział Komisji, jeździła po Polsce, odbywając wizje lokalne. Weszła 1945 w skład redakcji tyg. „Kuźnica". Brała udział w posiedzeniach KRN i w pracach Komisji Kultury i Sztuki w Warszawie. Od 1945 przew. Towarzystwa Przyjaźni Pol.-Franc., prowadziła szeroką działalność propagandową, wyjeżdżała z delegacjami pisarzy polskich. W styczniu 1947 wybrana do Sejmu Ustawodawczego, a 1952 do Sejmu PRL, pracowała w komisji kultury i sztuki. W 1950 przeniosła się do Warszawy. Była czynną działaczką Komitetu Obrońców Pokoju. Pochowana została na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Wyróżniona nagrodą państw. (1936 i 1953), nagrodą lit. m. Łodzi (1929), Złotym Wawrzynem PAL (1936).

Światopogląd N. kształtował się pod wpływem ojca oraz w kręgu współpracowników „Głosu" J.W. Dawida i działaczy rewolucyjnych. Jej postawa twórcza wywodzi się z programu filoz. modernizmu, z rozległych lektur, zwł. XVIII-wiecznych moralistów franc., nast. Stendhala i Flauberta, a także ze studiów nad Dostojewskim. Istotny był też wpływ S. Brzozowskiego i K. Irzykowskiego. W książkach młodzieńczych: powieściach Kobiety (1906), Książę (1907), Rówieśnice (1909), Narcyza (1910), Węże i róże (1915), zbiorach nowel Koteczka, czyli Białe tulipany (1909), Lustra (1913), analizuje odrębność psychiki kobiecej, stylizowanej na wzór dandyzmuO. Wilde'a i nietzscheańskiego indywidualizmu, poddanej jednak próbie historii. Już wtedy stara się ustalić mechanizmy osobowości, szuka ich we współzawodnictwie natury i kultury. Istotnym rysem jej prozy staje się dążność do filoz. hipotezy, refleksji i scalającej fofmuły. Po 1918 uwidocznił się w pisarstwie N. przygotowany wcześniej doniosły zwrot od indywidualistyczno-estetyzującej koncepcji osobowości do zjawisk ludzkich .zwyczajnych, a przez to uniwersalnych. Analizowała teraz kulturowe konwencje świadomości i zachowań, ich mistyfikacje (Charaktery 1922), śledziła formowanie człowieka przez fakty rzeczywistości, role społ., interakcję ludzką oraz przez spojrzenie i jakość innycji, ukazywała zmienność osobowości w czasje i w historii (powieści: —> Romans Teresy Hennert 1924, Niedobra miłość 1928, dramat —> Dom kobiet 1930). Konfrontowała świadomość jednostki z wzorami świadomości gromadnej, które fakt wojny kompromituje, odkrywając pod nimi barbarzyństwo natury (powieść Hrabia Emil 1920, uderzająca odrębnością na tle literatury wojenno-legionowej). Romans Teresy Hennert był również wczesnym głosem rozczarowania i ostrego krytycyzmu wobec rzeczywistości niepodległej Polski. Analiza charakterów i prywatnych więzi ludzkich prowadzi tu do diagnozy politycznej i moralnej.

Przemiany w prozie N, były częścią ewolucji całej powieści międzywojennej: prócz zmiany języka i bohatera jest to zwrot do powszedniości, kult „autentyczności", nobilitowanie gatunków faktograficznych, dokumentalnych. Stąd też autobiograf izm i świat prostych ludzi w Domu nad łąkami (1925), stąd swoista reportażowość i afabularność Choucas (1927), powieści, w której N. zestawia elementarne sprawy egzystencji: miłość, chorobę, starość i śmierć ze zjawiskiem „osobowości nacjonalnej", wyraża protest przeciw wszelkim postaciom nacjonalizmu i militaryzmu krzewiącym się w powojennej Europie. Autobiograficzna jest również narracja tomu opowiadań Ściany świata (1931), w którym relacje więzienne przekształcają się w rozważanie zjawiska zbrodni, jej społ. i egzystencjalnych źródeł. Jeden z tych problemów: potencjalnej zbrodni utajonej w każdym człowieku, rozwinęła N. w drugiej swej sztuce, Dzień jego powrotu (1931). Kulminacją wiedzy N. o człowieku i społeczeństwie, o zdeterminowaniu osobowości przez rolę społ. i schematy kulturowe, jest najwybitniejsza jej powieść - manifest ideowy i filoz. —> Granica (1935). Sumę filoz. hipotez na temat egzystencjalnej sytuacji jednostki, jej postawy wobec zła, cierpienia i śmierci zawarła pisarka w nowatorskiej powieści —> Niecierpliwi (1939). Ponadto ogłosiła w okresie przed - i międzywojennym zbiory opowiadań Moje zwierzęta (1915, przedr. w tomie Księga o przyjaciołach 1927, wespół z M.J. Wielopolską), Tajemnice krwi (1917), Między zwierzętami (1934), słuchowisko Noce Teresy (1935), adaptację teatr. Niedobrej miłości pt. Renata Słuczańska (1935, wyst. 1936 pod tytułem pierwotnym), Wspomnienia o sprawie Brzozowskiego (1936). W rozpoczętej w styczniu 1939 powieści Węzły życia (1948, wyd. 2 rozsz. t. 1-2 1950-54) ukazała schyłek i katastrofę środowiska rządzącego w międzywojennej Polsce. Pierwszą książką N. wydaną w wyzwolonej Polsce był tomik opowiadań —> Medaliony (1946), arcydzieło świat, literatury antyfaszystowskiej. Publikowała jeszcze po wojnie fragmenty książki biogr. o W. Nałkowskim (rozpoczętej 1939), jednak do druku zdołała opracować tylko książeczkę dla młodzieży Moj ojciec (1953). W zbiorze Charaktery dawne i ostatnie (1948) ukazało się 19 nowych miniatur, pośmiertnie ogłoszono tom esejów i szkiców Widzenie bliskie i dalekie (1957). Wydarzeniem lit. stało się udostępnienie Dzienników prowadzonych przez pisarkę od 1899 do przedednia zgonu, wyd. w oprac. H. Kirchner - początkowo w wyborze obejmującym okres okupacji niem. (Dzienniki czasu wojny 1970, wyd. 3 popr. 1974), nast. w kolejnych t. za 1. 1899-1905 (1975), 1909-17 (1976), 1918-20 (1980). Ten dokument samowiedzy intelektualnej, intymnej introspekcji i psychol. obserwacji (portrety osób bliskich i postaci ze środowiska lit.-artyst. i polit.), jest zarazem autokomentarzem twórczym, ukazującym kształtowanie się światopoglądu ideowo-artystycznego N., odsłaniającym źródła jej pomysłów lit. i tajniki warsztatu pisarskiego. N. była nie tylko wybitną pisarką, ale i głośną postacią życia kulturalnego. Słynąc z rzadkiego daru konwersacji, prowadziła ostatni może salon lit., skupiała wokół siebie najwybitniejsze osobistości pol. kultury. Opiekowała się rzeszą młodych talentów, wspierała nowatorskie poczynania lit. (m.in. lansowała B. Schulza). Utwory N. były tłum. gł. na niem., ang., ffanc., wł., ros. i in. słowiańskie, ponadto na kilka języków pozaeuropejskich.

Pisma wybrane, wstęp W. Mach, W. 1954, wyd. 2 rozsz. t.1-2, wybór i wstęp tenże, W. 1956; Dzieła, W. od 1976 (do 1980 7 t.).

PSB 22 (H. Kirchner); K. IRZYKOWSKI Powieści Z. N., w: Cięższy i lżejszy kaliber, W. 1957 (prwdr. 1910); B. SCHULZ Z.N. na tle swej nowej powieści, w: Proza, Kr. 1964 (prwdr. 1939); H. KIRCHNER 0 ,,Granicy'' Z.N., w: Z problemów literatury polskiej XX wieku (zbiór.), t. 2, W. 1965; Wspomnienia o Z. N. (zbiór.), W. 1965; W. WÓJCIK Poglądy literackie Z.N., Roczn. Komisji Hist.lit. PAN Kr. (1967); H. KIRCHNER Modernistyczna młodość Z.N., „Pam. Lit." 1968 z. 1; taż ,,Najściślejsze zależności". Koncepcja osobowości w książce Z.N. „Niedobra miłość", w: O prozie polskiej XX wieku (zbiór.), Wr. 1971; W. WÓJCIK Psychologizm, realizm, polityka -Z.N., w: Prozaicy dwudziestolecia międzywojennego (zbiór.), wyd. 2 W. 1974 (wyd. 1 1972); tenże Z.N., W. 1973; E. PIEŃKOWSKA Z.N., W. 1975 Bibl. «Polonistyki»; E. FRĄCKOWIAK Sztuka powieściopisarska N., Wr. 1975.

Hanna Kirchner

Podobne prace

Do góry